Þegar ég las Friðsemd var ég nýbú­inn að lesa við­tal við leikkonu sem gerð­ist list­mál­ari og mál­aði bara áhorf­endur, eftir öll sín ár á sviði. Friðsemd er nán­ast eins og bók­mennta­út­gáfan af slíku mál­verki, þetta er saga um les­and­ann.

Engan venju­legan les­anda samt. Friðsemd býr á Eski­firði og bæði próf­arka­les og þýðir bækur Fatimu vin­konu sinnar. Fatima lifir æsi­legu lífi og skrifar bækur um fólk sem lifir enn æsi­legra lífi, en Friðsemd lifir alls ekki æsi­legu lífi. Hún er jarð­teng­ing Fatimu, þótt Friðsemd átti sig aldrei almenni­lega á því af hverju þær eru vin­konur. Hún er nán­ast eins og ákveðin stað­al­mynd les­anda reyfara­bók­mennta, síð­mið­aldra kona úti á landi sem lifir í bókum.

 Óhóflegur krimmalestur

En þegar Fatima deyr á dul­ar­fullan hátt þarf hún að hætta að lifa bara í bókum og gera eitt­hvað í mál­unum. Mögulega er óhóf­legum krimma­lestri um að kenna að hana eina grunar að brögð hafi verið í tafli og fer til Hvera­gerðis að leysa málið.

 Sagan ger­ist vel að merkja í heimi þar sem stór hluti heims­ins er sokk­inn, þar á meðal Suð­ur­landsund­ir­lendið. Æsku­stöðvar bæði Frið­semdar og Eldbergs Salmans, helsta athafna­skálds Hvera­gerðis og sjálf­sagt lands­ins alls, en bæði ólust þau upp á Selfossi.

Nagandi einsemd

Inn í þetta flétt­ast svo reglu­lega upp­rifj­anir Frið­semdar af ævin­týrum Simone Pilunnguaq Larsen, græn­lensk-ætt­aða danska lög­fræð­ings­ins sem er oft­ast kölluð Advokat Larsen og er aðal­per­sóna vin­sæl­ustu bókar­aðar Fatímu. Við fáum stutt ágrip af þeim mörgum, með far­sa­kenndu kyn­lífi og ofbeldi eins og vera ber, en skynjum um leið að þaðan hefur Friðsemd sínar heim­ildir um veru­leik­ann. Hún tekur meira að segja allan bóka­flokk­inn með sér í ferða­lagið, svona til öryggis.

En veru­leik­inn er skyndi­lega heimur nag­andi ein­semdar, þangað til hún heldur í sinn leið­angur og verður hægt og rólega að annarri mann­eskju. Inn í þetta bland­ast nýjar vin­konur, vél­mennið Eintak Sandvík og ótal starfs­menn risa­fyr­ir­tæk­is­ins SELÍS, sem fljót­lega kemur í ljós að Fatima átti hlut í, en er svo dul­ar­fullt að eng­inn veit nákvæm­lega hvað þau gera.

Reyfarakenndur raunveruleiki

Sagan fer vel með þessa vin­áttu tveggja ólíkra kvenna sem ein­hvern veg­inn skilja hvor aðra betur en sig sjálfa, af því í hinni sjá þær í raun and­stæðu sína. Rétt eins og í Kul eftir Sunnu Dís Más­dóttur finnur hún svo hálf­gerðan tví­fara vin­kon­unnar þegar líða tekur á sög­una, tví­fara sem hjálpar henni að átta sig á hlut­unum. Friðsemd sjálf er svo skemmti­lega skyld Guð­björgu, aðal­per­sónu síð­ustu sögu Auðar Haralds, Hvað er drott­inn að drolla? Báðar lifa þær afskap­lega fábreyttu lífi og eyða frí­tím­anum í bók­lestur, þangað til lífið þeytir þeim í óvæntar áttir og skyndi­lega þurfa þær að láta reyna á allan þann fróð­leik sem þær hafa úr öllum þessum bókum.

Þegar á líður fer svo raun­veru­leik­inn að apa eftir skáld­skapnum með því að verða sífellt reyfara­kennd­ari, þótt hér sé búið að skipta út eró­tískum reyf­urum fyrir vís­inda­skáld­skap. Þannig er eins og Friðsemd breyti veru­leik­anum í örvænt­ingu sinni í þann far­sa­kennda bók­mennta­heim sem hún liggur í flesta daga.

Advokat Larsen skemmtilega háskaleg

Og þar mis­stígur sagan sig kannski aðeins, far­sa­kenndur vís­inda­skáld­skap­ur­inn gengur aðeins of langt um leið og besti hluti bók­ar­innar, þessi for­vitni­lega rann­sókn á vin­áttu Frið­semdar við ólíkar konur og hennar eigin ein­semd, sá hluti grefst aðeins undir brak­inu, en þar eru ótal þræðir sem hefði mátt þræða lengra. En það segi ég út af því að það sem er búið að þræða er svo heill­andi og fal­legt. Og ævin­týri Advokat Larsen það skemmti­lega háska­leg að maður væri alveg til í að ser­ían yrði samin fyrir alvöru. Þetta er saga um les­anda sem notar bók­menntir til að skilja heim­inn – og til að glæða hann lífi. Og hvað ger­ist þegar heimur slíks les­anda lifnar skyndi­lega við, þótt dauðs­fall þurfi til.

Hnot­skurn: Falleg saga um vin­áttu og ein­semd, sem og ærsla­fengin paródía á for­múlu­bók­menntir. Manni leið­ist aldrei, þótt sagna­gleði for­múlu­bók­mennt­anna taki kannski aðeins völdin þegar á líður.