Er starfs­menn Skipu­lags­stofn­unar voru að vinna að áliti sínu á umhverf­is­mats­skýrslu um áform­aða metan- og vetn­is­fram­leiðslu á Reykja­nesi spurðu þeir fram­kvæmda­að­il­ann hvort hann vildi halda áfram með ferlið „eins og ekk­ert hefði í skorist“ eða doka við og setja málið „í bið­stöðu þar til málin hafa skýrst“.

Þetta var í lok nóv­em­ber. Öflug jarð­skjálfta­hrina hafði staðið frá því í októ­ber og aðeins nokkrum dögum áður en stofn­unin sendi fyr­ir­spurn­ina hafði verið tekin sú ákvörðun að rýma Grinda­vík­urbæ. Sagði starfs­maður stofn­un­ar­innar að „vegna atburða við Svarts­engi og Grinda­vík“ væri „ástæða til að hug­leiða hvort og þá hvernig til­högun fram­kvæmd­ar­innar breyt­ist vegna breyttra aðstæðna“.

Svar barst sama dag. „Afstaða fram­kvæmda­að­ila er sú að halda mál­inu áfram eins og áætlað var. Ef aðstæður breyt­ast seinna þá myndum við takast á við það og þá hvaða leiðir væru fýsi­legar og hverjar yrðu fyrir val­inu.“ Að óbreyttu væri vilji ráð­gjafa og fram­kvæmda­að­ila sá að ljúka umhverf­is­mati fyrir ára­mót.

Og það var gert. Rétt fyrir jól gaf Skipu­lags­stofnun út álit sitt á umhverf­is­mats­skýrsl­unni. Nordur PTX Reykja­nes, fyr­ir­tækið sem áformar bygg­ingu metan- og vetn­is­verk­smiðju í þeim til­gangi að fram­leiða raf­elds­neyti til útflutn­ings, er þar með einu skrefi nær því að geta hafið fram­kvæmdir. Ef allt væri eðli­legt.

En allt er ekki eðli­legt.

Aðeins þremur dögum áður en Skipu­lags­stofnun gaf út álit sitt hófst eld­gos í Sund­hnúks­gíga­röð­inni. Því lauk fljótt en mikið land­ris hófst þegar í stað við Svarts­engi, þaðan sem til stendur að flytja helsta hrá­efnið, koltví­sýr­ing, til fram­leiðsl­unnar með neð­an­jarð­ar­leiðslu að auð­linda­garði Reykja­nes­virkj­unar þar sem sjálf verk­smiðjan yrði byggð. Einnig hefur komið til greina að byggja gas­hreinsi­stöð verk­smiðj­unnar við Svarts­engi þótt aðal­val­kostur fyr­ir­tæk­is­ins sé að hafa hana í auð­linda­garð­inum við Reykja­nes­virkjun.

„Afstaða fram­kvæmda­að­ila er óbreytt frá því sem fram kemur í svörum til Skipu­lags­stofn­unar,“ sagði full­trúi Nordur PTX í svari við fyr­ir­spurn Heim­ild­ar­innar þann 10. jan­úar. „Líkur á jarð­hrær­ingum og eldsum­brotum á Reykja­nesskaga hafa legið fyrir frá upp­hafi verk­efn­is­ins og verður und­ir­bún­ingi þess haldið áfram sam­kvæmt áætlun og að teknu til­liti til þeirrar áhættu,“ sagði enn fremur í svar­inu.

Varn­ar­garðar voru reistir með hraði umhverfis virkjun HS Orku í Svarts­engi til að freista þess að verja hana hraun­rennsli ef til enn eins eld­goss­ins á þessum slóðum kæmi.

Og þeirri fram­kvæmd var ekki lokið er jörðin opn­að­ist enn á ný. Að morgni sunnu­dags­ins 14. jan­úar hófst eld­gos suð­austan við Hagafell, í  innan við 3 kíló­metra fjar­lægð frá orku­ver­inu í Svarts­engi.

Fimm eld­gos hafa orðið á Reykja­nesskaga á þremur árum og telja margir vís­inda­menn að eld­gosa­tíma­bil, sem gæti staðið í nokkra ára­tugi, sé hafið. Að Reykja­nesskag­inn sé „vakn­aður“ af 800 ára blundi. Síðasta gos­tíma­bil varði í nær þrjár aldir. Á skag­anum eru fimm eld­stöðvakerfi sem þó eru sam­tengd. Þau hafa yfir­leitt ekki verið virk sam­tímis heldur hefur gos­virkni flust á milli þeirra eitt af öðru. Vestasta kerfið er kennt við Reykja­nesið sjálft og það austasta við Hengil.

Í upp­hafi viku spurði Heim­ildin Nordur PTX aftur hvort áformin hefðu breyst í ljósi enn eins eld­goss­ins þar sem gossprungur opn­uð­ust á tveimur stöðum, mikil gliðnun mæld­ist í Grinda­vík og fjallið Þorbjörn færð­ist um 20 sentí­metra á nokkrum klukku­stundum. „Svör þeirra eru óbreytt frá síð­ustu viku“, var svarið. Sem sagt: Áfram verður haldið með und­ir­bún­ing verk­smiðj­unnar.

En hvað er það nákvæm­lega sem Nordur PTX Reykja­nes ehf., sem er í eigu sviss­nesks félags, hyggst gera og hvar?

