Íslandsbanki „þáði“ boð um hæstu sekt Íslandssögunnar en atburðarásin enn hulin

Nákvæm­lega 15 mán­uðum eftir að íslenska ríkið seldi 22,5 pró­sent hlut í Íslands­banka í lok­uðu útboði til val­ins hóps 207 fjár­festa fyrir 52,6 millj­arða króna á gengi sem var undir mark­aðs­gengi liggur fyrir stað­fest­ing á því að bank­inn braut lög með sölu á hlutum í sjálfum sér. Nið­ur­staða Fjár­mála­eft­ir­lits Seðla­banka Íslands er sú að brot Íslands­banka „hafi verið alvar­leg“. 

Sam­komu­lag hefur náðst milli þess og bank­ans um að hann greiði 1.160 millj­ónir króna í sekt í rík­is­sjóð vegna brot­anna. Það er lang hæsta sekt sem fjár­mála­fyr­ir­tæki hefur nokkru sinni greitt vegna lög­brota sem Fjár­mála­eft­ir­litið hefur tekið til rann­sóknar. Fyrra metið átti Arion banki, sem var gert að greiða 88 millj­ónir króna árið 2020 eftir að upp­lýs­ingar um yfir­vof­andi upp­sagnir bank­ans láku í fjöl­miðla og birt­ust þar áður en mark­aðnum var greint frá þeim. Sekt Íslands­banka er rúm­lega þrettán sinnum sú upp­hæð.

Íslands­banki sendi til­kynn­ingu til Kaup­hallar Íslands í gær­kvöldi þar sem hann seg­ist hafa þegið boð Fjár­mála­eft­ir­lits­ins „um að ljúka máli með sam­komu­lagi um sátt“. Finnur Árnason, stjórn­ar­for­maður Íslands­banka, sagði í til­kynn­ing­unni að ljóst sé að „bank­inn dregur mik­inn lær­dóm af þessu verk­efni.“

Í til­kynn­ing­unni segir að bank­inn gang­ist við því að hafa brotið gegn „til­teknum ákvæðum“ laga um mark­aði fyrir fjár­mála­gern­inga og laga um fjár­mála­fyr­ir­tæki. Íslands­banki við­ur­kennir að hafa ekki fylgt lögum og eigin innri reglum við flokkun fjár­festa og að hafa ekki gert við­eig­andi ráð­staf­anir til að koma í veg fyrir hags­muna­á­rekstra við söl­una, meðal ann­ars vegna við­skipta starfs­manna. Auk þess hafi hljóð­ritun sím­tala ekki verið í sam­ræmi við laga­kröfur og innri reglur né upp­lýs­inga­gjöf til við­skipta­vina. 

Fleira fór úrskeiðis. Inn­leið­ing stjórn­ar­hátta og innra eft­ir­lits hjá Íslands­banka var ekki full­nægj­andi og skort hafi áhættu­miðað eft­ir­lit með hljóð­rit­unum. Jafn­framt telur Fjár­mála­eft­ir­litið að bank­inn hefði átt að gera sér­stakt áhættu­mat í tengslum við útboðið. Loks hafi bank­inn, við fram­kvæmd útboðs­ins í fyrra, ekki starfað að öllu leyti í sam­ræmi við eðli­lega og heil­brigða við­skipta­hætti og venjur í verð­bréfa­við­skiptum.

Mörgum spurningum ósvarað

Þótt til­kynn­ing Íslands­banka til Kaup­hallar Íslands í gær­kvöldi stað­festi end­an­lega umfangs­mikil og alvar­leg lög­brot bank­ans, sem leiddi af sér hæstu sekt Íslands­sög­unnar vegna lög­brota fjár­mála­fyr­ir­tækis, þá er enn mörgum spurn­ingum ósvarað. Hvorki Fjár­mála­eft­ir­litið né Íslands­banki hefur til að mynda upp­lýst nákvæm­lega hvaða ákvæði laga voru brotin og atvika­lýs­ing um hvernig brotin voru framin, hverjir frömdu þau og hvaða stjórn­endur bera ábyrgð er enn ekki fram komin. 

