Fáir gestir hér á landi njóta við­líka óvin­sælda og lús­mýið. Þessi bit­glaði vágestur gerði sig heim­an­kom­inn á Íslandi fyrir ein­ungis örfáum árum, ef marka má frétt á vef Nátt­úru­fræði­stofn­unar frá 30.júní 2015, en þar segir:

„Undarleg atvik urðu um síð­ast­liðna helgi þegar lúsmý tók að herja á íbúa sum­ar­húsa beggja vegna Hval­fjarðar. Ekki er vitað til að slíkar atlögur hafi átt sér stað áður hér á landi. Lúsmý er ætt örsmárra mýflugna sem lang­flest sjúga blóð úr öðrum dýrum, allt frá skor­dýrum til mann­skepna. Þeir sem fyrir atlög­unum urðu voru flestir illa útleiknir.“

Sögur af útbitnum ferða­löngum eru nú orðnar algengar og fólk beitir ýmsum ráðum til að forð­ast það að verða bitin af þessu skæða en nær ósýni­lega mýi. Fyrir 2015 voru sex teg­undir lús­mýs þekktar hér á landi, en eng­inn þeirra var þekkt fyrir að angra fólk. Sjöunda teg­undin, sem ber heitið Culicoides reconditus, er hins vegar skæð­ari en þær sem voru fyrir því hún vill sjúga blóð úr fólki.

Líklegt er talið að lofts­lags­breyt­ingar hafi haft áhrif á þá ákvörðun lús­mýs­ins að nema hér land. Fyrst þegar það kom hingað var útbreiðslan bundin helst við ákveðna staði á Suður- og Vest­ur­landi, en nú hefur varg­ur­inn sótt í sig veðrið og finnst víðar um landið, m.a. víða á Norð­ur­landi. Vest­firðir, Aust­ur­land og hálendið virð­ast þó hafa sloppið enn sem komið er.

Tvennt er það sem lands­menn sækj­ast helst eftir yfir sum­ar­tím­ann: sól og skjól. Við erum jafn­vel til í að keyra yfir landið þvert og endi­langt til að kom­ast í sum­aryl. Þessi tvenna, sól og skjól, er því miður það sama og lús­mýið elskar. Það vill vera þar sem er hlýtt og vill hafa skjól, til dæmis af þéttum gróðri, en er ónýt­ara við að bíta ef blæs.

Hvernig er hægt að verjast lúsmýi?

En hvernig á að forð­ast að verða þessum litla vargi að bráð? Hér verða tekin saman ýmis ráð sem hafa dugað fólki vel í bar­átt­unni, þótt ekk­ert virð­ist hund­rað pró­sent öruggt.

Loka gluggum eða hafa tjald lokað ef fólk er á tjald­stæði

Þetta er auð­vitað hæg­ara sagt en gert þegar hit­inn er mik­ill og nauð­syn­legt að lofta út. Þá getur orðið óbæri­leg inn­an­dyra með allt lokað. Gott ráð er að stilla viftu upp móti glugga þannig að blási út, með því eru minni líkur á að lús­mýið kom­ist inn. Mik­il­væg­ast er að hafa lokað seinni­part­inn og á kvöldin, því þá er lús­mýið helst að leita inn.

Koma loft­inu á hreyf­ingu

Varg­ur­inn smá­vaxni kann best við sig í stillu, þess vegna er fólki ráð­lagt að hafa viftu í svefn­her­bergi ef hægt er svo loftið sé á hreyf­ingu í kringum þá sem eru sof­andi. Þannig má minnka líkur á að lús­mýið nái að athafna sig að næt­ur­lagi. Sumir vilja meina að best sé að hafa viftu í hverju her­bergi og hafa þær í gangi sem mest, dag og nótt. Aðrir nota ryksug­una og ryk­suga vel bæði gólf og glugga­kistur áður en farið er í hátt­inn.

