Dæmdur fyrir að hlaupa með peningana

Árið 2018 fékk Kunsten lista­safnið í Álaborg hug­mynda­verð­laun menn­ing­ar­sjóðs Spari­sjóðs­ins Bikuben, Biku­ben­fonden, vegna sýn­ingar sem skyldi bera yfir­skrift­ina Work it Out. Menn­ing­ar­sjóð­ur­inn var settur á lagg­irnar árið 1989 í þeim til­gangi að styrkja margs konar menn­ing­ar­starf­semi, einkum þó mynd­list og leik­list.  Áður­nefndum hug­mynda­verð­launum fylgir styrkur til sýn­ing­ar­halds, upp­hæð hans fer eftir umfangi sýn­ingar eins og henni er líst í umsókn.  Iðulega sækja lista­menn eða sam­tök lista­manna um hug­mynda­styrk­inn en einnig geta ein­stök söfn, eða sýn­ingagall­erí, sótt um.

Work it Out

Í umsókn Kunsten til menn­ing­ar­sjóðs­ins kom fram að ætl­unin væri að Work it Out yrði umfangs­mesta sér­sýn­ing frá opnun safns­ins árið 1972. Nítján lista­mönnum, eða sam­starfs­hópum lista­manna frá nokkrum löndum var boðið að taka þátt í sýn­ing­unni. Fyr­ir­mæli safns­ins voru að athygl­inni skyldi beint að vinn­unni: hvað er vinna, hvers vegna vinnum við og hvert er hlut­verk ein­stak­lings í vinnu­sam­fé­lagi sam­tím­ans?

Þeim sem boðin var þátt­taka var í sjálfs­vald sett hvort verkin sem þeir hygð­ust sýna væru gerð sér­stak­lega fyrir sýn­ing­una eða væru eldri og hefðu jafn­vel verið sýnd áður.  Þátt­tak­endum var til­kynnt að sýn­ingin yrði opnuð 24. sept­em­ber árið 2021. Þeim var jafn­framt til­kynnt að hver um sig myndi fá greiddar 40 þús­und krónur danskar (jafn­gildir 780 þús­undum) og enn­fremur að safnið myndi borga umbúðir og send­ing­ar­kostnað verk­anna. 

Ráðlagt að senda verkin tímanlega

Sýn­inga­stjórn safns­ins ráð­lagði lista­mönn­unum að senda verkin tím­an­lega til Ála­borgar þannig að nægur tími gæf­ist til að „stilla upp“ eins og það var orðað. Sýn­inga­stjórn safns­ins taldi sig vita, eins og kom á dag­inn, að sum verkin yrðu mjög stór og tíma­frekt yrði að koma þeim fyrir. Margir urðu við þessum ráð­legg­ingum safns­ins, aðrir urðu seinni fyrir, þar á meðal sá sem nánar verður sagt frá hér á eftir. 

Þekktur en umdeildur

Í hópi þeirra sem Kunsten bauð að taka þátt í sýn­ing­unni Work it Out var Jens Haaning. Hann er fæddur árið 1965 í Kaup­manna­höfn, þar sem hann býr og starfar. Jens Haaning lauk burt­far­ar­prófi frá Kon­ung­lega lista­há­skól­anum árið 1994 og hefur haldið fjölda sýn­inga, heima og erlendis. Árið 2016 bætt­ist hann á heið­urs­launa­lista danska rík­is­lista­sjóðs­ins (Statens Kunstfond).

Á þessum lista eru 275 ein­stak­lingar sem starfa á ólíkum sviðum list­anna og fá heið­urs­launin greidd til ævi­loka. Heið­urs­launin eru tekju­tengd en geta mest orðið 171 þús­und danskar krónur á ári (3,3 millj­ónir íslenskar) og eru ekki und­an­þegnar skatti. Einungis þekktir og virtir lista­menn hljóta náð fyrir augum úthlut­un­ar­nefndar sjóðs­ins. Jens Haaning er bæði þekktur og virtur en jafn­framt umdeildur.

