Fyrir okkur flestum á eftir að liggja að eldast. Framfarir í læknavísindum og lýðheilsu verða almennt til þess að við getum lifað lengur en kynslóðirnar á undan okkur. Þau sem hafa unnið frá útskrift frá einhvers konar námi, eða lengur, eru flest fegin því að komast á eftirlaun eftir áratugalangt brauðstrit.

Þau sem hafa búið sér vel í haginn geta þá skroppið til Tene, stundað golf og bara haft það náðugt síðasta spölinn á meðan heilsan og efnahagurinn bresta ekki. Þetta á hins vegar ekki við þegar kemur að körlum sem sitja á valdastólum. Margir þeirra vilja sitja sem fastast og sem lengst. 

Barack Obama, fyrrverandi Bandaríkjaforseti, hefur verið iðinn við að koma fram hér og hvar eftir að hans dvöl í Hvíta húsinu lauk.  Honum hefur meðal annars orðið tíðrætt um valdhafa sem sitja of lengi. Obama hefur lýst því yfir að 80 prósent vandamála heimsins séu til komin vegna þess að gamlir karlar sitja of lengi við völd og þvertaki fyrir að stíga til hliðar þegar aldurinn færist yfir.

Þessu til stuðnings ætla ég að nefna nokkra karlfauska sem við öll þekkjum. Fyrstan skal nefna Joe Biden sem ætlaði svo sannarlega ekki að gefa það upp á bátinn að sitja annað kjörtímabil sem forseti Bandaríkjanna. Hann var 46. forseti Bandaríkjanna, tók við af Donald Trump 20. janúar 2021 og var þá 79 ára gamall. Joe Biden var ekki tilbúinn að hætta að kjörtímabilinu loknu í janúar 2025 og ákvað að gefa kost á sér að nýju.

Mynd: b'MC1 Chad J. McNeeley'

Hefði það gengið eftir hefði Biden orðið aldursforseti þeirra sem gengt hafa þessu embætti. Hann hefði verið á 87. aldursári að loknu seinna kjörtímabilinu. En það fór sem fór, Biden var loks ýtt til hliðar og Kamala Harris varaforseti tók við keflinu en tapaði fyrir Donald Trump sem nú situr annað kjörtímabil sitt. Hann er fæddur í júní 1947, tæpum fimm árum yngri en Joe Biden og mun sitja til 20. janúar 2029 þegar hann verður kominn vel á 82. aldursárið.

Sjálfum finnst mér ég, sextugur maðurinn, ekkert gamall. Bara sprækur og sallaánægður með lífið og tilveruna eins langt og það nær. Ég hef engin völd og afar takmarkaðar tekjur. Staðreyndin er samt sú að ég er víst kominn langleiðina á gegnum lífið og eins og gerist og gengur þarf ég að hafa eitthvað fyrir stafni og eitthvað mér til dundurs og framfærslu.

Ég veit líka að mér yngra fólk er almennt mun sprækara og þótt ég viti stundum betur um marga hluti, er líka staðreynd að röðin er komin að þeim að leggja sín lóð á vogarskálarnar góðu. Hins vegar má til sanns vegar færa að eldra fólki er stundum ýtt alfarið og of snemma til hliðar sem verður til þess að því finnst það vera frekar til óþurftar en gagns. Þetta þarf að skoða út frá þeirri staðreynd að við lifum lengur og erum, flest allavega, við betri heilsu en kynslóðirnar sem komu á undan okkur.

En það er önnur saga. Best að snúa mér aftur að upphaflega umfjöllunarefninu með því að nefna nokkra þaulsætna valdakarla til viðbótar,  sem við þekkjum flest eða öll mæta vel.

Illu er yfirleitt best aflokið og því nefni ég áðurnefndan Donald Trump fyrstan. Hann er forseti Bandaríkjanna öðru sinni og er eins og áður kom fram fæddur árið 1947. Það þýðir að hann verður 79 ára í ár. Þennan mann sjáum við og heyrum um á hverjum einasta degi. Það er magnað að skruna í gegnum fréttamiðla og samfélagsmiðla þar sem mýmargar greinar hefjast á nafni hans, og á eftir fer umfjöllun um eitthvað þess sem hann segir eða tekur sér fyrir hendur dag hvern.

Mynd: AFP

Óhætt er að segja að Trump sitji ekki auðum höndum hvað sem okkur kann að finnast um verkefnin og afleiðingar þeirra. Það mat skal látið liggja á milli hluta hér. Hitt er annað mál að karlinn hagar sér oft eins og elliglöp séu tekin að hrjá hann. Þegar hann situr fyrir svörum fjölmiðlafólks veður hann oft elginn, fer úr einu í annað og oft eru engar skýrar tengingar sem geta varpað ljósi á hvað hann er að fara. Trump stundar golf að því er sagt er, en matarræði hans er umdeilt og ég veit ekki hvort McDonalds og önnur fyrirtæki sem selja skyndibita séu spennt fyrir þeim auglýsingum sem þau fá í gegnum tengingar við Bandaríkjaforseta.

