Þessi grein birtist upphaflega í Stundinni fyrir meira en 7 árum.

Árið sem Hitler, Stalín, Freud, Tito og Trotsky voru nágrannar í Vín

Ár­ið 1913 bjuggu nokkr­ir vænt­an­leg­ir og al­ræmd­ir þjóð­ar­leið­tog­ar í höf­uð­borg aust­ur­rísk-ung­verska keis­ara­dæm­is­ins.

Árið sem Hitler, Stalín, Freud, Tito og Trotsky voru nágrannar í Vín
Málverk eftir Adolf Hitler Þetta verk málaði Hitler af Karlskirche þegar hann bjó í Vín.

Í janúar árið 1913 steig maður út úr Krakow-lestinni á norðurpalli lestarstöðvarinnar í Vín. Í passanum hans stóð nafnið Stavros Papadopoulos, dökkur yfirlitum með stórt og þykkt yfirvaraskegg og ferðatösku úr tré, sem lét lítið yfir sér.

„Ég sat við borðið,“ skrifaði maðurinn sem hann kom til að hitta, mörgum árum síðar, „þegar dyrnar opnuðust og inn kom þessi óþekkti maður. Hann var lágvaxinn, horaður og grábrún húðin alsett örum eftir unglingabólur. Ég sá ekkert í augum hans sem minnti á vináttu.“

Höfundur þessara orða var rússneskur andófs- og hugsjónamaður og ritstjóri hins róttæka dagblaðs Pravda [ísl. Sannleikur]. Hann hét Leon Trotsky. Maðurinn sem hann var að lýsa hér í raun er ekki Papadopoulos. Hann hafði verið skírður Vissarionovich Dzhugashvili, vinirnir kölluðu hann Koba, en í dag er hann best þekktur sem Jósef Stalín.

Trotsky og Stalín voru aðeins tveir af fjölmörgum mönnum sem bjuggu í miðborg Vínar árið 1913 sem áttu með verkum sínum eftir að móta, og jafnvel rústa, tuttugustu öldinni.

En þetta var ólíkur hópur. Byltingarsinnarnir tveir, Stalín og Trotsky, voru á flótta. Sigmund Freud hafði hins vegar fyrir löngu fest rætur í borginni. Sálfræðingurinn, sem var hampað af fylgjendum sínum sem maðurinn sem opnaði á leyndardóma hugans, bjó og starfaði við Berggasse-götu.

Hinn ungi Josip Broz, sem seinna varð frægur sem herforinginn Tito, leiðtogi Júgóslavíu, vann í Daimler-bílaverksmiðjunni í Wiener Neustadt, í suðurhluta Vínar, þar sem hann leitaði sér að vinnu, peningum og skemmtun.

Síðan var það 24 ára gamall maður frá norðvestur-Austurríki sem dreymdi um að læra málaralist við hinn virta listaháskóla borgarinnar, Akademie der bildenden Künste Wien, en hafði tvisvar verið hafnað og bjó í gistiskýli fyrir heimilislausa við ána Danube. Sá hét Adolf Hitler.

Lítill radíus
Lítill radíus Þessir áhrifamiklu karakterar eyddu allir árinu 1913 í sama hverfi miðborgar Vínar.

Rithöfundurinn Frederic Morton skrifaði mikilfenglega lýsingu á borginni á þessum tíma í bók sinni Thunder at Twilight. Þar sér hann Hitler þruma yfir hinum íbúum gistiskýlisins „um siðferði, hreinleika kynþáttanna, hið guðdómlega verkefni sem liggur fyrir Þjóðverjum, svik slavanna, gyðinga, jesúíta og frímúrara. Hártoppurinn kastast til, hendurnar settar málningarblettum sveiflast í gegnum loftið, röddin verður háværari svo hún minnir á óperusöngara. Síðan, jafn skyndilega og hann byrjaði, er hann hættur. Safnar hlutunum sínum saman með yfirlætisfullu skrjáfri og strunsar að beddanum sínum.“

Yfir þessu öllu, í hinni óreglulegu Hofburg-höll, ríkti hinn aldraði keisari Franz Joseph, sem hafði setið á valdastól síðan 1948. Maðurinn sem átti að vera arftaki hans, Franz Ferdinand, bjó í hinni nærliggjandi Belvedere-höll, og beið þess spenntur að taka við völdum. Morðið á honum ári seinna átti svo eftir að verða atvikið sem hratt af stað fyrri heimstyrjöldinni.

