Magnús Jóhann­es­son, for­maður stjórnar Úrvinnslu­sjóðs, segir í sam­tali við Stundina að ein af ástæðum þess að sjóð­ur­inn sam­þykkti fyr­ir­tækið Swerec sem mót­töku­að­ila á íslensku plasti væri sú að nýjur eig­endur hefði tekið við rekstri fyr­ir­tæk­is­ins.

Það er þó ekki rétt og hafa verið sömu eig­endur að fyr­ir­tæk­inu síðan 2005. Þetta stað­festir Leif Karlsson, fram­kvæmda­stjóri Swerec. Þá segir Magnús að hann telji enga þörf að skoða hvort meira af íslensku plasti hafi end­aði þar sem það átti ekki að enda og telur þetta atvik vera algjört eins­dæmi í sögu sjóðs­ins. Magnús hefur starfað hjá sjóðnum í þrjár vikur. 

Fyrsti ársfundurinn í mörg ár

Árs­fundur Úrvinnslu­sjóðs var hald­inn á Grand Hótel Reykja­vík síð­ast­lið­inn fimmtu­dag. Þetta var fyrsti árs­fundir í mörg ár þar sem sjóð­ur­inn hafði ekki skilað af sér árs­reikn­ingum til fjölda ára. Á fund­inum hélt Guð­laugur Þór Þórð­ar­son, umhverf­is­ráð­herra, erindi ásamt starfs­mönnum sjóðs­ins. Blaða­maður Stund­ar­innar var við­staddur fund­inn og ræddi við Magnús Jóhann­es­son, stjórn­ar­for­mann Úrvinnslu­sjóðs, eftir fund­inn. Magnús fékk þar að sjá í fyrsta skipti myndefni sem Stundinn tók af miklu magni af íslensku plasti í vöru­húsi í suður Svíþjóð, sem hafði legið þar óhreyft í um fimm ár þrátt fyrir að hafa átt að fara til end­ur­vinnslu. Aðspurður um hvað honum finn­ist um að sjá þessar myndir segir hann að íslensk end­ur­vinnslu­fyr­ir­tæki töldu að Swerec hefði verið nokkuð öruggt fyr­ir­tæki til að senda plast til.  

„Ég sá þessa mynd frá þér og hún er ekki fal­leg. Það er ljóst að það er eitt­hvað af íslensku plasti þarna, maður sá það á umbúð­unum. Mér þykir það miður, en þetta er hlutur sem að gerð­ist fyrir nokkrum árum síðan í sam­skiptum við sænskt fyr­ir­tæki (Swerec) sem að íslenskir aðilar voru bara nokkuð öryggir með að væru í góðu lagi vegna þess að bæði norska fyr­ir­tækið, sem sér um fram­leið­enda­á­byrgð þar, og sænska fyr­ir­tæki voru með samn­inga við þetta fyr­ir­tæki.“

Nú kærðu þau (skila­kerfin) einmitt fyr­ir­tækið til lög­reglu þegar upp kom um svind­lið árið 2015. Þau kærðu 2016. Þau hættu öllum við­skiptum á þeim tíma, kröfð­ust skaða­bóta og fengu skaða­bætur. Af hverju telur þú að Úrvinnslu­sjóður hafi ekki gert það sama og hin skila­kerfin?

„Mér finnst að þessar myndir sem þú sýndir mér hér í dag varpi ljósi á hluti sem við vorum kannski ekki alveg vissir með.“

En í sam­tali mínu við Ólaf Kjart­ans­son, fram­kvæmda­stjóra sjóðs­ins, vissi hann af Swerec svindlinu.

„Ég held að þetta magn sem þú segir að sé þarna frá Íslandi, ég hef enga mögu­leika til þess að meta og kannski þú ekki heldur.“

Nei, þetta eru allt saman áætl­anir

„En það er þarna.“

Það er slatti af plasti þarna við getum verið sam­mála um það.

Plast­fjallMikið magn af íslensku plasti fyrir utan vöru­hús í suður Svíþjóð

Mynd: Davíð Þór

Ætlar að krefjast þess að Swerec leysi málið

„Ég tel að Swerec beri ábyrgð á þessu og Úrvinnslu­sjóður mun strax, næstu daga, senda bréf og krefja þá um að leysa þetta mál.“

En af hverju núna? Af hverju ekki þegar við á Stund­inni birtum upp­runar­lega frétt­ina í októ­ber árið 2020. Hvers vegna núna en ekki í fyrra?

