Er „draugurinn“ fundinn? – Áður óþekkt tegund manna leyndist í helli í Kína

Árið 2005 var fólk á ferð í hæð­ar­drögum fyrir ofan þorpið Pangwang aust­ar­lega í Anhúí-hér­aði í Kína. Þorpið er um tíu kíló­metra frá syðri bakka Yangtze-fljóts, spotta­korn inni í landi, það eru 500 kíló­metrar í beinni loft­línu til Sjanghæ við sjáv­ar­strönd­ina. Þetta er þétt­býlt land­bún­að­ar­svæði en í þorp­unum við rætur hæð­anna ríkir þó kyrrð og ró. Þegar fólkið fann hell­is­munna neð­ar­lega í suð­ur­hlíð Meiyuan-hlíðar vakti það í fyrstu ekki mikla athygli því hæð­irnar þarna eru úr kalk­steini og víða heldur gljúpum svo hellar eru nokkuð víða.

Samt var fundur hell­is­ins til­kynntur sam­visku­sam­lega til yfir­valda og ári síðar voru vís­inda­menn mættir á stað­inn til að vita hvort nokkuð hnýsi­legt kynni að leyn­ast þarna í iðrum Meiyuan-hæðar.

Mannleifar í helli

Og viti menn. Það fund­ust manna­leifar. Og var þá hell­inum umsvifa­laust lokað og ákveðið að hefja nákvæm­ari rann­sókn síðar. Að henni stóðu vís­inda­menn við kín­versku vís­inda­aka­dem­í­una og Xi’an Jiaotong-háskóla í sam­vinnu við kollega sína á Bret­landi og Spáni. Þessi rann­sókn hófst árið 2014 og stóð í fimm ár og nýlega birt­ust nið­ur­stöð­urnar í nýju hefti af vís­inda­rit­inu Journal of Human Evolution.

Óhætt er að segja að þær hafi vakið mikla athygli, enda tíð­indin óvænt sem bár­ust úr hell­inum.

Fyrst er frá því að segja að í hell­inum, sem nefn­ist nú Hualong, hafa til þessa fund­ist rúm­lega 30 stein­gerv­ingar af mönnum og þeir elstu rúm­lega 300 þús­und ára gamlir. Einnig fannst tölu­vert af frum­stæðum verk­færum úr steini og tals­vert af beinum ýmissa spen­dýra, fyrst og fremst klauf­dýra en einnig nokk­urra nag­dýra.

Bein af táningspilti

Alls er um 40 teg­undir að ræða og engin stór rán­dýr virð­ast hafa haldið til í hell­inum. Þau hafa þó greini­lega lagt stundum leið sína í hell­inn, vænt­an­lega í leit að bráð eða hræjum, því bit- og tanna­för rán­dýra má sjá á sumum klauf­dýra­leif­unum.

Ekki er talið að um sam­fellda búsetu manna hafi verið að ræða í þessum helli. Til þess var hann of óör­uggur, enda ljóst að margoft hefur hrunið úr hell­inum, því Meiyuan-hæðin er gljúp og vara­söm, ekki síst í mik­illi rign­ing­ar­tíð. Vís­inda­menn­irnir hafa því ályktað að fólk hafi ann­að­hvort búið í hell­inum um skamma hríð, gjarnan með löngu milli­bili, eða hrein­lega farið inn í hann öðru hvoru til að sækja sér hræ af dýrum sem þar höfð­ust við.

Manna­leif­arnar voru frá ýmsum tíma en óhætt er að segja að þær elstu – sem fund­ust síð­astar – veki lang­mesta athygli. Þar er um að ræða stóran hluta af höf­uð­kúpu og kjálka um það bil 12 ára gam­als ung­lings; reyndar fannst fót­ar­bein af þeim sama pilti líka.

Af hvaða tegund er unglingurinn?

Ung­ling­ur­inn var uppi fyrir um 300 þús­und árum, það er nokkuð ljóst. En af hvaða teg­und var hann?

Lang­lífasta mann­teg­undin sem enn þá hefur komið fram var homo erectus, sem kom fram á sjón­ar­sviðið fyrir um tveim millj­ónum ára. Hann dreifð­ist um Afríku, Evrópu og Asíu og hélt velli allt þar til fyrir „aðeins“ 100 þús­und árum en þá frétt­ist síð­ast af honum þar sem nú heitir Indónesía.

Þá höfðu fyrir löngu komið fram nýjar mann­teg­undir sem vænt­an­lega hafa þró­ast frá erectusi – teg­undir eins og homo heidel­berg­ensis og Neand­er­dals­mað­ur­inn. Báðar voru komnar fyrir að minnsta kosti 400 þús­und árum. Örlitlu síðar birt­ist svo homo den­isova. Neand­er­dals­mað­ur­inn hélt fyrst og fremst til í Evrópu og Vestur-Asíu en Den­isovarnir í Austur-Asíu, þar á meðal í Kína.

Báðar teg­und­irnar dóu út fyrir um 15–30 þús­und árum.

Margar tegundir manna uppi samtímis

Hinn gamli homo heidel­berg­ensis bjó hins vegar fyrst og fremst í Afríku en skaut einnig upp koll­inum í Evrópu og hugs­an­lega í Suður-Asíu.

Talið hefur verið að homo sapi­ens – okkar eigin mann­teg­und – sé komin af homo heidel­berg­ensis og þó það sé ef til vill ekki rétt, þá hafa menn þó verið sam­mála um að teg­undin okkar hafi verið komin fram í dags­ljósið fyrir um 200 þús­und árum í Afríku.

