Það er mýta að Hol­lend­ingar hafi blekkt indi­ána til að selja sér Man­hattan fyrir verð­litlar gler­perlur og eld­vatn. Þó að þetta sé til­bún­ingur hefur sagan engu að síður orðið minni um skekkta samn­ings­stöðu í samn­ingum um nátt­úru­auð­lindir þar sem „skræl­in­gj­arnir“ fara með skarðan hlut frá borði. Það er freist­andi að máta hana við 50 ára stór­iðju­sögu Íslend­inga.
Megnið af raf­orku­auð­lind þjóð­ar­innar, eða um 80%, er selt til stór­iðju og er Lands­virkjun langstærsti orku­sal­inn. Fyrir nokkrum árum vakti það tölu­verða athygli þegar Hörður Arn­ars­son, for­stjóri fyr­ir­tæks­ins, lýsti því yfir að arð­semi Lands­virkj­unar hefði verið óvið­un­andi. Fram til þessa hefði póli­tískur for­stjóri Lands­virkj­unar aldrei hreyft við slíku og allri gagn­rýni verið eytt með vísan til leyndar og óljósra full­yrð­inga um þjóð­hags­lega hag­kvæmni.

Þessi óarð­bærni var síðan stað­fest fyrir þremur árum þegar Háskóla­menn­irnir Ásgeir Jónsson og Sigurður Jóhann­es­son birtu rann­sókn á arð­semi Lands­virkj­unar til stór­iðju á árunum 1966-2010. Í stuttu máli var nið­ur­staðan sú að fyr­ir­tækið hefði tapað tug­millj­örðum miðað við eðli­lega arð­sem­is­kröfu (7-9%). Miðað við þær stærðir, sem þóttu var­leg við­mið, miðað við þá áhættu sem fyr­ir­tækið væri að taka, var tapið 40-180 millj­arðar. Það var öll eft­ir­tekjan eftir nærri hálfrar aldar raf­orku­sölu til stór­iðju. Tap en ekki gróði.

Indriði H. Þor­láks­son hag­fræð­ingur mat einnig efna­hags­legan ávinn­ing Íslands af starf­semi stór­iðju­vera og komst að því að hann „...sé lít­ill og hafi farið minnk­andi á síð­ustu árum. Hann er nú vart meira en 0,1 – 0,2% af þjóð­ar­fram­leiðslu fyrir hvert álver. Arður af íslenskum auð­lindum kemur aðal­lega fram í hagn­aði iðju­ver­anna og rennur vegna lágra skatta að mestu ósnertur í vasa hinna erlendu eig­enda.“

Nið­ur­staðan er skýr; orku­auð­lind þjóð­ar­innar hefur verið seld undir raun­kostn­að­ar­verði, miðað við eðli­lega arð­sem­is­kröfu og efna­hags­legur ábati Íslands af stór­iðj­unni er lít­ill. Arðurinn fer nær allur úr landi. Þetta er mik­ill áfell­is­dómur.

Rétt er þó að geta þess að Hag­fræði­stofnun lét vinna úttekt 2012, undir yfir­stjórn Ragnars Árna­sonar pró­fess­ors, um ábata þjóð­ar­bús­ins af áliðju þar sem fræði­menn­irnir reikn­uðu það út að 6-6,8% af vergri lands­fram­leiðslu væri fram­lag áliðn­aðar. Þar er ekki minnst orði á tekju­skatt. Samál, félag erlendu álbænd­anna, kost­aði rann­sókn­ina.

Gjöf en ekki gjald

Íslensk stór­iðju­orka er ódýr og hefur rík­is­valdið jafn­vel hrópað það á mörk­uðum erlendis að hér sé hægt að fá bil­legan straum. Síðan hefur því verið hampað sem stór­kost­legum samn­inga­sigri þegar erlend risa­fyr­ir­tæki ger­ast náð­ar­sam­leg­ast kaup­endur að ódýru orkunni og seil­ast í vas­ann eftir gler­perlunum. Mark­aðs­menn í útlöndum hafa líka tekið eftir þessu.