Um síðustu áramót tóku gildi ný lög um rusl á Íslandi. Samkvæmt þeim var öllum gert skylt að flokka. Matarleifar þurfa að fara í eina tunnu, plast í aðra, það sem ekki er hægt að endurvinna í þá þriðju og pappinn svo loks í fjórðu. Fyrir marga er þetta ekkert nýtt. 

Fjölmargir Íslendingar hafa fyrir löngu vanið sig á að flokka ruslið sitt, í þeirri trú að með því væru þeir að leggja sitt af mörkum til að leysa þau vandamál sem óhófleg neysla hefur skapað fyrir vistkerfi jarðar. Ýmis sveitarfélög hafa auk þess fyrir löngu síðan gert ráð fyrir slíkri flokkun í sorphirðu sinni. 

Á meðal athafna sem margir kannast við að framkvæma er að þrífa og brjóta saman fernur utan um mjólkurvörur eða djús af ýmsum toga. Þessum fernum er svo komið fyrir í pappatunnu, sem er svo tæmd í pappagám. Þetta er gert í þeirri trú að allt sem í þessar tunnur og gáma rati verði endurunnið. Samkvæmt endurvinnslutölfræði Íslands enda allar fernur sem safnast hér, og sendast til endurvinnslu, endurunnar. Úrvinnslusjóður, opinber sjóður sem sér um umsýslu og ráðstöfun úrvinnslugjalds, hefur þess utan greitt íslensku endurvinnslufyrirtækjunum Sorpu, Terra og Íslenska gámafélaginu fjármuni fyrir að hafa sent fernurnar í það ferli.

Flestar fernur sem seldar eru á Íslandi koma frá sænsk-svissneska fyrirtækinu Tetra Pak. Þegar Jón Viggó Gunnarsson, framkvæmdastjóri Sorpu, er spurður að því hvort hann geti sagt að mjólkurfernur og aðrar umbúðir frá Tetra Pak, sem heimili landsins skola, flokka og setja í pappírstunnur, fari í raun í endurvinnslu, er svarið: „Nei, ég get ekki sagt það.“

Brenndar í sementsverksmiðjum

Fernur eru hannaðar til að halda vökva ferskum eins lengi og mögulegt er. Þær eru alls konar en eiga það allar sameiginlegt að innihalda bæði plast og pappír. Sumar, eins og fernur utan um ávaxtasafa, G-mjólkurvörur og Kókómjólk, eru auk þess með málma í sér. 

Þessi samsetning skapar mikla áskorun fyrir endurvinnsluiðnaðinn, þar sem þessar fernur eru samsettar umbúðir.

Stærsta fyrirtækið sem notast við fernur í framleiðslu sinni hér á landi er Mjólkursamsalan, en fyrirtækið segist framleiða yfir 40 milljónir fernur á ári hverju. Mjólkursamsalan, ásamt íslenskum endurvinnslufyrirtækjum, hvetja fólk að taka tíma til að skola og flokka þessar fernur rétt, svo þær geti farið í endurvinnslu og eignast „framhaldslíf“. Sorpa getur ekki staðfest hvort fernur hafi raunverulega farið í endurvinnslu undanfarin 16 ár. 

Rannsókn Heimildarinnar hefur leitt í ljós að um langt skeið hafi nær allar þær fernur sem Íslendingar hafa skolað og flokkað verið brenndar í sementsverksmiðjum í Evrópu í stað þess að vera endurunnar eins og neytendum hefur verið talið trú um. Eftirlit með því hvar fernur sem nýttar hafa verið á Íslandi enda er lítið sem ekkert. Úrvinnsla á fernum hefur í meira en þrjá áratugi verið skipulögð og framkvæmd eingöngu með sparnað í huga fyrir innlenda framleiðendur á vöru sem seld er í fernum og innflutningsfyrirtæki sem flytja inn slíka vöru. Umhverfissjónarmið hafa mætt afgangi en endurvinnslufyrirtæki hafa fengið vel greitt fyrir að endurvinna fernur sem eru svo ekkert endurunnar, heldur brenndar. Sveitarfélög landsins hafa auk þess orðið fyrir fjárhagslegu tjóni vegna þess að almenningur er látinn flokka fernur sem pappír.