Árið 1913 var Vín höfuðborg austurrísk-ungverska keisaradæmisins, sem samanstóð af 15 þjóðum og rúmlega 50 milljón íbúum. „Hún var ekki beint suðupottur, en Vín var eins konar menningarleg súpa, sem dró að sér metnaðarfullt fólk frá allri álfunni,“ segir Dardi McNamee, ritstjóri Vienna Review, sem hefur búið í borginni í 17 ár. „Innan við helmingur hinna tveggja milljóna íbúa voru fæddir í borginni og fjórðungur kom frá Bæheimi- og Mæra-fylkjum, sem nú eru hluti af Tékklandi, þannig að tékkneska var töluð samhliða þýsku í borginni. Samtals töluðu þegnar landsins tólf tungumál. „Yfirmenn í hernum þurftu að geta gefið skipanir á 11 tungumálum fyrir utan þýsku, og hvert einasta tungumál átti sína eigin þýðingu á þjóðsöngnum.“

(Austurrísk-ungverski þjóðsöngurinn er sá sami og Þjóðverjar brúka í dag, með breyttum texta þó.)

Þessi óvenjulega blanda ól svo af sér sitt eigið menningarlega fyrirbæri, sem eru hin frægu kaffihús Vínarborgar. Goðsögnin er sú að hefðin hafi byrjað vegna kaffisekkja sem urðu eftir þegar her Ottómana þurfti frá að hverfa eftir misheppnað umsátur um borgina árið 1683.

Cafe Landtmann
Cafe Landtmann Kaffihúsið, sem Freud sótti mikið, er enn þann dag í dag mjög vinsælt.

„Menning kaffihúsanna, skraf og rökræður eru enn jafn stór hluti af lífi Vínarbúa eins og það var þá,“ segir Charles Emmerson, höfundur bókarinnar 1913: In Search of the World Before the Great War [ísl. 1813: Í leit að heiminum fyrir heimsstyrjöldina]. „Hópur menntafólks í borginni var frekar lítill, allir þekktu alla og það varð til þess að hugmyndir flökkuðu auðveldlega yfir menningarleg landamæri.“ Hann bætti því einnig við að þetta ástand væri mjög heppilegt fyrir pólitíska andófsmenn og fólk á flótta. „Það var ekki til staðar neitt gríðarlega öflugt miðstýrt ríki. Þetta var kannski svolítið losaralegt. Ef þig vantaði stað til að fela þig í Evrópu, þar sem þú gætir hitt annað áhugavert fólk, þá hentaði Vín mjög vel til þess.“

Uppáhaldsstaður Freuds, Cafe Landtmann, er enn þá á Ringstraße, hinni nafntoguðu breiðgötu sem hringar hinn fornfræga Innere Stadt. Í nokkurra mínútna göngufjarlægð er svo Cafe Central, sem Trotsky og Hitler sóttu mikið. Þar er enn boðið upp á kökur, dagblöð, skák og að sjálfsögðu heitar umræður um málefni líðandi stundar.

Enginn veit fyrir víst hvort Hitler rakst á Trotsky, eða hvort Tito hitti Stalín. En það sem vitað er er að neistinn sem kviknaði við morðið á Franz Ferdinad ári seinna átti eftir að verða að eldhafi sem lagðist yfir alla Evrópu með tveimur heimsstyrjöldum, sem svo skiluðu okkur þeirri heimsmynd sem við búum við í dag. Heimsveldi austurrísk-ungverska keisaradæmisins hrundi árið 1918 og í kjölfarið fundu Hitler, Stalín, Trotsky og Tito fjöl sína í stjórnmálum, sem átti svo eftir að setja, vægast sagt, varanlega mark sitt á mannkynssöguna.

