Allar meiri háttar ákvarð­anir Fjár­mála­eft­ir­lits­ins eru háðar sam­þykki stjórnar sem er skipuð af Bjarna Bene­dikts­syni fjár­mála­ráð­herra, meðal ann­ars kærur til lög­reglu er varða alvar­leg efna­hags­brot.

Alþjóða­gjald­eyr­is­sjóð­ur­inn hefur gagn­rýnt að sjálf­stæði FME gagn­vart öðrum stjórn­völdum sé ekki nægi­legt og að starf eft­ir­lits­stofn­un­ar­innar sé að vissu leyti undir við­horfi stjórn­mála­manna á hverjum tíma komið. Þá kall­aði starfs­hópur, sem skip­aður var af Benedikt Jóhann­essyni, fyrr­ver­andi fjár­mála­ráð­herra, nýlega eftir því að tekin yrðu af tví­mæli um „sjálf­stæði stofn­un­ar­innar og tak­mark­aða aðkomu ráð­herra að starf­semi hennar“ og lagði til laga­breyt­ingar í þá átt.

Áform þess efnis er ekki að finna á þing­mála­skrá núver­andi rík­is­stjórnar, enda eru rót­tæk­ari breyt­ingar á lagaum­hverfi fjár­mála­eft­ir­lits í far­vatn­inu þar sem unnið verður að sam­ein­ingu Seðla­bank­ans og Fjár­mála­eft­ir­lits­ins.

Glitnisgögnin varpa nýju ljósi á Vafningsaðkomu Bjarna

Samkvæmt gild­andi lögum er stjórn FME ætlað að taka virkan þátt í mik­il­vægum ákvörð­unum sem varða eft­ir­lit og aðgerðir gagn­vart fjár­mála­stofn­unum og öðrum eft­ir­lits­skyldum aðilum. Þannig kveður 4. gr. laga um opin­bert eft­ir­lit með fjár­mála­starf­semi á um að yfir­stjórn FME sé á hendi þriggja manna og allar meiri háttar ákvarð­anir skuli bornar undir stjórn­ina til sam­þykktar eða synj­unar. Þessi stjórn – sem gegnir lyk­il­hlut­verki við ákvarð­ana­töku um rann­sókn efna­hags­brota á Íslandi – er alfarið skipuð af fjár­mála­ráð­herra, Bjarna Bene­dikts­syni, sem var sjálfur umsvifa­mik­ill í við­skipta­líf­inu fyrir hrun og hefur ítrekað þurft að svara fyrir við­skipta­gjörn­inga sem orka tví­mælis. Þess ber að geta að einn full­trúi af þremur í stjórn er þó til­nefndur af Seðla­banka Íslands, en meiri­hlut­inn er bæði til­nefndur og skip­aður af fjár­mála­ráð­herra.

Einna erf­ið­ast hefur reynst Bjarna að útskýra aðkomu sína að svo­kall­aðri Vafn­ings­fléttu sem fól í sér að áhættan á bak við stóran hlut­hafa Glitnis, Þátt International, var færð yfir á bank­ann sjálfan. Að nafn­inu til fólst aðkoma Bjarna ein­vörð­ungu í því að und­ir­rita veð­skjöl fyrir hönd eign­ar­halds­fé­lag­anna BNT, Haf­silf­urs og Hró­mundar fyrir hönd föður síns og föð­ur­bróður, en veð­setn­ingin var for­senda þess að Glitnir gæti veitt 100 millj­óna evra pen­inga­mark­aðs­lán til Milestone.

Málsvörn Bjarna í Vafn­ings­mál­inu hefur alltaf verið sú að hann hafi nær ekk­ert vitað um mála­vexti. „Mér var ekki einu sinni kunn­ugt um að Milestone hefði verið veitt lánið,“ sagði Bjarni í Kast­ljós­svið­tali þann 14. febr­úar 2012. Glitn­is­gögnin sýna hins vegar að Bjarni átti í sam­skiptum við Guðmund Ólason, for­stjóra Milestone, vegna máls­ins þann 8. febr­úar, sama dag og lánið var greitt út til fyr­ir­tæk­is­ins. Þá sýna þau að Bjarni tók sjálfur ákvarð­anir um mál­efni Haf­silf­urs á árunum fyrir hrun og átti t.d. í sam­skiptum við starfs­mann hjá einka­banka­þjón­ustu Glitnis vegna mál­efna Haf­silf­urs, Hró­mundar, Máttar og Milestone, lyk­il­fé­laga í Vafn­ings­flétt­unni í júlí 2008. 