Homo sapi­ens fór svo ekki að breið­ast fyrir alvöru út um Evrópu og Asíu fyrr en fyrir 60–80 þús­und árum.

Sapiens, Neand­er­dals­menn og Den­isovar lifðu því sam­tímis í ver­öld­inni í 150–180 þús­und ár. Þetta voru aðskildar teg­undir en þó svo skyldar að þær gátu eign­ast afkvæmi saman, og gerðu það ber­sýni­lega stundum. Erfða­rann­sóknir nútím­ans hafa leitt það ræki­lega í ljós.

Leifar af genum á kreiki

Nútíma­fólk geymir margt djúpt í frumum sínum gen bæði frá Neand­er­dals­mönnum og Den­isovum þótt „magn“ sé mis­mun­andi eftir svæðum.

Eftir því sem erfða­rann­sóknum fleygir fram kemur fleira í ljós og fyrir ekki löngu átt­uðu vís­inda­menn sig á því að í erfða­mengi manns­ins virt­ust á kreiki leifar af genum enn einnar teg­und­ar­innar, sem sé hvorki Denisova né Neand­er­dals­manna. Ég kann ekki að skýra hvernig þeir töldu sig koma auga á þetta – það er alltof tækni­legt – en síðan hefur gjarnan verið talað um „draug“ í gena­mengi okkar.

Enginn vissi hver þessi teg­und var eða hvar og hvenær hún hefði verið á dögum.

En nú víkur sög­unni aftur að unga pilt­inum í Hualong-helli.

Þegar vís­inda­menn­irnir fóru að setja saman stein­gerð brotin úr höf­uð­kúpu hans rak þá í rogastans. Mestur efri hluti haus­kúp­unnar virt­ist gefa til kynna að þarna hefði homo sapi­ens verið á ferð­inni. 

Lítil haka segir sína sögu

Það var samt eig­in­lega ómögu­legt að trúa því. Homo sapi­ens var jú ekki kom­inn til sög­unnar fyrir 300 þús­und árum þegar tán­ings­pilt­ur­inn dó drottni sínum í þessum helli – hvað svo sem hann hafði verið að gera þar, kannski að leita sér að beinum til að naga.

Og allra síst gat átt sér stað að snemm­bor­inn homo sapi­ens hefði verið kom­inn alla leið til Austur-Kína fyrir svo löngu síðan. Þótt kín­verskir fræði­menn hafi oft gefið til kynna að þeir vildu gjarnan finna vís­bend­ingar þess að homo sapi­ens hafi þró­ast í Kína en ekki Afríku, þá hafa þær vís­bend­ingar ein­fald­lega ekki fund­ist enn þá.

En var þarna komin sú vís­bend­ing sem þurfti?

Nei, ekki var svo, því þegar afgangur haus­kúp­unnar var skoð­aður, þá kom á dag­inn að piltur hafði hel­stil litla og fáfengi­lega höku, miðað við homo sapi­ens. Lögun og stæð hök­unnar minnti helst á homo erectus eða þá Denisova sem munu ekki hafa státað af hörku­legri höku.

Fjórða tegundin?

Um tíma héldu vís­inda­menn­irnir að höku­leysi pilts­ins hefði stafað af æsku hans og þroska­leysi en eftir að hafa rann­sakað málið oní ræmur, þá varð nið­ur­staðan sú að svo væri ekki. Pilt­ur­inn (sem vís­inda­menn­irnir kalla því hljóm­fagra nafni HLD 6) hefði ein­fald­lega verið frá nátt­úr­unnar hendi og í genum sínum eins og sam­bland af homo sapi­ens (sem var EKKI kom­inn til sög­unnar) og þá lík­lega Denisova sem var reyndar lík­lega orð­inn til, en þó til­tölu­lega nýlega.

Og hvað þýðir það? Er „draug­ur­inn“ fund­inn? Hin óþekkta „fjórða teg­und“ sem er á sveimi í genum okkar í við­bót við gen frá Neand­er­dals­manni og Den­isovum, auk okkar eigin?

Það er altso spurn­ingin. Vís­inda­menn héldu reyndar að „draug­ur­inn“ hefði ekki komið fram fyrr en nokkru síðar, en hver veit hvað hefur gerst í Kína?

Leist Sapiens vel á drauginn?

Athugið að þessi piltur (eða fólkið hans) getur ekki hafa getið af sér homo sapi­ens. Kenn­ingin um upp­runa Sapiens í Afríku stendur enn óhögguð. En það er vel hugs­an­legt að hafi teg­undin sem HLD 6 til­heyrði verið enn á dögum austur í Kína þegar homo sapi­ens birt­ist þar 250 þús­und árum síðar, þá hafi Sapiens lit­ist vel á, þrátt fyrir veim­il­títu­lega hök­una, og eign­ast með teg­und­inni nógu mörg afkvæmi og nógu oft til að „draugur“ teg­und­ar­innar sé enn í genum okkar.

Þetta er skemmti­leg upp­götvun, þó enn eigi eftir að draga loka­á­lykt­anir af því sem fannst í hell­inum í Hualong. Og þetta sýnir líka hvað lífs­nauð­syn­legur fróð­leikur um for­tíð­ina hvílir stundum á veikum grunni. Því hvað ef hellir­inn hefði alveg hrunið saman, eins og vel hefði getað gerst?

Þá hefðum við aldrei staðið frammi fyrir draugnum.

Og svo er önnur spurn­ing: Hvað leyn­ist inni í hellum sem við höfum ekki enn fundið og munum kannski aldrei finna?