Flugur af ætt­kvísl­inni Culicoides en lúsmý og bitmý til­heyra þeirri ætt­kvísl. Mynd: Vís­inda­vef­ur­inn

Sofa í langerma­bol, síð­buxum og sokkum

Lúsmýið sækir í bert hold fremur en hulið, þess vegna verða berar axlir, ökklar eða and­lit væn­leg skot­mörk. Því minna hold sem er bert, því betra. Erfiðast er auð­vitað að hylja and­litið, enda fáir sem geta hugsað sér að sofa með lambús­hettu. En lús­mýið und­an­skilur ekki and­lit í leit sinni að manna­blóði.

Líma fín­riðið net fyrir glugga

Ef fólk er í húsi þá er ráð að nota flugna­net í glugga, þannig að hægt sé að hafa þá opna. Það sem þarf þá að passa er að netið sé nægi­lega þétt því lúsmý er ekki nema 1-2 milli­metrar að stærð.

Spreyja fælandi efnum í glugga, á rúm­föt og húð

Ýmsar leiðir eru í þessu og ekki allir sem nota sömu aðferð. En svo virð­ist sem mörgum reyn­ist vel að nota annað hvort lavand­er­olíu, lemongrass olíu eða tee trea olíu. Þá eru nokkrir dropar settir í vatn og spreyjað t.d. í glugga, yfir rúm­föt eða á húð í þeirri von að fæla óværuna frá. Einnig eru til ýmis konar fælandi sprey í apó­tekum og víðar sem oft gefa góða raun.

Þótt ráðin séu ótelj­andi og mörg þeirra góð þá getur svo farið að fólk verði bitið. Bitin eru gjarnan óþægi­leg og þeim getur fylgt mik­ill kláði og van­líðan.

Hvað skal gera ef lúsmý bítur?

Ef bitin eru nú þegar komin fram þá er líka hitt og þetta sem fólki virð­ist gagn­ast vel til að minnka van­líðan og kláða.

Ofnæm­is­lyf og sterar í ýmsu formi

Ef fólk er virki­lega illa útleikið eftir lúsmý þá þarf að leita læknis. Ofnæm­is­lyf af ýmsu tagi, stera­töflur og stera­krem geta þá verið það eina sem dugar til að draga úr ein­kennum og van­líðan vegna bit­anna. Hægt er að fá mild stera­krem án lyf­seð­ils í apó­tekum og einnig eru til ofnæm­is­lyf í lausa­sölu, en ef ástandið er slæmt og bitin mörg þá er ráð­legt að leita aðstoðar hjá heilsu­gæslu og fá lækni til að meta hvað er best.

Heit skeið á bitin

Óbæri­legur kláði er einn af fylgi­fiskum lús­mý­bita. Til að slá á kláð­ann og minnka óþæg­indin virð­ist reyn­ast vel að hita skeið undir renn­andi, sjóð­heitu vatni og bera hana í 5-10 sek­úndur að bit­unum. Það getur slegið á kláða.

Græðandi krem og eft­ir­bitspennar

Margs konar græð­andi krem og sára­gel hafa virkað til að draga út bólgum í bitum. Sér­stakir eft­ir­bitspennar gera einnig gagn til að minnka sviða og kláða.

Kælikrem og hlaupa­bólu­á­burður

Kælikrem og kæli­pokar virð­ast stundum ná að minnka óþæg­indi hjá fólki sem er bitið. Þá hefur kalamín hlaupa­bólu­á­burður dugað vel til að draga úr kláða.

Eld­hús­skáp­ur­inn

Stundum er það sem hendi er næst það sem virkar. Þótt þetta sé sett fram án vís­inda­legrar stað­fest­ingar þá er sagt að hrár laukur geti virkað græð­andi á skor­dýra­bit, einnig er ban­ana­hýði (inn­an­vert) talið geta hjálpað sem og það að setja kart­öflu­mjöl eða hafra­mjöl í bað­vatnið og skella sér í bað.

Í það minnsta er ljóst að ekk­ert bendir til þess að lús­mýið sé á förum héðan, það hefur komið sér vel fyrir og finnst nú víðar um landið heldur en þegar það nam land hér fyrir sex árum síðan. Það er því full ástæða til að til­einka sér ein­hver ráð til að geta lifað með þess­ari óværu.