Jón Viggó segir að það sem sé að eiga sér stað sé kannski grænþvottur, en það er hugtak yfir það þegar fyrirtæki, stjórnvöld eða stjórnmálaflokkar villa um fyrir fólki með því að sýnast vera umhverfisvænni en þau raunverulega eru. „Ég held að mest af þessum umbúðum fari í brennslu og verður þá orkunýting, eða endurnýting með orkuvinnslu.“ 

Hann segir að Sorpa hafi verið að spyrja endurvinnslufyrirtæki á Íslandi um hvort fernurnar séu endurunnar eða ekki í næstum heilt ár, í kjölfar fyrirspurna Heimildarinnar um málið. Engin skýr svör hafi fengist. 

Ekkert viðskiptasamband

Í markaðsefni sem Sorpa annars vegar og íslensku endurvinnslufyrirtækin Íslenska gámafélagið og Terra hins vegar hafa sent frá sér á undanförnum árum er fullyrt að fernur sem fyrirtækin taki við endi í endurvinnslu. 

Heimildin óskaði eftir upplýsingum um hvað yrði um þær fernur sem þessir þrír aðilar söfnuðu í gegnum sín söfnunarkerfi. Hún bað einnig um upplýsingar um hvaða endurvinnsluefni yrðu til eftir úrvinnslu á þeim.

Bæði Terra og Íslenska gámafélagið sögðu að þær fernur sem þau söfnuðu væru sendar til hollenska endurvinnslufyrirtækisins Peute Recycling, en enduðu hjá þýska fyrirtækinu Raubling Papier Gmbh, sem myndi sjá um að endurvinna þær. Þegar beðið var um staðfestingu hjá Terra, þess efnis að fernurnar færu í raun í endurvinnslu hjá fyrirtækinu, sendi Arngrímur Sverrisson, framkvæmdastjóri viðskiptaþróunar hjá Terra, gögn sem áttu að sýna fram á að fernur frá fyrirtækinu færu í endurvinnslu hjá Raubling Papier Gmbh. 

Gögnin sem Heimildin fékk frá Arngrími staðfestu hins vegar ekkert um endurvinnslu á fernum, þar sem hann sendi eingöngu starfsleyfi fyrirtækisins. Arngrímur sagði enn fremur í svari til Heimildarinnar að Terra hafi sent fernur til Raubling Papier Gmbh í yfir áratug. Þegar Heimildin bað um frekari gögn frá Terra til að sýna fram á þessi viðskipti, hætti fyrirtækið samskiptum. Það hefur ekki svarað endurteknum fyrirspurnum sem sendar hafa verið síðan í september 2022. 

Þegar Heimildin ræddi við dr. Lesiak Marko, framkvæmdastjóra Raubling Papier Gmbh, sagði hann að fyrirtækið tæki ekki við neinum fernum nema að þær hafi upprunalega komið frá þýskum heimilum. Þá kannaðist hann ekki við neitt viðskiptasamband við Terra, Íslenska gámafélagið eða hollenska endurvinnslufyrirtækið Peute Recycling. 

Segjast ekki hafa getu til að endurvinna fernur

Úrvinnslusjóður leikur lykilhlutverk í endurvinnslustjórnsýslu Íslendinga. Hlutverk hans er að skapa hagræn skilyrði fyrir endurnotkun og endurnýtingu úrgangs í þeim tilgangi að draga úr magni úrgangs sem fer til endanlegrar förgunar og tryggja viðeigandi förgun spilliefna. Sjóðurinn er pólitískt fyrirbæri, stjórn hans er skipuð af umhverfisráðherra, sveitarfélögum landsins og helstu hagsmunagæslusamtökum þess. Sjóðurinn velti um 2,3 milljörðum króna árið 2021 og þeim fjármunum er ætlað að standa undir kostnaði við úrvinnslu úrgangs. 