Sagðist sýna verk sem hann hefði áður sýnt

Þegar Jens Haaning þekkt­ist boð Kunsten safns­ins í Álaborg um að taka þátt í sam­sýn­ing­unni Work it Out til­kynnti hann jafn­framt að fram­lag sitt yrði tvö verk sem hann hefði sýnt áður. Annað þeirra „Meðal árs­laun í Aust­ur­ríki“ sýndi hann árið 2007 og hitt „Meðal árs­laun í Danmörku“ þremur árum síðar. Þessi tvö verk voru pen­inga­seðlar, festir á spjald, undir gleri og með ramma utan um.

Á sýn­ing­unni í Álaborg hugð­ist hann, að sögn, sýna þessi tvö verk saman en búið yrði að upp­færa launa­töl­urnar sem skyldu mið­ast við árið 2020, og stækka rammana sem því næmi. Þetta fannst sýn­ing­ar­stjórn­inni prýði­leg hug­mynd.

Bað um lán hjá safninu

Jens Haaning til­kynnti safn­inu að hann hefði ekki ráð á að leggja út þá upp­hæð sem þyrfti til að gera verkið og óskaði eftir að safnið lán­aði sér, eða ábyrgð­ist banka­lán. Upphæðin, sagði Jens Haaning að næmi um það bil 550 þús­und dönskum krónum, tæpum 11 millj­ónum íslenskum.

Eftir funda­höld hjá sýn­ing­ar­stjórn­inni með stjórn safns­ins var ákveðið að verða við beiðn­inni og taka pen­ing­ana úr vara­sjóði safns­ins. Lista­mað­ur­inn fékk þá afhenta, eftir að samn­ingur um lánið hafði verið und­ir­rit­aður, og því ekk­ert því til fyr­ir­stöðu að hann gæti haf­ist handa við að útbúa verkið. Jens Haaning gaf sýn­ing­ar­stjórn­inni upp stærð rammanna og settir voru upp tveir vegg­stubbar, hvor um sig með einum nagla til að hengja lista­verkið á. Leið nú og beið fram í sept­em­ber 2021.

Safnstjóri gerist órólegur

Opn­un­ar­dagur Work it Out sýn­ing­ar­innar nálg­að­ist nú óðfluga og verkin streymdu að. Nokkrum dögum fyrir opnun voru öll verk komin á sinn stað nema verk Jens Haaning. Þegar ein­ungis voru tveir dagar í opnun og ekki hafði heyrst múkk frá Jens Haaning hringdi safn­stjór­inn í hann. Lista­mað­ur­inn sagði honum að hafa engar áhyggjur „það kemur sendi­bíll með þetta á til­settum tíma og svo er bara að smella verk­unum á sinn stað, ég kem ekki sjálfur“ sagði Jens Haaning.

Tómur rammiÍ bak­sýn má sjá annan hluta verks­ins Take the Money and Run. Vél­mennið á mynd­inni fræðir gesti um verkin á sýn­ing­unni.

Mynd: Borgþór Arn­gríms­son

Um hádeg­is­bil 24. sept­em­ber, opn­un­ar­dag sýn­ing­ar­innar renndi sendi­ferða­bíll upp að Kunsten, bíl­stjór­inn til­kynnti að hann væri með send­ingu frá Jens Haaning. „Tvö verk, örugg­lega rammar“ sagði bíl­stjór­inn. Verkin voru drifin inn og starfs­fólk safns­ins fjar­lægði umbúð­irnar. Í ljós komu þessir fínu eik­arrammar, með gleri en seðl­arnir voru ekki sjá­an­legir. Á bak­spjald­inu, bak­við glerið voru bútar af lím­bandi. Við­staddir átt­uðu sig sam­stundis á því hvers vegna lista­mað­ur­inn hafði verið svona seinn að skila, þá yrði of seint að gera eitt­hvað áður en sýn­ingin yrði opnuð.