„Ég get ekki svarað því. Það blasir bara fyrir mér, eftir að hafa séð þessa mynd hjá þér að þetta er bara atriði sem við látum Swerec ganga frá.“

En hefur komið í ljós að fram­kvæmda­stjóri Úrvinnslu­sjóðs vissi af svindlinu á sínum tíma og aðhófst ekk­ert, setti enga rann­sókn í gang. Þeir vissu af þessu vöru­húsi sem var fullt af plasti í októ­ber 2020. Þú segir að þið ætlið að gera það, en telur þú að þetta sé mjög traust­vekj­andi á störf starfs­fólk og fram­kvæmda­stjóra Úrvinnslu­sjóðs að hann hafi ekki aðhafst neitt á meðan önnur skila­kerfi fóru og kærðu þetta til lög­reglu?

„Úrvinnslu­sjóður var ekki með samn­ing við Swerec á sama hætti og fyr­ir­tækin í Noregi og Svíþjóð.“

Að sjálf­sögðu ekki, en íslensk fyr­ir­tæki geta ein­göngu verið í við­skiptum við Swerec ef að þið (Úrvinnslu­sjóður) sam­þykkið það. Þannig að ef Úrvinnslu­sjóður vissi að þeir væru að svindla á kerf­inu, þeir vissu að þeir væru að setja plast í vöru­hús í Suður-Svíþjóð og aðhöfð­ust ekk­ert, finnst þér það traust­vekj­andi?

„Bíddu nú við. Mér vit­an­lega eftir að þetta kom upp og menn vissu af því, þá var ekki sent plast til Swerec til end­ur­vinnslu frá Íslandi.“

Frá því að Swerec svind­lið komst upp árið 2016?

„Já.“

Það var sent áfram plast til Swerec árið 2016, 2017, 2018, 2019 og 2020. Þá er Íslenska gáma­fé­lagið ennþá í við­skiptum við þá.

„Bíddu nú við.“

Úrvinnslu­sjóður er búinn að sam­þykkja Swerec.

„Eftir því sem ég veit þá verða breyt­ingar á fyr­ir­tæk­inu. Það koma þýskir aðilar sem að koma og kaupa fyr­ir­tækið eftir þessi vand­ræði sem voru þarna.“

Það eru sömu eig­endur í dag og voru þá.

„Það eru aðrar upp­lýs­ingar en ég hef.“

Það var stað­fest af Leif Karlsson, fram­kvæmda­stjóra Swerec, í sím­tali við mig í gær. Það eru sömu eig­endur á fyr­ir­tæk­inu núna og voru árið 2016. Þannig hvaða upp­lýs­ingar ert þú að fá?

„Það veit ég ekki. En sko, eins og ég segi, þetta er liðin tíð. Þetta kemur óvænt í bakið á okkur. Sjóð­ur­inn var í góðri trú að þessi end­ur­vinnsla væri í lagi.“

En er þetta ekki einmitt vanda­málið. Nú ertu að gefa mér upp­lýs­ingar sem eru bara ekki réttar. Eru þið að fá réttar upp­lýs­ingar?

„Bíddu við, bíddu.“ 

Þú segir við mig að þýskir aðilar hafi keypt fyr­ir­tækið. Ég var að tala við fram­kvæmda­stjóra Swerec og hann stað­festir við mig að það séu búnir að vera sömu eig­endur allan tím­ann. Er þetta kannski vanda­mál sjóðs­ins?

„Hvað eru við að tala um? Við erum að tala hérna um end­ur­vinnslu á plasti.“ 

Við erum að tala um það já, og traust. Almenn­ingur leggur á sig alla þessa vinnu við að þrífa, flokka og fara með plastið. Við erum í því­líkri mark­aðs­setn­ingu að reyna ná fram hringrás­ar­hag­kerf­inu og leggjum okkur öll fram við það. Svo kemur bara í ljós að vegna þess að það er ekki verið að fylgj­ast með ein­hverju fyr­ir­tæki að 60% af öllu plasti sem var sent til útflutn­ings árið 2016 end­uðu mögu­lega í vöru­húsi í Suður-Svíþjóð og er ennþá þar.

„Ertu klár á því með þessi 60%?“

Þetta er það sem við áætlum miðað við það sem var sent á Swerec árið 2016 og miðað við magnið í vöru­hús­inu. Ég hef verið þarna. Enginn frá Úrvinnslu­sjóði fór þarna, eng­inn hefur haft sam­band við eig­endur húss­ins sem er palentísks flótta­manna­fjöl­skylda, sem situr núna uppi með plastið og er búin að borga 11,5 millj­ónir króna til að losa sig við það. Finnst þér þetta í alvör­unni við­eig­andi störf hjá núver­andi fram­kvæmda­stjóra, sem var líka fram­kvæmda­stjóri þegar allt þetta kemur upp og hann vissi af þessu svindli?