Samkvæmt gögnum frá Úrvinnslusjóði er allur blandaður pappír, sem inniheldur meðal annars fernur, frá Terra og Íslenska gámafélaginu, sendur áfram í gegnum Peute Recycling til þýska fyrirtækisins Schoellershammer. 

Í samtali við Heimildina segir Armin Vetter, yfirmaður tækni- og þróunarsviðs Schoellershammer, að það hafi enga getu til þess að endurvinna fernur og að þær endi allar í brennslu hjá sementsverksmiðju. Segir hann enn fremur að það sé slæmt fyrir endurvinnsluvélar fyrirtækisins að fá fernur í endurvinnsluferlana. Þetta er nánast sama svar og forsvarsmenn Smurfit Kappa í Hollandi, sem tekur á móti öllum pappír frá Sorpu, segja varðandi sína endurvinnslu. Í svari Ólafs Kjartanssonar, framkvæmdastjóra Úrvinnslusjóðs, við fyrirspurn Heimildarinnar heldur hann hins vegar því fram að fernur geti verið endurunnar hjá þessum fyrirtækjum. „Fernum hefur verið safnað saman með pappa og í endurvinnsluferli pappa er hægt að aðskilja ál og plast frá endurvinnsluferli á trefjum úr pappanum.“

Heimildin spurði hvaðan hann hefði þær upplýsingar að þessi fyrirtæki gætu endurunnið fernur í sínum ferlum, en Ólafur hefur ekki svarað þeirri spurningu blaðsins. 

Sagan gengur ekki upp

Í tölvupóstsamskiptum milli Ólafs og forsvarsmanna Peute Recycling í Hollandi, sem Heimildin hefur undir höndum, kemur fram að allt annað fyrirtæki taki við fernunum sem Terra og Íslenska gámafélagið sendir þangað og komi þeim áfram til Raubling Papier.

Um er að ræða Veolia Umweltservice Ost GmbH & Co í austurhluta Þýskalands. 

Samkvæmt Andreas Montag, yfirmanns upplýsingasviðs Veolia, kannast það fyrirtæki ekki við að taka við fernum frá Peute Recycling eða hafa nokkurn tíma tekið við fernum frá Íslandi. Heimildin hefur gögn undir höndum sem sína að einu viðskipti sem voru á milli Peute Recycling og Veolia var í gegnum millilið, Purpapier í Þýskalandi. Samkvæmt þeim gögnum var hins vegar ekki um fernur að ræða, heldur venjulegan pappír. Samkvæmt rakningarupplýsingum sem Peute Recycling sendi á Úrvinnslusjóð kemur fram að árið 2021 hafi fyrirtækið sent 72 tonn af fernum til Veolia. Það stemmir ekki samkvæmt þeim gögnum sem Heimildin hefur undir höndum. Þó svo að fernurnar hafi verið vitlaust merktar í gögnunum þá stemmir ekki þyngdin, því eina sendingin sem fór var 18 tonn. Er það eina árið sem skráð er sérstaklega fernur, en árið 2022 voru engar fernur skráðar sérstaklega til endurvinnslu hjá Úrvinnslusjóði.

Í svari Ólafs Kjartanssonar til Heimildarinnar segir hann að Veolia Umweltservice Ost GmbH & Co sé milliliður við að koma fernum frá Íslandi til Raubling Papier GmbH. Forsvarsmenn þess kannast hins vegar ekkert við að gegna slíku hlutverki.

Endurnýting, ekki endurvinnsla

Þrátt fyrir allt ofangreint þá er því haldið blákalt fram í opinberlega birtri tölfræði um endurvinnslu á Íslandi að allar fernur sem safnað hafi verið saman undanfarna áratugi og sendar til útlanda hafi að öllu leyti verið endurunnar. Úrvinnslusjóður hefur greitt endurvinnslufyrirtækjum í samræmi við þetta. 

