Þriðjudaginn 24. mars verður kosið til þings í Danmörku í 72 skipti.  Þá velja Danir 179 þingmenn til forystu í landsmálunum. Síðast var kosið 1. nóvember 2022 í Danmörku og Grænlandi en daginn áður í Færeyjum. Ástæða þess að kosið var degi fyrr í Færeyjum var sú að 1. nóvember er opinber minningardagur um þá Færeyinga sem farist hafa í hafi. Samkvæmt dönskum lögum skal kosið á fjögurra ára fresti, forsætisráðherra getur boðað til kosninga áður en fjögurra ára kjörtímabili lýkur. 5.október árið 2022 boðaði Mette Frederiksen, sem þá var forsætisráðherra til kosninga þótt 10 mánuðir væru eftir af kjörtímabilinu. Þá hafði verið boðuð vantrauststillaga á stjórnina, vegna minkamálsins svonefnda og til að forðast hana ákvað Mette Frederiksen að gengið skyldi til kosninga.

Miklar breytingar

Í kosningunum 2022 urðu miklar breytingar. Venstre flokkurinn sem eftir kosningarnar 2019 hafði 43 þingmenn tapaði 20 þingsætum. Þetta hrun má að stórum hluta rekja til þess að tveir flokkar undir stjórn tveggja fyrrverandi forystumanna Venstre buðu fram í fyrsta skipti. Þetta voru Danmarksdemokraterne, undir forystu Inger Støjberg, sem fékk 14 þingmenn, og Moderaterne flokkur Lars Løkke Rasmussen sem fékk 16 þingmenn. Dansk Folkeparti (Danski þjóðarflokkurinn) tapaði 11 þingsætum og fékk 5 þingmenn. Þetta voru aðrar kosningar í röð þar sem flokkurinn tapaði miklu fylgi því í kosningunum 2019 missti hann 11 þingmenn. Radikale Venstre tapaði 9 þingsætum í kosningunum 2022 og fékk 7 þingmenn. Liberal Alliance (Frjálsræðisbandalagið) bætti við sig 10 þingsætum og hafði 14 þingmenn, hafði tapað 9 sætum 2019. Sósíaldemókratar fengu 50 þingmenn, bættu við sig tveimur frá 2019. 

Langar viðræður, óvenjuleg stjórn

2. nóvember 2022 baðst Mette Frederiksen lausnar fyrir sig og ráðuneyti sitt. Eftir kosningarnar var flokkur hennar, Sósíaldemókratar, lang fjölmennasti þingflokkurinn, með 50 þingmenn, og því eðlilegast að henni væri falin stjórnarmyndun. Sú vinna tók langan tíma og það var ekki fyrr en 15. desember að samkomulag um nýja stjórn lá fyrir. Hún samanstóð af Sósíaldemókrötum, Venstre og Moderaterne. Stjórnin hafði samtals 89 þingmenn og naut að auki stuðnings 3 þingmanna frá Grænlandi og Færeyingum. Var semsé meirihlutastjórn sem hefur verið fremur óvenjulegt í Danmörku. Samsetning stjórnarinnar var líka óvenjuleg.

Hugsanleg skýring á hve langan tíma stjórnarmyndunarviðræðurnar tóku gæti legið í því að þarna voru þrír flokkar að semja. Sósíalistar kenna sig við vinstri, Venstre við hægri og svo miðjuflokkurinn Moderaterne. Lars Løkke Rasmussen hafði ásamt fleirum talað fyrir því að byggja brú (eins og hann komst að orði) milli flokkanna á hægri og vinstri væng danskra stjórnmála.  

Horfa á forsætisráðherrastólinn

Eins og áður var nefnt voru flokkarnir í fráfarandi ríkisstjórn þrír. Sósíaldemókratar voru í forystu með Mette Frederiksen í forsætisráðuneytinu, Lars Løkke Rasmussen formaður Moderaterne   utanríkisráðherra og Troels Lund Poulsen formaður Venstre varnarmálaráðherra. Þrátt fyrir ólíkar áherslur í mörgum málum gekk stjórnarsamstarfið vel. Mette Frederiksen hefur margsagt að hún vilji áfram gegna forsætisráðherraembættinu og verði sósíaldemókratar í stjórn verði sú stjórn undir hennar forsæti. Lars Løkke Rasmussen sagði í viðtali fyrir nokkrum dögum að þótt hann hefði ekkert á móti því að verða forsætisráðherra væri það afar ólíklegt að svo yrði. Troels Lund Poulsen formaður Venstre og varnarmálaráðherra í stjórn Mette Frederiksen hefur lýst áhuga á að verða forsætisráðherra í stjórn hægri flokkanna á þingi.

Um hvað verður kosið?

Eftir að boðað hafði verið til kosninga fóru flokkarnir sem bjóða fram til þings, og eru 12 talsins, að kynna áherslur sínar og stefnumál.