Í jarð­varma­virkj­un­inni í Svarts­engi verður til það sem kall­ast afgas og er ríkt af koldí­oxíði (CO2). Koldí­oxíð er gróð­ur­húsa­loft­teg­und og til mik­ils er að vinna að lág­marka slíkan útblástur á heims­vísu í þeirri við­leitni að stemma stigu við áhrifum manna á lofts­lag jarðar. Það sem Nordur PTX vill gera er að nýta afgasið til fram­leiðslu á fljót­andi metangasi sem aftur yrði nýtt sem raf­elds­neyti á mörk­uðum erlendis. Íslensk mengun (CO2), íslensk orka og íslenskt vatn yrði með þessum hætti flutt úr landi til að draga úr mengun ann­ars staðar.

Gasið yrði, sam­kvæmt aðal­val­kosti fyr­ir­tæk­is­ins, flutt með neð­an­jarð­ar­lögn frá Svarts­engi að iðn­að­ar­svæði við Reykja­nes­virkjun sem er vest­ar­lega á Reykja­nesskaga. Þar yrði reist verk­smiðja  sem þyrfti 56 MW afl til að fram­leiða gas­teg­und­irnar metan og vetni. Sú orka á að koma úr virkj­unum HS Orku í nágrenn­inu.

Fyr­ir­tækið leggur fram fleiri val­kosti í mati sínu á umhverf­is­á­hrifum, m.a. að gas­hreinsi­stöð verk­smiðj­unnar verði byggð í Svarts­engi en ekki við Reykja­nes­virkjun og að með­höndlað gas verði flutt þaðan og til verk­smiðj­unnar eftir neð­an­jarð­ar­lögn eða í flutn­inga­bílum.

Forsendubreytingar

„Ekki er hægt að neita því að nýlegar jarð­hrær­ingar á Reykja­nesi munu hafa áhrif á hvernig lagt er mat á ein­staka mats­þætti umhverf­is­mats­ins,“ sagði í umsögn Nátt­úru­fræði­stofn­unar Íslands. „Nú þegar er nær öruggt að for­sendu­breyt­ingar hafi orðið á skipu­lagi fram­kvæmd­ar­innar vegna jarð­hrær­ing­anna og almennt mat jarð­vís­inda­manna að hafið sé nýtt eldsum­brota­tíma­bil á Reykja­nesskaga sem getið staðið yfir í tugi ára.“

Stofn­unin benti einnig á að ekki væri nóg að mann­virki verk­smiðj­unnar myndu stand­ast jarð­skjálfta heldur þurfi að taka til­lit til gliðn­unar og jarð­sigs sem tengst hafa ítrekað jarð­hrær­ingum síð­ustu miss­era. „Þó Reykja­nes­svæðið sé eld­virkt svæði sé talið ein­stak­lega ólík­legt að hraun komi upp beint undir verk­smiðj­unni eða þá að hraun renni þar yfir“, sagði í svörum Nordur PTX.

Reykja­nes­eldarEld­stöðvakerfin á Reykja­nesi gjósa yfir­leitt ekki sam­tímis en sagan segir okkur að þau teng­ist og gjósi eitt af öðru þegar gos­tíma­bil ganga yfir á 900-800 ára fresti.

Mynd: ÍSOR

Nátt­úru­vernd­ar­sam­tök Suð­vest­ur­lands bentu í sinni umsögn á að vissu­lega ætl­aði fyr­ir­tækið sér að nýta koldí­oxíð til fram­leiðsl­unnar sem í dag færi óhindrað út í and­rúms­loftið frá Svarts­engi. En í stað­inn yrði fram­leitt metan sem sé marg­falt sterk­ari gróð­ur­húsa­loft­teg­und. „Ef slys yrði og metan læki út í and­rúms­loftið væri skað­inn fljótt meiri en ávinn­ing­ur­inn.“

Nordur PTX segir að útbúin hafi verið við­bragðs­á­ætlun sem farið yrði eftir ef nátt­úruvá ógn­aði öryggi á lóð verk­smiðj­unnar, sér í lagi vegna sprengifimra efna. Með þeim aðgerðum séu eld- og sprengifim efni að mestu leyti fjar­lægð úr verk­smiðj­unni og öryggi starfs­manna tryggt.

Tímabil eldvirkni er hafið

Umhverf­is­stofnun sagði í umsögn sinni mik­il­vægt að gera grein fyrir áhrifum mögu­legs hraun­rennslis á hina áform­uðu gaslögn „í ljósi yfir­stand­andi atburða á Reykja­nesi“.

Fram­kvæmda­að­ili svar­aði þessu á þann hátt að engin umhverf­is­leg áhætta fælist í því ef gas frá Svarts­engi kæm­ist ekki til verk­smiðj­unnar, aðeins rekstr­ar­leg. Þá væri mögu­lega unnt að nýta afgas frá Reykja­nes­virkjun í stað­inn þótt slíkt væri kostn­að­ar­samt og myndi draga úr fram­leiðslu.

„Ítrekuð eld­gos, jarð­skjálftar og kviku­hlaup sem urðu til þess að rýma þurfti Grinda­vík­urbæ þann 11. nóv­em­ber sl. eru afger­andi áminn­ing um virkni svæð­is­ins“, sagði í áliti Skipu­lags­stofn­unar sem gefið var út í lok des­em­ber. „Tímabil eld­virkni er hafið en engin leið er að spá fyrir um hversu lengi það stendur eða hvar virknin verði mest eða hvort og þá hvar gos­efni ber­ist til yfir­borðs þegar jörð skelfur.“

Jarð­hrær­ing­arnar kunni að leiða til þess að Nordur PTX þurfi að breyta til­högun fram­kvæmd­ar­innar á ein­hvern máta og minnir stofn­unin á að þá gæti fyr­ir­tækið þurft að gera nýtt mat á umhverf­is­á­hrifum.