Mitt í þessu havaríi barst tölvu­póstur frá Jens Haaning. Í honum sagði að pen­ing­arnir væru hjá sér og hann hefði gefið verk­inu nýtt nafn og það héti nú Take the money and run. Við­staddir hlógu og safn­stjór­inn sagði að vænt­an­lega myndu pen­ing­arnir skila sér, enda ætti safnið þá. Seðla­lausu ramm­arnir voru svo hengdir upp á hina fyr­ir­fram ákveðnu staði og sýn­ingin form­lega opnuð.

Vakti mikla athygli

Fréttin um seðla­lausu rammana vakti mikla athygli og aðsókn að
sýn­ing­unni varð miklu meiri en búist var við. Upp­haf­lega stóð til að hún stæði til ára­móta 2021 -22  en var fram­lengd um hálfan mánuð.

Skrifari þessa pistils sá sýn­ing­una í lok nóv­em­ber 2021 og getur borið um að seðla­lausa verkið vakti mikla athygli.

Setti seðlana í heimilisbudduna

Daginn eftir að sýn­ing­unni lauk lýsti Jens Haaning yfir að nafnið sem hann valdi verk­inu „Take the Money and Run“ hefði ekki verið út í blá­inn. Hann ætl­aði sér ekki að skila pen­ing­unum, þeir færu í hans eigin buddu. Hann vildi vekja athygli á bágum kjörum danskra mynd­list­ar­manna, þau væru til hábor­innar skammar.

Stjórn Kunsten brást við með því að skora á Jens Haaning að skila pen­ing­unum, eins og samið hafði verið um. „Skila­frest­ur­inn“ var til 22. jan­úar á þessu ári. Ekki skil­uðu seðl­arnir sér og stjórn Kunsten sagði þá að ekki væri annað að gera en leita til dóm­stóla. Jens Haaning end­ur­tók fyrri ummæli sín um að hann myndi ekki skila seðl­unum. Hann sagð­ist jafn­framt krefj­ast þess að fá 550 þús­und danskar krónur, sömu upp­hæð og hann fékk að láni, greiddar frá safn­inu, sem hefði í leyf­is­leysi dreift myndum af Take the Money and Run um víða ver­öld.  Hann kvaðst vita að um 2, 4 millj­arðar jarð­ar­búa hefðu séð myndir af verk­inu á net- og sjón­varps­miðlum án þess að hann hafi fengið krónu í sinn hlut. 

Hefur fengið tilboð í tómu rammana

Í við­tali við danska útvarpið, DR, greindi Jens Haaning frá því að hann hafi fengið til­boð í Take the money and run, seðla­lausu rammana. Hann vildi ekki upp­lýsa um til­boðið að öðru leyti en því að það væri hærra en umræddar 550 þús­und danskar krónur. Verkið, seðla­lausu ramm­arnir er enn í vörslu Kunsten í Álaborg.

Dæmdur til að skila peningunum til safnsins

Síð­ast­lið­inn mánu­dag, 18. sept­em­ber kvað Bæj­ar­réttur Kaup­manna­hafnar (lægsta dóm­stig af þremur) upp dóm í máli Kunsten gegn Jens Haaning. Lista­mað­ur­inn var dæmdur til að greiða Kunsten upp­hæð­ina sem hann fékk að láni að frá­dregnum þeim 40 þús­und dönskum krónum sem umsamið var að lista­mað­ur­inn fengi fyrir að verkið yrði sýnt ásamt sér­stakri sýn­ing­ar­greiðslu. Upphæðin sem Jens Haaning á, sam­kvæmt dómnum að end­ur­greiða Kunsten er 492.549 danskar krónur og auk þess ber honum að greiða 75.000 króna máls­kostnað.
Þegar þessar línur eru settar á blað liggur ekki fyrir hvort Jens Haaning muni áfrýja nið­ur­stöð­unni til Lands­réttar. Í við­tali við danska útvarpið sagð­ist lista­mað­ur­inn helst af öllu vilja að Take the Money and Run yrði áfram á Kunsten eða ein­hverju öðru safni. „Kannski náum við, ég og Kunsten sam­komu­lagi um að verkið verði þar áfram.“