Seldu í Sjóði 9 á sama tíma og innherjar

Vafn­ings­málið var rann­sakað, fyrst af Fjár­mála­eft­ir­lit­inu og svo sem saka­mál hjá sér­stökum sak­sókn­ara sem ákærði Glitn­is­stjórn­end­urna Lárus Welding og Guðmund Hjalta­son og taldi lán­veit­ing­una hafa átt þátt í falli bank­ans. Þótt Lárus og Guð­mundur væru að lokum sýkn­aðir taldi Hæsti­réttur engan vafa leika á því að ásetn­ing­ur­inn á bak við lán­veit­ing­una hefði „staðið til mis­notk­unar“; hinir ákærðu hefðu mis­notað aðstöðu sína í bank­anum og tekið hags­muni lán­taka fram yfir hags­muni Glitnis. Þótt Bjarni hafi aðeins verið vitni í Vafn­ings­mál­inu og ekk­ert liggi fyrir um að hann hafi brotið lög er ljóst að með aðkomu sinni, und­ir­ritun veð­skjala, gerði hann þessa mis­notkun mögu­lega. Vikurnar á eftir, í kjöl­far þess að hann fund­aði sem þing­maður um „lausn“ á „vanda bank­anna“ með Lárusi Welding, for­stjóra Glitnis, seldi svo Bjarni hluta­bréf sín í Glitni fyrir 119 millj­ónir.

Á meðal ann­arra mála er varða Glitni sem Fjár­mála­eft­ir­litið rann­sak­aði sér­stak­lega eftir hrun voru úttektir inn­herja og tengdra aðila úr Sjóði 9, ann­ars vegar dag­ana áður en til­kynnt var um yfir­töku rík­is­ins á Glitni 29. sept­em­ber 2008 og hins vegar rétt áður en neyð­ar­lögin voru sett þann 6. októ­ber. Fyrir liggur að Bjarni Bene­dikts­son, bróðir hans og föð­ur­bróðir,  inn­leystu sam­tals um 2,2 millj­arða úr Sjóði 9 þessa daga auk þess sem Glitn­is­gögnin sýna að Bjarni átti í miklum og nánum sam­skiptum við stjórn­endur Glitnis í aðdrag­anda hruns og virð­ist hafa miðlað upp­lýs­ingum um vinnu Fjár­mála­eft­ir­lits­ins til milli­stjórn­anda hjá bank­anum. 

Ekki hefur komið fram opin­ber­lega hvort Eng­ey­ing­arnir voru á meðal þeirra fjöl­mörgu sem Fjár­mála­eft­ir­litið kærði til sér­staks sak­sókn­ara vegna inn­lausna úr Sjóði 9 í mars 2009, sama mán­uði og FME vís­aði Vafn­ings­mál­inu til sér­staks sak­sókn­ara. Hins vegar er ljóst að fjár­muna­til­færslur Bene­dikts Sveins­sonar og Einars Sveins­sonar vöktu sér­staka athygli end­ur­skoð­enda á vegum slita­stjórnar Glitnis eftir hrun. Kom til álita að höfða rift­un­ar­mál – í til­viki Bene­dikts vegna þess að talið var hugs­an­legt að hann hefði búið yfir inn­herj­a­upp­lýs­ingum – en á end­anum þótti ekki ástæða til að láta reyna á slíkt.

Stjórnarformaður FME hætti og er nú til rannsóknar

Hætti í kjöl­far frétta­flutn­ingsHalla Sigrún Hjart­ar­dóttir lét af stjórn­ar­for­mennsku hjá FME eftir að greint var frá við­skiptum með hluta­bréf Skelj­ungs árið 2014.

Þegar Bjarni Bene­dikts­son tók við emb­ætti fjár­mála­ráð­herra árið 2013 skip­aði hann Höllu Sigrúnu Hjart­ar­dóttur sem stjórn­ar­for­mann FME. Halla er náinn við­skipta­fé­lagi Einars Arnar Ólafs­sonar, sem var milli­stjórn­andi í Glitni og er fyr­ir­ferð­ar­mik­ill í Glitn­is­gögn­unum. Einar átti í stöð­ugum sam­skiptum við Bjarna í aðdrag­anda hruns og virð­ist hafa tekið við upp­lýs­ingum frá honum um aðgerðir FME rétt áður en neyð­ar­lögin voru sett 6. októ­ber 2008. 

Halla Sigrún hætti sem stjórn­ar­for­maður FME síðla árs 2014 eftir að greint hafði verið frá 830 millj­óna króna hagn­aði hennar af við­skiptum með hluta­bréf Skelj­ungs. Halla Sigrún og Einar Örn eru nú sak­born­ingar í Skelj­ungs­mál­inu svo­kall­aða þar sem grunur leikur á um að eignir Glitnis hafi verið seldar út úr bank­anum á und­ir­verði og aðilar hagn­ast með óeðli­legum hætti á við­skipt­unum.