Samkvæmt rannsókn Heimildarinnar eru þær greiðslur, að minnsta kosti að hluta, inntar af hendi á fölskum forsendum. Tölfræðin sem sett er fram er röng. Eftir að Heimildin fór að spyrjast fyrir um þetta hjá Úrvinnslusjóði svaraði framkvæmdastjóri Úrvinnslusjóðs því til að sjóðurinn væri með það til skoðunar að endurskoða úrgangstölfræði pappírs. „Úrvinnslusjóður er með til skoðunar varðandi úrgangstölfræði fyrir umbúðir úr pappa að taka tillit til þess hluta af fernum, plast og ál, sem fer í orkuvinnslu og telst endurnýting en ekki endurvinnsla.“ Í endurnýtingu felst að fernurnar eru brenndar til að búa til orku.

Umtalsvert fjárhagstjón

Heimildin hefur rætt við tugi sérfræðinga og starfsmanna pappírsendurvinnslufyrirtækja beggja vegna Atlantshafsins. Í öllum þeim samtölum kom skýrt fram að þegar fernum er blandað við hreinan pappír hefur það áhrif á það verð sem Sorpa, og önnur fyrirtæki, geta fengið fyrir pappírinn. Þetta þýðir að með því að láta höfuðborgarbúa – Sorpa þjónustar það svæði – flokka fernur með pappír, lækkar það verðmæti pappírsins, sem þýðir að fyrirtækin fá minni tekjur fyrir pappírinn. 

Þar sem langflestar pappírsmyllur vilja ekki fernur í pappírinn sem þær setja í endurvinnsluferlana sína fækkar það þá einnig valmöguleikum fyrirtækjanna að koma þeim pappír sem þau safna í endurvinnslu. Þeir sérfræðingar sem Heimildin hefur rætt við segja að verðmunurinn geti numið tugum prósenta. 

Í svari til Heimildarinnar segist Sorpa ekki geta svarað því hversu miklu fjárhagstjóni það hefur orðið fyrir vegna þessa fyrirkomulags undanfarna áratugi.

Vissu að gæðin myndu minnka

Staðfestir ekkertSkjalið sem forsvarsmenn Terra sendu á Heimildina til að staðfesta endurvinnslu á fernum frá þeim. Skjalið segir ekkert um endruvinnslu á fernum.

Sú ákvörðun að blanda fernum saman við pappír var tekin í ársbyrjun árið 2006. Samkvæmt fundargerð Úrvinnslusjóðs frá því ári kemur fram að Ólafur Kjartansson, framkvæmdastjóri Úrvinnslusjóðs, og Ögmundur Einarsson, þáverandi framkvæmdastjóri Sorpu, hefðu hist á fundi og rætt um framtíð söfnunar á fernum. Kom þar fram að bæði Úrvinnslusjóður og Sorpa vissu að það fengist lægra verð fyrir pappír sem yrði safnað og sendur í endurvinnslu með því að blanda fernum saman við hann.

„ÓK ( Ólafur Kjartansson) átti nýverið fund með Ögmundi Einarssyni, framkvæmdastjóra Sorpu. Fram kom hjá Ögmundi að hann reikni með því að semsettar umbúðir (fernur) fari saman við aðrar pappaumbúðir enda þótt lægra verð fáist fyrir pappaumbúðir með því móti. Hann taldi að þær átta kr./kg sem nú eru greiddar fyrir pappann myndu þá ef til vill reynast of lágt einingarverð,“ segir í fundargerð stjórnar Úrvinnslusjóðs. 

Þessi ákvörðun gerði það að verkum að það þurfti að hækka úrvinnslugjaldið á venjulegum pappír sem framleiðendur og innflytjendur borguðu af, til þess eins að niðurgreiða það tap sem yrði á sölu á pappírnum vegna þeirrar mengunar sem fernur myndu hafa áhrif á söluverð hans til endurvinnslu. Þetta þýddi að íslensk fyrirtæki sem notuðu pappír í sínum umbúðum fóru að niðurgreiða úrvinnslugjald á fernum.