„Við erum núna, eftir að hafa séð þessar myndir sem þú ert með þarna. Þá erum við ákveðin að óska eftir því að Swerec gangi í þetta mál núna. Það er ekki búið að end­ur­vinna þetta plast eins og átti að gera.

Samkvæmt töl­fræð­inni ykkar er það.

„Það er annað mál.“

Samkvæmt töl­fræð­inni ykkar var 84% af þessu plasti end­ur­unnið. 

„Heyrðu, nú erum við að horfa til fram­tíðar. Við ætlum að sjá til þess að það verði tekið á þessu máli. Ég veit ekki um önnur mál sem hafa komið upp vegna end­ur­vinnslu á plasti erlendis sem varðar íslenskt plast.“

Umbúðir frá Mjólk­ur­sam­söl­unniVíða mátti finna umbúðir frá Mjólk­ur­sam­söl­unni, ásamt öllum helstu vöru­merkjum lands­ins.

Mynd: Davíð Þór

Vissi ekki af plastbruna tengdum Swerec

Þú veist sem­sagt ekki af plast­inu sem Swerec sendi til Lett­lands og brann þar? Og var eitt stærsta umhverf­isslys í sögu lands­ins?

„Bíddu er það sama plastið og var frá 2016?“

Nei, það er frá 2017 í Jurmala í Lett­landi. Þú vissir ekki af því?

„Nei. Eins og ég segi, nú verum við bara að horfa fram á veg­inn hérna.“

Ættum við kannski ekki að læra af sög­unni áður en við færum okkur áfram?

„Að sjálf­sögðu, held­uru að við lærum ekki af sög­unni?“

Er það samt? Því það virð­ist ekk­ert hafa breyst. Við erum ennþá í við­skiptum við Swerec. Við erum enþá að leyfa fyr­ir­tækjum að vera í við­skiptum við Swerec.

„Bíddu bíddu. Swerec hefur tekið sig á. Þessir aðilar, bæði FTI [sænska skila­kerfið] og græni punkt­ur­inn í Noregi eru komnir aftur í við­skipti við Swerec.“ 

Já með miklu eft­ir­liti.

„Já.“

Eru þið með aukið eft­ir­lit með Swerec?

„Nei, en við treystum því að þessi nor­rænu fyr­ir­tæki, syst­ur­fyr­ir­tæki Úrvinnslu­sjóðs, séu með þetta í lagi.“

En þau treystu Swerec ekki nógu mikið og kærðu það til lög­reglu. Er ekki skrýtið að Úrvinnslu­sjóður gerði það ekki?

„Uhmm ...“

Segist enn vera að læra 

Við sendum fund­ar­beiðni á alla stjórn­ar­með­limi Úrvinnslu­sjóðs, eng­inn sá sér fært að ræða við okkur, nema þú. Nú ertu búinn að vinna hérna í þrjár vikur, finnst þér að þú sért með allt á hreinu hvað sé að ger­ast hjá sjóðnum til að svara fyrir þetta mál?

„Auðvitað ekki, ég er að læra.“

Ætti ekki fram­kvæmda­stjóri Úrvinnslu­sjóðs, sem hefur einmitt líka neitað við­tals­beiðni okkar, að svara fyrir þetta? Að almenn­ingur geti fengið ein­hver svör við þessu í stað­inn fyrir að senda mann sem er búinn að vinna hjá sjóðnum í þrjár vikur?

„Nú ber ég auð­vitað ábyrgð, sem stjórn­ar­maður, á starf­sem­inni.“ 

Telur ekki þörf á frekari rannsóknum

Nú er Rík­is­end­ur­skoðun að skoða Úrvinnslu­sjóð og gera rann­sókn á honum. Alþingi óskaði eftir því og langstærstur hluti alþing­is­manna sam­þykktu það. Telur þú að það þurfi opin­bera rann­sókn á störfum Úrvinnslu­sjóðs og hvort það séu ein­hver fleiri til­felli til staðar eins og gerð­ist þarna í suður Svíþjóð?

„Alls ekki, alls ekki.“

Þú telur svo ekki? Þú telur að þetta sé algjört eins­dæmi?

„Já.“