Lista­maður: Finnur Jónsson (1892–1993)

Titill verks: Örlaga­ten­ing­ur­inn, 1925

Sýning: Viðnám

Staður: Lista­safn Íslands – Safna­húsið

Stjarna: *

Það er ekki venja þegar fjallað er um mynd­list­ar­sýn­ingar að taka út eitt verk og gera því sér­stök skil. Það verður hins vegar gert hér. Á sýn­ing­unni Viðnám sem fjallað var um í síð­asta tölu­blaði Heim­ild­ar­innar, er að finna verk eftir Finn Jónsson sem ber tit­il­inn Örlaga­ten­ing­ur­inn. Verkið er frá árinu 1925 og markar ákveðin þátta­skil í sögu íslenskrar mynd­listar. Þetta er abstrakt verk þar sem þó má greina hlut­bundin form, m.a. ten­ing, tvo hnetti og þrí­víða fern­inga sem er stillt upp eins og leik­sviði á miðju flat­ar­ins. Þegar verkið var sýnt fyrst höfðu aldrei áður verið sýnd abstrakt verk á Íslandi, en þó bendir margt til þess að það hafi ekki verið þess vegna sem það fékk blendnar við­tökur. Ástæðan var fremur teng­ing Finns Jóns­sonar við Der Sturm gall­er­íið í Berlín. Abstrakt verkin seld­ust hins vegar ekki og Finnur sneri sér að öðru í bili. Það er margt merki­legt við Örlaga­ten­ing­inn, enda ekki mörg verk eftir íslenska lista­menn sem jafn mikið hefur verið skrifað um af fræði­mönnum. Þessi skrif tengj­ast bæði verk­inu sjálfu, við­töku­sögu verka Finns, sögu nútíma­listar á Íslandi og orð­ræð­unni um íslenska mynd­list við upp­haf 20. aldar.

Rými og hug­mynda­fræði

Á sýn­ing­unni Viðnám er verkið að finna í sal á fyrstu hæð Safna­húss­ins, þar sem það hangir á milli­vegg sem hefur verið sér­stak­lega byggður inn í sýn­ing­ar­sal­inn. Upp­heng­ing verks­ins vekur strax athygli fyrir að vera sér­kenni­leg en verkið hangir eitt á breiðum gafli, á móti inn­gang­inum í sal­inn (sem er lítið meira en stórt her­bergi) og við inn­gang­inn að rými sem milli­veggir afmarka og hefur að geyma víd­eóinn­setn­ingu eftir Doddu Maggý. Önnur verk sem sjást á þessum stað hanga hvort sínum megin við mjóan gang, ýmist á öðrum hluta milli­veggj­ar­ins eða föstum vegg sal­ar­ins. Þetta eru mál­verk eftir íslensku sam­tíma­lista­menn­ina Sigurð Árna Sig­urðs­son, Jón B.K. Ransu, Tuma Magn­ús­son og Erlu Þór­ar­ins­dóttur. Þegar komið er fyrir horn milli­veggj­ar­ins, opn­ast sýn að öðrum, ögn víð­ari „gangi“ þar sem á vinstri hönd má sjá verk eftir Daníel Örn Hall­dórs­son, Eirúnu Sig­urð­ar­dóttur og Jóhannes S. Kjarval. Verk Kjarvals, Ekspa­nótískt artifi­sjón af lands­lagi frá 1929, er það eina sem er frá sama tíma­bil og verk Finns.

Samkvæmt texta um sýn­ing­una Viðnám tengj­ast öll verkin sjálf­bærni og sið­ferði­legri orð­ræðu. Sýn­ing­unni er einnig ætlað að brúa bilið milli lista og vís­inda. Hvort tveggja hlýtur sam­kvæmt þessu að eiga við Örlaga­ten­ing Finns Jóns­sonar, en verkið hefur verið sett upp í þeim hluta sýn­ing­ar­innar sem ber yfir­skrift­ina „Lögmál“. Lögmálin tengj­ast eðlis- og efna­fræði sam­kvæmt áður­nefndum texta, sem fjallar almennt um vís­indi og list sem ögrar vís­inda­lög­málum. Nú veit ég ekki hvað Finnur Jónsson hefði sagt um þetta, en verk hans hefur aðal­lega verið túlkað sem hrein form­fræði þótt einnig megi tengja það tákn­fræði þeirra forma sem verkið er sam­sett úr og and­legum mál­efnum sem abstrakt­lista­menn þriðja ára­tugar 20. aldar löð­uð­ust að. Finnur tjáði sig aldrei með beinum orðum um þetta verk, eða önnur frá svip­uðum tíma, en þó er vitað að hann sótti inn­blástur í eigin reynslu­heim og varð fyrir áhrifum frá expressjón­ískum lista­mönnum, m.a. Wassily Kand­in­sky, á meðan hann var við nám í Þýska­landi.