Efnahagsmál hafa aldrei þessu vant ekki verið mikið áberandi í kosningabaráttunni, ástæðan kannski sú að efnahagsástandið í landinu er gott og atvinnuleysi lítið. Nokkrir flokkar á hægri vængnum, bláu blokkinni, hafa á stefnuskránni að lækka skatta, stjórnmálaskýrandi dagblaðsins Berlingske sagði það fastan lið eins og venjulega, sem svo væri gleymdur daginn eftir kjördag. Mette Frederiksen forsætisráðherra kynnti hugmynd um sérstakan eignaskatt, formueskat. Þeir sem eiga meira en 25 milljónir danskar (um hálfan milljarð íslenskra króna) muni borga 0,5 prósent skatt af eignum umfram 25 milljónir. Tekjunum af þessum skatti yrði varið í að efla skólastarf yngstu bekkja grunnskólans, einkum með því að fækka í bekkjum og miða við 14 nemendur í bekk. Þessi hugmynd Mette Frederiksen hefur ekki fengið mikinn hljómgrunn og hún hefur sagst vera tilbúin að slaufa þessari skattahugmynd en þá verði fundin önnur leið til að fjármagna breytinguna á skólunum.

Vatnið

Eitt helsta kosningamálið (þegar þessar línur eru settar á blað) er verndun vatnsöflunarsvæða og bann við notkun efna (pesticider) í landbúnaði, efna sem notuð  eru til að hindra skaðvalda í gróðri  (sveppi, nagdýr, illgresi o.fl). Þessi efni finnast í auknum mæli í grunnvatni og neysluvatni, sums staðar í magni sem telst ofar hættumörkum til neyslu og víða nálægt mörkum. Þetta er ekki nýtilkominn vandi en hefur hefur hinsvegar aukist á síðustu árum.

Sósíaldemókratar segja algjört bann við notkun skaðlegra efna forgangsatriði sem þoli enga bið. Þetta hafa þeir reyndar sagt áður, bæði fyrir kosningarnar 2019 og 2022. Um þetta hefur ekki náðst samstaða innan núverandi stjórnar. Venstre, einn stjórnarflokkanna, hefur löngum haft sterk tengsl við landbúnaðinn hafa lagst gegn algjöru banni en vilja bann á tillteknum svæðum. Þetta er mál sem mikill ágreiningur er um. 

Svínaeldi

Flokkar úr rauðu blokkinni vilja að gripið verði til aðgerða í svínaeldi. Í Danmörku koma árlega fjörutíu milljónir grísa í heiminn, fjórðungur þessara 40 milljóna, um 10 milljónir, koma dauðir í heiminn eða drepast fljótlega eftir fæðingu. 30 milljónir grísa er miklu meira en Danir torga en rúmlega helmingur þessara 30 milljóna er fluttur út, hluti þess á fæti. Þrír flokkar úr rauðu blokkinni svonefndu vilja stöðva þessa ósvinnu, sem þeir kalla svo og fyrir nokkrum dögum kynntu sósíaldemókratar stefnu sem er í sama dúr. Flokkarnir á hægri vængnum, bláu blokkinni vilja fara hægar í sakirnar en núverandi matvælaráðherra Jacob Jensen (Venstre) segir að flokkur sinn styðji heilshugar samþykkt sem margir flokkar á þinginu, þar á meðal Venstre, stóðu að. Þar er kveðið á um aðbúnað á svínabúum, meira pláss og fleira. En ekki um að draga úr svínaeldi. Samtök Svínabænda eru mjög sterk í Danmörku

Önnur mál

Auk stóru málanna tveggja, um vatnið og grísina, eru ýmis önnur mál sem flokkarnir leggja áherslu á. Moderaterne vilja hækka laun hermanna til að stöðva flóttann úr hernum, eins og Lars Løkke Rasmussen komst að orði þegar málið var kynnt. Danski þjóðarflokkurinn vill taka upp mun harðari stefnu í málefnum innflytjenda og reka úr landi alla múslima sem ekki geta séð fyrir sér.

Talsvert hefur allra síðustu daga verið talað um nauðsyn þess að draga úr álögum á eldsneyti. Fleira mætti nefna, en athyglisvert er að lítið hefur verið rætt um öryggis- og varnarmál. 

Algjör óvissa

Þegar þessi pistill var í smíðum, um hádegisbil 20. mars birtist ný skoðanakönnun á vefnum voxmeter.dk.  Samkvæmt henni fær rauða blokkin 48.9 prósent en bláa blokkin 43.9 prósent. 12.8 prósent tóku ekki afstöðu.

Samkvæmt þessu getur hvorug blokkin myndað stjórn. Og þá kemur að líkindum til kasta Lars Løkke Rasmussen og Moderaterne. Flokkurinn fær samkvæmt þessari könnun 7.4 prósent atkvæða, 13 þingmenn Það gæti komið í hlut Lars Løkke Rasmussen að benda á hvern hann styðji til stjórnarmyndunar, þegar hann eins og aðrir flokksleiðtogar hitta Friðrik konung í kongerunden svokallaðri. Ef þetta gengi eftir yrði Lars Løkke Rasmussen kongemager, eins og það er kallað.

Blokkirnar svonefndu

Í rauðu blokkinni eru Sósíaldemókratarnir, Sósíalíski þjóðarflokkurinn, Radikale Venstre, Enhedslisten (Einingarflokkurinn) Alternativet og Veganerpartiet. 

Í þeirri bláu eru Íhaldsflokkurinn (De konservative), Frjálsræðisbandalagið (Liberal Alliance) Danski þjóðarflokkurinn (Dansk folkeparti) Venstre, Danmarksdemokraterne og Borgernes Parti.

Utan blokkanna eru Moderaterne, flokkur Lars Løkke Rasmussen.