Spurningin er einföld og hljómar svona: er Donald Trump hæfur til að gegna embætti forseta Bandaríkjanna sökum aldurs? Hann hefur vaðið úr einu verkefninu í annað. Þar má nefna fjöldauppsagnir starfsfólks í ríkisgeiranum, harðneskjulegar aðgerðir gagnvart innflytjendum, beiting vopnavalds hér og hvar í heiminum og nú síðast í félagi við Ísrael í árásunum á Íran. Þá er fátt eitt talið.

Enginn efast um að heraflinn sem Bandaríkin ráða yfir er sá öflugasti í heiminum. Donald Trump hefur beitt honum mjög frjálslega og án samþykkis þingsins. En hver er að fárast yfir því? Hann er jú að styðja vin sinn Bibi. Það er Benjamin Netanyahu forsætisráðherra Ísrael. Sá hinn sami stóð fyrir því að Ísraelsher réðist inn í Gaza eftir óvæntar árásir Hamas 7. október 2023.

Sá hildarleikur hefur kosta að minnsta kosti 72.000 mannslíf og Gazaborg og fleiri byggðir eru rústir einar. Benjamín þessi verður 77 ári á þessu ári og hefur verið forsætisráðherra Ísraels síðan 2022. Áður gegndi hann því embætti frá 1996 til 1999 og frá 2009 til 2021. Enginn hefur gengt embættinu lengur en hann.

Vladimir Pútín forseti Rússlands er kornungur á mælikvarða þeirra sem hér eru taldir upp. Hann er fæddur 1952 og verður 74 ára í ár. Hann hefur í rauninni verið nokkuð allsráðandi heimalandi sínu síðan árið 2000. Það virðist ekkert fararsnið á honum enda hefur hann í nógu að snúast við að berjast við Úkraínumenn.

Það innrásarstríð hans hefur kostað mikið mannfall og þjáningar bæði heimafyrir þar sem rússneski herinn hefur orðið fyrir miklu mannfalli og svo auðvitað í Úkraínu þar sem mannfall hefur verið mikið og skemmdir á innviðum. Svo ekki sé minnst á að þetta stríð í Evrópu hefur haft mikil áhrif á stjórnmálin þar og samfara breyttri utanríkisstefnu Bandaríkjanna hafa þessar sviptingar valdið fleiri straumhvörfum.

Hernaðarbandalagið NATO hefur þurfta að endurskoða sína stöðu og Evrópubandalagið einnig. Svíþjóð og Finnland gengu í NATO 2023 og 2024 og yfirgáfu þar með langvarandi hlutleysisstefnu sína. Frakkar undir forystu Emmanuel Macron forseta ætla að hefja endurnýjun á kjarnorkuvopnabúri sínu og vopnakaup Evrópuríkja og NATO hafa stóraukist.  

Narendra Damodardas Modi er forsætisráðherra Indlands og hefur setið í þeim stóli síðan 2014. Hann er fæddur 1950 og er 76 ára um þessar mundir.  Modi er ekki óumdeildur þótt efnahagur Indlands hafi tekið stakkaskiptum á valdatíð hans.

Árið 2002 urðu miklar óeirðir og manndráp í Gudjarat-fylki þar sem hindúar réðust gegn minnihluta múslima. Talið að um 2.000 manns hafi verið drepin og mun fleiri særð þar sem konum var nauðgað og þær limlestar. Þetta var hræðilegur hildarleikur sem Modi var sakaður um að eiga þátt í, og stjórn hans í fylkinu er talin meðsek. Hann hefur þó sloppið við að fá á sig dóm vegna þessa.

Á valdatíma Modis hefur lýðræði verið á fallanda fæti á Indlandi. Hann hefur þó verið vinsæll forsætisráðherra sem hefur fært Indland yfir á hægri væng stjórnmálanna. Hann er umdeildur heima fyrir og erlendis vegna Hindí þjóðernishyggju hans sem hefur bitnað hart á minnihluta múslíma í landinu.   

Nágrannar Indverja eru Kínverjar. Þar situr Xi Jinping, sem verður 73 ára á árinu, að völdum Hann er aðalritari Kommúnistaflokksins og forseti síðan 2013. Hann er einnig hæstráðandi herafla landsins, sem formaður hinnar valdamiklu hernaðarnefndar flokksins. Xi hefur verið afar áhrifamikill varðandi allar þær samfélagagsbreytingar sem hafa orðið í Kína.

Hann skar upp herör gegn spillingu, sem var mikil í landinu, og eitthvað varð honum ágengt. Efnahagur Kína er sterkur um þessar mundir. Xi hefur haft sig mikið í frammi í utanríkispólitík og má þar nefna ásælni stórveldisins til nágrannaríkisins Tævan sem það telur sig eiga. Herafli Kína er sterkur og stækkar ár frá ári.