Sögu- og merk­ing­ar­laust tóm  

Það vekur athygli að það er ekk­ert að finna um stór­merki­lega sögu verks­ins í list­sögu­legu sam­hengi á sýn­ing­unni Viðnám. Þar er ekk­ert að finna um verkið sjálft, hvernig deilur í Kaup­manna­höfn um gildi nútíma­listar röt­uðu til Íslands né hverjir tóku þátt í að flytja þær deilur hingað til lands. Þá kemur ekk­ert fram um áhrif síð­ari heims­styrj­ald­ar­innar á við­tökur verks­ins og ann­arra verka Finns eftir stríð, hvorki í póli­tísku né list­sögu­legu sam­hengi, né hvernig það hlaut „upp­reist æru“ eftir að hafa verið sett upp á sýn­ingu á evr­ópskri nútíma­list í Strass­borg árið 1970. Ekkert um end­ur­komu verks­ins inn í íslenska lista­sögu. Það er engu lík­ara en það hafi aldrei verið neitt sagt um þetta verk eða önnur tengd því á ferli Finns. Það er ekki svo mikið sem ýjað að því sem fræði­menn hafa sagt um áhrif þess, og hefur þó ýmis­legt verið rætt og ritað.

Júlíana Gott­skálks­dóttir var fyrst til að skrifa meist­ara­rit­gerð um nám og dvöl Finns í Þýska­landi árið 1975 og í kjöl­farið grein um við­tökur Örlaga­ten­ings­ins og ann­arra verka Finns í Árbók Lista­safns Íslands árið 1993. Hannes Sig­urðs­son fjall­aði einnig um verk Finns frá þriðja ára­tugnum í grein­ini „Landnáma hin nýja“ í Fjölni 1997 sem byggir á meist­ara­rit­gerð hans í lista­sögu við Berkeley háskóla. Hubert van den Berg fjall­aði síðan um verk Finns frá sjón­ar­hóli fram­úr­stefnu­fræða í lærðri grein í Ritinu 2006, og í menn­ing­ar­sögu fram­úr­stefnu á Norð­ur­löndum 2012. Benedikt Hjart­ar­son gerði við­tökum verka Finns skil í Ritinu 2006 og sjálf hef ég gert atlögu að sögu verks­ins með því að velta upp spurn­ingum um rót­ina að því að Valtýr Stef­áns­son taldi ástæðu til að gagn­rýna Finn án þess að hafa séð verkin. Valtýr átti síðar eftir að skrifa umfjöllun um sýn­ingu Finns þar sem hann gagn­rýndi hann fyrir að vera undir of miklum áhrifum af þýskri mynd­list.

Það vekur óneit­an­lega athygli að Lista­safn Íslands, sem er ætlað að miðla þekk­ingu á íslenskri mynd­list og lista­sögu, skuli takast að sneiða fram hjá þessum skrifum. Sagan er vissu­lega flókin en henni hafa verið gerð skil frá ýmsum hliðum og því ansi langt gengið að láta eins og Örlaga­ten­ing­ur­inn sé sögu­laust abstrakt­mál­verk sem sjálf­sagt sé að fjalla um út frá sjálf­bærni og strengja­fræði nútíma eðl­is­fræði. Um leið er látið eins og verkið sé tómt ílát sem hægt er að fylla með þeirri merk­ingu sem sýn­ing­ar­stjór­anum dettur í hug hverju sinni. Það er hægt að gera meiri kröfur til Lista­safns Íslands.