Um hálft ár er síðan að nið­ur­staða frum­mats Fjár­mála­eft­ir­lits­ins á lög­brotum Íslands­banka lá fyrir. Rannsókn eft­ir­lits­ins hverfð­ist fyrst og fremst um þátt­töku starfs­manna bank­ans og aðila þeim tengdum í útboð­inu, sem var lokað og ein­ungis ætlað fyrir fag­fjár­festa. Komið hefur fram að ein­staka starfs­menn bank­ans hafi keypt hluta­bréf í útboð­inu fyrir til­tölu­lega lágar upp­hæðir, nokkrar millj­ónir króna, og að Íslands­banki hafi sam­þykkt að skil­greina þá sem fag­fjár­festa. Miðað við þær tak­mörk­uðu upp­lýs­ingar sem birtar voru í til­kynn­ingu Íslands­banka í gær­kvöldi þá virð­ist ljóst að það hafi verið rangt mat hjá Íslands­banka að skil­greina ætti alla þessa starfs­menn þannig. 

165 dagar

Íslands­banki sendi frá sér til­kynn­ingu til Kaup­hallar Íslands þann 9. jan­úar síð­ast­lið­inn þar sem fram kom að bank­inn hefði óskað eftir ein­hliða við­ræðum við Fjár­mála­eft­ir­litið um að ljúka mál­inu með sátt. Síðan eru liðnir 165 dagar. Íslands­banki sagði þá enn fremur að hann ætl­aði sér að ljúka við að setja fram sín sjón­ar­mið í mál­inu fyrir miðjan febr­úar. Síðan eru liðnir 118 dagar. 

Eft­ir­litið sjálft hefur ítrekað neitað að veita upp­lýs­ingar um málið þegar Heim­ildin hefur spurst fyrir um stöðu þess og inni­hald, síð­ast með svari sem barst mánu­dag­inn 19. júní. Þar sagði ein­fald­lega: „„Með vísan til þagn­ar­skyldu­á­kvæðis 41. gr. laga nr. 92/2019, um Seðla­banka Íslands getur Seðla­bank­inn ekki veitt frek­ari upp­lýs­ingar að sinni.“

Sátta­við­ræð­urnar fóru fram á grund­velli reglna frá árinu 2019 um heim­ildir Fjár­mála­eft­ir­lits­ins til að ljúka málum með slíkum hætti. Í sátt felst að máls­að­ili, í þessu til­felli Íslands­banki, gengst við að hafa brotið gegn ákvæðum laga eða ákvörð­unum Fjármála­eft­ir­lits­ins, upp­lýsi að fullu um brotið og geri sam­komu­lag við stofn­un­ina um til­tekna sektar­greiðslu. Auk þess þarf að liggja fyrir að bank­inn hafi þá þegar látið af þeirri hátt­semi sem braut gegn lögum og að hann hafi gert við­eig­andi úrbætur.

Heim­ildin til sáttar nær ekki til þess sem kall­ast meiri háttar brot, en það eru brot sem refsi­við­ur­lög, fang­els­is­vist, liggja við. Brot telst meiri háttar ef það lýtur að veru­legum fjár­hæðum, ef verkn­aður er fram­inn með sér­stak­lega víta­verðum hætti eða við aðstæður sem auka mjög á sak­næmi brots­ins.

Sektir sem Fjár­mála­eft­ir­litið getur lagt á geta numið frá 100 þús­und krónum og upp í 800 millj­ónir króna. Sektir sem lagðar eru á lög­að­ila, eins og Íslands­banka, geta þó verið mun hærri, eða allt að tíu pró­sent af heild­ar­veltu sam­kvæmt síð­asta sam­þykkta árs­reikn­ingi. Rekstr­ar­tekjur Íslands­banka árið 2022 voru 57,2 millj­arðar króna, auk þess sem virð­is­breyt­ing fjár­eigna var um 1,6 millj­arðar króna. Hámarks­sekt sem hægt var að leggja á bank­ann var því nálægt sex millj­örðum króna.

Vildu ekki að atburðarásin verði gerð opinber

Ákvörðun um sekt­ina, og eins hvernig greint verður frá rann­sókn­inni opin­ber­lega, er á hendi fjár­mála­eft­ir­lits­nefndar Seðla­banka Íslands. Samkvæmt upp­lýs­ingum Heim­ild­ar­innar var það ekki mögu­leg fjár­sekt, eða upp­hæð hennar, sem Íslands­banki hrædd­ist mest í mál­inu heldur að Fjár­mála­eft­ir­litið muni birta ítar­lega skýrslu eða grein­ar­gerð með rann­sókn­ar­nið­ur­stöðum sínum. 