Cafe Central
Cafe Central Bæði Hitler og Trotsky fengu sér sína tíu dropa innan um fagurskreyttar súlur undir bogadreginni lofthvelfingu Cafe Central.

Kjósa
0
Hvernig finnst þér þessi grein? Skráðu þig inn til að kjósa.

Athugasemdir

Allar athugasemdir eru ábyrgð á þeirra sem þær skrifa. Heimildin áskilur sér rétt til að fjarlægja ærumeiðandi og óviðeigandi athugasemdir.
Tengdar greinar

Sagnfræði

Hannes bað þekktan hagfræðing um aðstoð við að breyta Íslandi í skattaskjól
FréttirSagnfræði

Hann­es bað þekkt­an hag­fræð­ing um að­stoð við að breyta Ís­landi í skatta­skjól

Hann­es Hólm­steinn Giss­ur­ar­son stjórn­mála­fræði­pró­fess­or, sem hef­ur und­an­far­in ár unn­ið að rann­sókn á er­lend­um áhrifa­þátt­um efna­hags­hruns­ins, skrif­að­ist á við frjáls­hyggju­mann­inn James M. Buchan­an fyr­ir hrun og bað hann um að­stoð í hug­mynda­stríð­inu á Ís­landi. Hann­es sagði álíka af­ger­andi breyt­ing­ar hafa orð­ið á ís­lenska hag­kerf­inu og í Chile og lýsti hug­mynd­um sín­um um stór­fellda lækk­un fyr­ir­tækja­skatts sem síð­ar urðu að veru­leika.

Mest lesið

Uppskera íslenskra kartaflna skemmdist á 48 tímum: „Aldrei séð annað eins“
1
FréttirNeytendamál

Upp­skera ís­lenskra kart­aflna skemmd­ist á 48 tím­um: „Aldrei séð ann­að eins“

Heit­ar um­ræð­ur sköp­uð­ust á Face­book í gær eft­ir að Ingi­björg Sól­rún Gísla­dótt­ir greindi frá því að heill poki af nýj­um kart­öfl­um hefði reynst skemmd­ur. Gunn­laug­ur Karls­son, for­stjóri Sölu­fé­lags garð­yrkju­manna, seg­ist aldrei hafa séð ann­að eins. Upp­sker­an hafi skemmst á tveim­ur sól­ar­hring­um.
Þurftu að kalla fólk niður af fjalli til að færa bílana
2
Fréttir

Þurftu að kalla fólk nið­ur af fjalli til að færa bíl­ana

Daní­el Freyr Jóns­son, svæð­is­sér­fræð­ing­ur í nátt­úru­vernd­art­eymi, seg­ir stans­laus­ar tepp­ur hafa ver­ið á bíla­stæð­um við Land­manna­laug­ar áð­ur en far­ið var að inn­heimta bíla­stæða­gjöld á álags­tím­um í sum­ar. Kalla hafi þurft bíl­stjóra nið­ur af fjöll­um til að færa bíl­ana til að greiða leið fyr­ir rút­um. Nýja fyr­ir­komu­lag­ið hafi hlot­ið góð við­brögð hjá gest­um.
„Enginn sem tekur við af mér“
3
Viðtal

„Eng­inn sem tek­ur við af mér“

Það er barn­ing­ur fyr­ir marga að vera sjálf­stætt for­eldri á ein­um tekj­um. En hver er stað­an ef for­eldr­ið er al­far­ið eitt með barn­ið? Hvað ef barn­ið glím­ir við sér­tæk­ar grein­ing­ar? Alma Hrönn Hrann­ar­dótt­ir og Diljá Ámunda­dótt­ir Zoëga eru báð­ar ein­ar á vakt­inni, alltaf. Mæð­urn­ar hafa glímt við heilsu­brest vegna álags, með­vit­að­ar um að ef eitt­hvað kem­ur fyr­ir þær er eng­inn sem tek­ur við af þeim.
Risahellir fundinn á tunglinu: Verður hann fyrsti bólstaður okkar?
5
Þekking

Risa­hell­ir fund­inn á tungl­inu: Verð­ur hann fyrsti ból­stað­ur okk­ar?

