Sautján þing­menn stjórn­ar­and­stöð­unnar hafa lagt til breyt­ing­ar­til­lögu við stjórn­ar­skrár­frum­varp Katrínar Jak­obs­dóttur for­sæt­is­ráð­herra. Með henni yrði ákvæðið eins og það sem kom úr þeirri vinnu sem Stjórn­laga­ráð vann og skil­aði árið 2011.

Þing­menn­irnir eru úr Pírötum, Sam­fylk­ingu og Flokki fólks­ins, auk Andrésar Inga Jóns­sonar, þing­manns utan flokka. Er þetta fyrsta breyt­ing­ar­til­lagan sem kemur fram um frum­varp Katrínar, sem hún leggur ein fram þar sem sam­staða náð­ist ekki meðal for­manna stjórn­mála­flokk­anna á Alþingi um stjórn­ar­skrár­breyt­ingar eftir reglu­lega fundi þeirra um mála­flokk­inn.

Í frum­varpi Katrínar eru breyt­ingar á ákvæðum sem snúa að for­seta Íslands, rík­is­stjórn, verk­efnum fram­kvæmd­ar­valds, umhverfsi­vernd, íslenskri tungu og loks auð­lindum nátt­úru Íslands. Snýr breyt­ing­ar­til­lagan ein­göngu að síð­ast­nefndu atriði.

Tillagan er sam­hljóða þeirri sem meiri­hluti stjórn­skip­unar- og eft­ir­lits­nefndar lagði til við með­ferð á til­lögum Stjórn­laga­ráðs í byrjun árs 2013. Hafði þá Stjórn­laga­ráð skilað drögum að nýrri stjórn­ar­skrá sem tekin voru til þing­legar með­ferðar. Engar breyt­ingar voru gerðar á stjórn­ar­skránni það vor fyrir Alþing­is­kosn­ingar, nema að bæta við tíma­bundnu ákvæði um breyt­ingar á stjórn­ar­skránni á kjör­tíma­bil­inu sem fylgdi eftir. Það ákvæði rann út án þess að breyt­ingar yrðu gerðar á stjórn­ar­skránni.

Tillögurnar ólíkar að mati Stjórnarskrárfélagsins

Stjórn­ar­skrár­fé­lagið gagn­rýndi til­lögu Katrínar þegar hún var fyrst kynnt á sam­ráðs­gátt stjórn­valda í ljósi þess að þjóð­ar­at­kvæða­greiðsla hafði farið fram um til­lögur Stjórn­laga­ráðs. „Þrátt fyrir að greina megi að eitt­hvað af orða­lagi sem sam­þykkt var í þjóð­ar­at­kvæða­greiðslu 2012 hafi ratað inn í til­lögur for­manna­nefnd­ar­innar, er ljóst að þar liggur ekki til grund­vallar 34. gr. frum­varps­ins eins og það var sam­þykkt. Þannig er, að mati Stjórn­ar­skrár­fé­lags­ins, ekki farið eftir nið­ur­stöðum þjóð­ar­at­kvæða­greiðsl­unnar sem er afar alvar­legur ágalli á þeim til­lögum sem um ræðir,“ segir í umsögn­inni.

„Þannig er, að mati Stjórn­ar­skrár­fé­lags­ins, ekki farið eftir nið­ur­stöðum þjóð­ar­at­kvæða­greiðsl­unnar“

Stjórn­ar­skrár­fé­lagið gagn­rýnir að þjóðin hafi verri rétt sam­kvæmt til­lögu Katrínar en þeirrar sem kom frá Stjórn­laga­ráði. Túlk­un­ar­vandi um hvaða nátt­úru­gæði skuli falla undir ákvæðið geti mynd­ast, ákvæði um fulla eða eðli­lega gjald­töku vegna afnota á auð­lindum sé fjar­lægt og fellt sé burt orða­lag um að hag­nýt­ing­ar­leyfi skuli aldrei leiða til eign­ar­réttar eða óaft­ur­kall­an­legs for­ræðis yfir auð­lindum.