Mjólkuriðnaðurinn lætur aðra niðurgreiða endurvinnsluna

Fernurnar hafa ekki bara áhrif á verðið, heldur geta þær haft slæm áhrif fyrir endurvinnsluferlið á pappír. Þegar fernurnar fara í endurvinnsluferlið er það flokkað sem óhreinindi. Þessi óhreinindi þarf að hreinsa sérstaklega frá í ferlinu. Þetta staðfestir starfsmaður Smurfit Kappa í Hollandi, fyrirtækisins sem Sorpa sendir allan sinn pappír til. Fernurnar enda sem eins konar vatnsdrulla sem er þurrkuð og send til sementsverskmiðju sem brennir þær. Fernurnar eru ekki bara ekki endurvinnanlegar í þessu ferli, heldur eyðileggja þær hluta af hreinum pappír sem hefði verið endurunninn ef fernurnar hefðu ekki farið með pappírnum, þar af leiðandi minnka þær endurvinnsluhlutfall pappírsins.

Mun dýrara er að endurvinna fernur en pappír en samt hefur Úrvinnslusjóður ákveðið að það sé enginn munur á þessu tvennu, því sjóðurinn er með sama úrvinnslugjald á fernum og pappír. Í raun fá íslensk endurvinnslufyrirtæki langoftast greitt fyrir pappír á meðan það þarf að borga fyrir endurvinnslu á fernum. Þá er úrvinnslugjald á fernur það sama og úrvinnslugjaldið er á pappír, þrátt fyrir að það sé mun dýrara að endurvinna fernur. Er því núverandi kerfi byggt þannig upp að þeir framleiðendur og innflytjendur sem notast við pappír í sínum umbúðum að niðurgreiða söfnun, flutning og úrvinnslu á fernum hér á landi, sem Mjólkursamsalan notast meðal annars við. 

Úrvinnslugjald stendur ekki undir kostnaði

Samkvæmt núverandi verðskrá Úrvinnslusjóðs vegna úrvinnslugjalds á fernum, mun það gjald aldrei getað staðið undir þeim kostnaði sem er vegna raunendurvinnslu á fernum. Hér á Íslandi er gjaldið 42 krónur á hvert kíló sem framleitt er, eða flutt inn af fernum. Á meðan er þetta gjald mun hærra til dæmis í Þýskalandi. En þar þurfa framleiðendur og innflytjendur á fernum að borga allt að 110 krónur á kílóið af fernum. Þá er ekki tekið tillit til þess að söfnunarkostnaður og sendingarkostnaður er mun dýrari á Íslandi en í Þýskalandi. Árlega fara um sex milljónir tonna af fernum í gegnum þýska söfnunarkerfið og hefur náðst þar mikil hagræðing í bæði söfnunarkerfinu og endurvinnslu, en Þjóðverjar flokka fernur með plasti þar sem þeir vita að fernur menga hreinan pappírsstraum. Eru svo fernurnar flokkaðar úr plastinu og sendar til fyrirtækja sem sérhæfa sig í úrvinnslu á eingöngu fernum. 

Samkvæmt þeim sérfræðingum sem Heimildin ræddi við er ekki möguleiki fyrir íslensk endurvinnslufyrirtæki að endurvinna fernur án þess að borga með þeim. Fer það gegn lögum um framleiðendaábyrgð, en þau eru mjög skýr um það að framleiðandi beri fjárhagslega ábyrgð á úrvinnslu þeirra umbúða sem þeir framleiða eða flytja inn og eiga að greiða úrvinnslugjald í samræmi við þann kostnað sem varan þeirra ber. Samkvæmt upplýsingum Heimildarinnar er að minnsta kosti eitt íslenskt endurvinnslufyrirtæki sem niðurgreiðir endurvinnslu á fernum með hærri sorphirðugjöldum.