Það var til marks um stórt skref í þró­un­ar­sögu manns­ins þeg­ar fyrstu hóp­ar manna hættu að leita sér næt­urstað­ar á víða­vangi held­ur sett­ust að í hell­um. Og nú kann það brátt að marka næsta skref á þró­un­ar­ferli manns­ins að setj­ast að á öðr­um hnetti en okk­ar heimaplán­etu og þá ein­mitt í helli — á tungl­inu. Langt er síð­an vís­inda­menn átt­uðu...

Mest lesið

Mest lesið í vikunni

Greiddu 17 milljónir fyrir skýrslu um stöðu drengja
1
Fréttir

Greiddu 17 millj­ón­ir fyr­ir skýrslu um stöðu drengja

Skýrsla um stöðu drengja í skóla­kerf­inu sem unn­in var að beiðni mennta- og barna­mála­ráð­herra og há­skóla-, iðn­að­ar- og ný­sköp­un­ar­ráð­herra kostaði sam­an­lagt um 13,7 millj­ón­ir króna auk virð­is­auka­skatts og hljóð­ar heild­ar­upp­hæð­in því upp á rúm­ar 17 millj­ón­ir. Tryggvi Hjalta­son, grein­andi hjá CCP, er eini höf­und­ur skýrsl­unn­ar. Í sam­tali við Heim­ild­ina seg­ist hann hafa unn­ið að skýrsl­unni sam­hliða öðr­um störf­um en vinn­an tók um eitt og hálft ár.
Uppskera íslenskra kartaflna skemmdist á 48 tímum: „Aldrei séð annað eins“
2
FréttirNeytendamál

Upp­skera ís­lenskra kart­aflna skemmd­ist á 48 tím­um: „Aldrei séð ann­að eins“

Heit­ar um­ræð­ur sköp­uð­ust á Face­book í gær eft­ir að Ingi­björg Sól­rún Gísla­dótt­ir greindi frá því að heill poki af nýj­um kart­öfl­um hefði reynst skemmd­ur. Gunn­laug­ur Karls­son, for­stjóri Sölu­fé­lags garð­yrkju­manna, seg­ist aldrei hafa séð ann­að eins. Upp­sker­an hafi skemmst á tveim­ur sól­ar­hring­um.
„Það er ekkert eftir“
3
GreiningMillistétt í molum

„Það er ekk­ert eft­ir“

Þrátt fyr­ir að um helm­ing­ur hjóna­banda endi með skiln­aði virð­ist kerf­ið ekki miða við for­eldra sem vana­lega eru kall­að­ir ein­stæð­ir – en eru í þess­ari grein kall­að­ir sjálf­stæð­ir. Heim­ild­in fékk á þriðja tug þátt­tak­enda til að svara spurn­ing­um um lífs­kjör sín. Svör­in sem bár­ust kall­ast vel á við lífs­kjarak­ann­an­ir sem fram­kvæmd­ar hafa ver­ið að und­an­förnu.
Meðallaun segja ekki allt varðandi kjör fólks í landinu
5
GreiningMillistétt í molum

Með­al­laun segja ekki allt varð­andi kjör fólks í land­inu

Reglu­lega er töl­um um með­al­laun Ís­lend­inga fleygt fram í um­ræð­unni og þau gjarn­an sögð vera óvenju­há í sam­an­burði við önn­ur lönd. Í fyrra voru heild­ar­laun full­vinn­andi fólks að með­al­tali 935.000 þús­und krón­ur á mán­uði. Hins veg­ar fær flest starf­andi fólk mán­að­ar­laun sem eru lægri en þetta með­al­tal. Að ýmsu þarf að gæta þeg­ar með­al­tal­ið er rætt því hlut­fall­ið seg­ir ekki alla sög­una.
Þurftu að kalla fólk niður af fjalli til að færa bílana
7
Fréttir

Þurftu að kalla fólk nið­ur af fjalli til að færa bíl­ana

Daní­el Freyr Jóns­son, svæð­is­sér­fræð­ing­ur í nátt­úru­vernd­art­eymi, seg­ir stans­laus­ar tepp­ur hafa ver­ið á bíla­stæð­um við Land­manna­laug­ar áð­ur en far­ið var að inn­heimta bíla­stæða­gjöld á álags­tím­um í sum­ar. Kalla hafi þurft bíl­stjóra nið­ur af fjöll­um til að færa bíl­ana til að greiða leið fyr­ir rút­um. Nýja fyr­ir­komu­lag­ið hafi hlot­ið góð við­brögð hjá gest­um.