Tillaga Katrínar:

Auð­lindir nátt­úru Íslands til­heyra íslensku þjóð­inni. Þær skal nýta á sjálf­bæran hátt til hags­bóta lands­mönnum öllum. Ríkið hefur eft­ir­lit og umsjón með með­ferð og nýt­ingu auð­lind­anna.
    Nátt­úru­auð­lindir og lands­rétt­indi sem ekki eru háð einka­eign­ar­rétti eru þjóð­ar­eign. Enginn getur fengið þessi gæði eða rétt­indi tengd þeim til eignar eða var­an­legra afnota. Hand­hafar lög­gjaf­ar­valds og fram­kvæmd­ar­valds fara með for­ræði yfir þeim í umboði þjóð­ar­innar.
    Veiting heim­ilda til nýt­ingar á nátt­úru­auð­lindum og lands­rétt­indum sem eru í þjóð­ar­eign eða eigu íslenska rík­is­ins skal grund­vall­ast á lögum og gæta skal jafn­ræðis og gagn­sæis. Með lögum skal kveða á um gjald­töku fyrir heim­ildir til nýt­ingar í ábata­skyni.

Tillaga þingmannanna sautján:

    Auð­lindir í nátt­úru Íslands sem ekki eru háðar einka­eign­ar­rétti eru sam­eig­in­leg og ævar­andi eign þjóð­ar­innar. Enginn getur fengið þær eða rétt­indi tengd þeim til eignar eða var­an­legra afnota og aldrei má selja þær eða veð­setja. Hand­hafar lög­gjafar- og fram­kvæmd­ar­valds fara með for­sjá, vörslu og ráð­stöf­un­ar­rétt auð­lind­anna og rétt­ind­anna í umboði þjóð­ar­innar.
    Óheimilt er að fram­selja beint eða óbeint með var­an­legum hætti til ann­arra aðila rétt­indi yfir jarð­hita, vatni með virkj­an­legu afli og grunn­vatni, sem og náma­rétt­indi, í eigu rík­is­ins eða félaga sem alfarið eru í eigu þess. Sama gildir um rétt­indi yfir vatni, jarð­hita og jarð­efnum á rík­is­jörðum umfram lág­marks­rétt­indi vegna heim­ilis- og bús­þarfa.
    Til þjóð­ar­eignar skv. 1. mgr. telj­ast nytja­stofnar og aðrar auð­lindir hafs­ins innan íslenskrar lög­sögu, auð­lindir á, í eða undir hafs­botn­inum utan net­laga svo langt sem full­veld­is­réttur rík­is­ins nær, vatn, þó að gættum lög­bundnum rétt­indum ann­arra til hag­nýt­ingar og ráð­stöf­unar þess, og auð­lindir og nátt­úru­gæði í þjóð­lendum. Lög­gjaf­inn getur ákveðið að lýsa fleiri auð­lindir og nátt­úru­gæði þjóð­ar­eign, enda séu þau ekki háð einka­eign­ar­rétti. Í eign­ar­löndum tak­markast réttur eig­enda til auð­linda undir yfir­borði jarðar við venju­lega hag­nýt­ingu fast­eignar. Með lögum má kveða á um þjóð­ar­eign á auð­lindum undir til­tek­inni dýpt frá yfir­borði jarðar.
    Við nýt­ingu auð­lind­anna skal hafa sjálf­bæra þróun og almanna­hag að leið­ar­ljósi.
    Stjórn­völd bera, ásamt þeim sem nýta auð­lind­irnar, ábyrgð á vernd þeirra. Stjórn­völd geta á grund­velli laga veitt leyfi til afnota eða hag­nýt­ingar auð­linda, sem og ann­arra tak­mark­aðra almanna­gæða, gegn eðli­legu gjaldi og til til­tek­ins hóf­legs tíma í senn. Slík leyfi skal veita á jafn­ræð­is­grund­velli og þau leiða aldrei til eignar eða óaft­ur­kall­an­legs for­ræðis.