Ali Khamenei var æðstiklerkur Írana frá 1989 þangað til hann var drepinn í eldflaugaárás 28. febrúar  á fyrsta degi Íransstríðsins sem nú geisar. Hann var æðsti leiðtogi Írans í 37 ár, og forseti í átta ár þar á undan, sem hlýtur að teljast langur tími. Khamenei var á 87. aldursári þegar hann var drepinn.

Hann var áhrifamikill leiðtogi sem stóð í stafni harðneskjulegs stjórnkerfis sem bældi niður alla andstöðu og notaði kennisetningar íslam fimlega sem stjórntæki á þær um það bil 90 milljónir sálna sem búa í Íran. Núna í janúar risu Íranar síðast upp til að mótmæla klerkastjórninni og krefjast meira frelsis og betri aðbúnaðar. Þessi mótmæli enduðu með miklum manndrápum, líkt og fyrri slíkar tilraunir.   

Það er sammerkt með öllum framangreindum körlum að þeir eru ekki tilbúnir að sleppa taumunum af því fólki sem þeir stjórna, fyrr en í fulla hnefana. Í tilviki Ali Khamenei þurftu bandarískar skotflaugar hæfa híbýli hans, með hjálp Ísraela áður en hann fór frá völdum.

Mojtaba Khamenei hefur verið skipaður til að taka við hlutverki föður síns, sem ajatolla eða æðstiklerkur Írans. Hann er unglamb miðað við þá hina sem fjallað er um hér, fæddur 1969 og þar af leiðandi ekki nema 57 ára á þessu ári. En tíminn líður og verði hann jafn þaulsetinn og hinir verður hann fljótur að ná sama árafjölda á valdastóli.

Ríki fjögurra þeirra sem hér hafa verið nefndir hafa yfir kjarnorkuvopnum að ráða, þeirra Trumps, Netanyahus, Xis og Modis. Íranar eiga ekki kjarnorkuvopn, enn sem komið er, en hafa verið ásakaðir um að eiga slík tól eða vera að þróa þau. Íranska ráðamenn langar nokkuð örugglega mikið til að eignast kjarnavopn.

Það var forvitnilegt að skoða þessa karlfauska út frá aldri þeirra, en samantektin telst vitaskuld ekki tæmandi listi yfir karlmenn sem hafa setið allt of lengi á valdastólum. „Allt vald spillir, algert vald gerspillir,“ er haft eftir Acton, enskum lávarði, hugsuði og þingmanni, sem talaði hástöfum fyrir frelsi einstaklingsins og gegn samþjöppun valds á seinni hluta 19. aldar.  

Flestir karlanna í samantektinni hafa nær algert vald í heimalöndum sínum og geta ráðið lífi og dauða almennings þar og í fjarlægum löndum. Þeir hafa líka setið lengi að völdum og sumir hafa beitt margvíslegum brögðum við að viðhalda valdinu. Winston Churchill, löngu látinn þaulsetinn valdakarl, sagði eitt sinn að lýðræðið væri meingallað en það skásta skipulag sem völ væri á.

Því hlýtur innleiðing eða viðhald þess að vera besta meðalið til að koma í veg fyrir að valdafólk, í þessum tilfellum karlar, sitji til eilífðarnóns og fari að halda sig ósnertanlega. Raunverulegt lýðræði virðist enn býsna fjarri almenningi í Kína, Íran og jafnvel Rússlandi. Þar hefur lýðræðið, jafnvel með skipulegum hætti, verið barið niður og sett ströng höft á tjáningarfrelsi og önnur lýðréttindi.

Lýðræðið virkar enn að talsverðu leyti á Indlandi, í Ísrael og í Bandaríkjunum. Sitjandi Bandaríkjaforseti hefur þó iðulega gefið í skyn að honum þætti allt í lagi að breyta því og hefur brotið gegn lýðræðishefðum, til dæmis með því að sniðganga þingið þegar hann ákvað að styðja Ísrael við árásir á Íran. Hann er líka vanari að stjórna fyrirtækjum eða raunveruleikasjónvarpsþáttum, þar sem hann einn ræður öllu.

Meirihluti flokksfélagar Trumps í báðum þingdeildum hefur látið það yfir sig ganga og felldu tillögur um að stöðva árásir á Íran, hið minnsta tímabundið. Það segja greinendur til marks um ótta við leiðtogann og fylgispekt sem vekur ugg um hvert framhaldið kunni að verða.

Ein helsta niðurstaða mín er því að mikill skaði fylgdi afnámi þeirrar bandarísku stjórnarskárgreinar sem bannar sama karlinum að sitja á forsetastóli lengur en tvö kjörtímabil, nú eða konunni ellegar kvárnum.