Mest lesið í mánuðinum

Þau sem hafa hagnast ævintýralega á Þorpinu
1
FréttirHúsnæðismál

Þau sem hafa hagn­ast æv­in­týra­lega á Þorp­inu

Ár­ið 2021 keypti hóp­ur fjár­festa í gegn­um eign­ar­halds­fé­lag­ið Þorp­ið 6 ehf. lóð­ir og bygg­ing­ar­rétt­indi á Ár­túns­höfða í Reykja­vík fyr­ir 7,4 millj­arða króna. Fyrr á þessu ári voru lóða­rétt­ind­in seld fyr­ir ell­efu millj­arða króna án þess að nokk­uð hafi ver­ið byggt á svæð­inu. Við­skipt­in sýna vel hvernig fjár­fest­ar geta hagn­ast æv­in­týra­lega með því að kaupa og selja lóð­ir og bygg­ing­ar­rétt­indi á til­tölu­lega skömm­um tíma.
Hulduheildsali flytur inn hundruð tonna af kjöti
3
RannsóknSamkeppnisundanþága í Landbúnaði

Huldu­heild­sali flyt­ur inn hundruð tonna af kjöti

Ris­ar á ís­lensk­um kjöt­mark­aði, sem fengu í vor um­deild­ar und­an­þág­ur frá sam­keppn­is­lög­um til þess að verj­ast sam­keppni að ut­an, verða á þessu ári um­fangs­mest­ir í kjöt­inn­flutn­ingi og því keppi­naut­ar sjálfs sín. „Von­brigði,“ seg­ir formað­ur at­vinnu­vega­nefnd­ar. Um­fangs­mik­il heild­sala á hundruð­um tonna af inn­fluttu kjöti virð­ist fyrst og síð­ast leiktjald fyr­ir öfl­ug­asta hags­muna­afl­ið gegn inn­flutn­ingi land­bún­að­ar­vara.
„Ég var bara niðurlægð“
4
Viðtal

„Ég var bara nið­ur­lægð“

Séra Agnes M. Sig­urð­ar­dótt­ir, bisk­up Ís­lands, vill skila skömm­inni til kirkju­þings þar sem hún upp­lifði nið­ur­læg­ingu eft­ir að óvissa varð uppi um lög­mæti embætt­is­gjörða henn­ar. Hún seg­ir að kirkju­þing hafi átt að greiða úr mál­inu og eyða óvissu um stöðu henn­ar. Agnes tel­ur að karl­kyns bisk­up hefði aldrei þurft að þola slíka fram­komu af hálfu kirkju­þings en hún er fyrsta kon­an sem er kjör­in bisk­up.
Greiddu 17 milljónir fyrir skýrslu um stöðu drengja
7
Fréttir

Greiddu 17 millj­ón­ir fyr­ir skýrslu um stöðu drengja

Skýrsla um stöðu drengja í skóla­kerf­inu sem unn­in var að beiðni mennta- og barna­mála­ráð­herra og há­skóla-, iðn­að­ar- og ný­sköp­un­ar­ráð­herra kostaði sam­an­lagt um 13,7 millj­ón­ir króna auk virð­is­auka­skatts og hljóð­ar heild­ar­upp­hæð­in því upp á rúm­ar 17 millj­ón­ir. Tryggvi Hjalta­son, grein­andi hjá CCP, er eini höf­und­ur skýrsl­unn­ar. Í sam­tali við Heim­ild­ina seg­ist hann hafa unn­ið að skýrsl­unni sam­hliða öðr­um störf­um en vinn­an tók um eitt og hálft ár.

Mest lesið í mánuðinum

Nýtt efni

Mest lesið undanfarið ár