Í slíkri skýrslu yrði atburða­rásin í mál­inu teiknuð upp frá A til Ö og sýnt fram á með hvaða hætti Íslands­banki er tal­inn hafa brotið lög og reglur. Birting slíkra upp­lýs­inga gæti haft í för með sér orð­spors­á­hættu fyrir bank­ann og ýtt undir enn gagn­rýnni umræðu um ábyrgð hans og ein­stakra stjórn­enda. Enn sem komið er hefur eft­ir­litið ekk­ert greint frá nið­ur­stöðu sinni. Það ætti að skýr­ast í dag hvort það hygg­ist birta slíka skýrslu eða grein­ar­gerð. 

Ýmislegt er þó þegar vitað um þau mál tengd Íslands­banka sem röt­uðu inn á borð eft­ir­lits­ins. Í skýrslu Rík­is­end­ur­skoð­unar um sölu­ferlið, sem birt var í fyrra­haust, var meðal ann­ars greint frá því að fjár­festar sem voru ekki í við­skiptum við Íslands­banka fram að sölu­deg­inum hafi haft mögu­leika á að sækja um og eftir atvikum fá flokkun hjá honum sem hæfir fjár­festar meðan á söl­unni stóð. Í skýrsl­unni segir: „Að auki var horft til full­yrð­inga frá fjár­fest­unum sjálfum um að þeir teld­ust hæfir fjár­festar en bank­inn þurfti að meta upp­lýs­ingar þess efnis sjálf­stætt. Rík­is­end­ur­skoðun kann­aði ekki hvernig þessu var háttað hjá öðrum umsjón­ar­að­il­um, sölu­ráð­gjöfum eða sölu­að­ilum við mat þeirra á hæfum fjár­fest­um. Þessi hluti sölu­ferl­is­ins sætir eft­ir­liti Fjár­mála­eft­ir­lits Seðla­banka Íslands.“

Í skýrslu Rík­is­end­ur­skoð­unar segir að Banka­sýslan hafi metið það svo að reglu­verk fjár­mála­mark­að­ar­ins væri með þeim hætti að slíkar innri reglur umsjón­ar­að­ila, sölu­ráð­gjafa og sölu­að­ila kæmu í veg fyrir hags­muna­á­rekstra í söl­unni. „Ljóst er að innri reglur Íslands­banka komu ekki í veg fyrir slíkt.“

Íslands­banki hefur ekki viljað svara fyr­ir­spurnum fjöl­miðla um hversu margir fjár­festar fengu flokkun sem „hæfir fjár­festar“ hjá bank­anum á þeim klukku­tímum sem sölu­ferlið stóð yfir né viljað upp­lýsa um fyrir hversu háa fjár­hæð þeir sem fengu flokkun á meðan að tekið var við til­boðum í hlut rík­is­ins í bank­anum keyptu. 

Upphæðin fjórfaldaðist

Þegar Íslands­banki birti árs­reikn­ing sinn þann 9. febr­úar kom fram að bank­inn gerði ráð fyrir því að greiða stjórn­valds­sekt vegna brota á lögum og reglum í tengslum við sölu­ferlið. Bankinn færði sér­staka skuld­bind­ingu vegna þessa í árs­reikn­ing­inn. For­svars­menn Íslands­banka vildu á þeim tíma ekki upp­lýsa um hversu há sú upp­hæð sem bank­inn reikn­aði með að greiða í sekt sé.

Í til­kynn­ingu Íslands­banka til Kaup­hallar, sem birt var í gær­kvöldi, kom fram að hin sér­staka skuld­bind­ing sem færð var í árs­reikn­ing­inn hafi verið allt of lág, eða 300 millj­ónir króna. Vegna þessa þarf Íslands­banki, sem er enn í 42,5 pró­sent eigu íslenska rík­is­ins, að gjald­færa 860 millj­ónir króna til við­bótar í upp­gjöri sínu fyrir annan árs­fjórð­ung yfir­stand­andi árs. Því er end­an­leg sekt næstum fjórum sinnum sú upp­hæð sem Íslands­banki reikn­aði með að þurfa að greiða þegar bank­inn birti árs­reikn­ing sinn í febr­úar.