Best er fyrir Ísland að Donald Trump Bandaríkjaforseti komist ekki að því hversu lítið af fjármunum Ísland leggur til varnarmála – hvað þá að hér skuli ekki vera her. Þetta segir John Bolton, fyrrverandi þjóðaröryggisráðgjafi Trumps frá fyrra kjörtímabili hans, í samtali við Heimildina. 

„Ég er svolítið áhyggjufullur yfir að einn daginn muni hann uppgötva að Ísland hafi ekki her og þar af leiðandi sé framlag Íslands til hernaðarútgjalda um 0,0 prósent af landsframleiðslu,“ segir hann. 

Heimildin ræddi við Bolton í tengslum við áherslu Trumps á norðurslóðir, áhuga hans á að eignast Grænland og hvaða áhrif það gæti haft á Ísland. 

Bolton hefur gegnt ýmsum embættum í bandarískri stjórnsýslu. Hann hefur starfað fyrir fjóra Bandaríkjaforseta – sem allir voru Repúblikanar – frá Ronald Reagan til Donalds Trump. Hann var meðal annars sendiherra Bandaríkjanna gagnvart Sameinuðu þjóðunum í valdatíð George W. Bush frá 2005 til 2006 og sem þjóðaröryggisráðgjafi fyrir Donald Trump frá 2018 til 2019. Hann hefur verið afar umdeildur vegna skoðana sinna og var til dæmis mikill stuðningsmaður innrásar Bandaríkjanna inn í Írak. 

Hefur áður hugsað um Grænland

Snemma á þessu ári lagði Donald Trump fram þá hugmynd að Bandaríkin myndu kaupa Grænland af Dönum. Hann tók þó einnig fram að ef Danir myndu ekki vilja selja væri hann ekki tilbúinn að útiloka hernaðaraðgerðir til að tryggja yfirráð yfir landinu.

Bolton segir að þetta sé ekki í fyrsta skipti sem Trump hafi hugsað um að taka yfir Grænland. Seint á árinu 2018 hafi Bolton verið beðinn af forsetanum að athuga hvort það væri hægt að eignast Grænland eftir að fjölskylduvinur hans hafi komið upp með þá hugmynd, en sá hafði einnig sagst geta stýrt samningaviðræðum um kaupin. 

„Bara til að gefa smá samhengi fyrir þetta, þá er Trump ekki ákvarðanatökumaður. Það var mjög mikið gert af handahófi. Hann hefur enga heimspeki. Hann gerir ekki stefnumótun í þjóðaröryggismálum. Hann tekur ekki einu sinni raunverulegan þátt í stefnumótun eins og við skiljum það hugtak, hann var mjög óreglulegur. Ég sagði í bókinni minni að ef allar ákvarðanir hans væru teknar á fyrsta kjörtímabili hans, þá væri það eins og stór eyjaklasi af punktum. Þú getur reynt að tengja punktana ef þú vilt, en Trump getur ekki einu sinni tengt punktana sjálfur,“ útskýrir Bolton um sinn fyrrverandi yfirmann.

„En varðandi Grænland, þá átti hann fund með gömlum fjölskylduvini seint árið 2018 sem lagði til að Bandaríkin myndu eignast Grænland. Þessi vinur hans sagði honum reyndar líka að hann myndi vera fús til að taka þátt í samningaviðræðunum. Það hins vegar gerðist ekki. En Trump kom til mín og sagði að þessi hugmynd hafi verið lögð fyrir hann og spurði hvort ég myndi skoða þetta. Og ég sagði, auðvitað myndi ég gera það. Nú hefur mörgum dottið það í hug þegar þeir skoða kort af Norður-Ameríku að Grænland er í raun hluti af Norður- Ameríku. Ég bað starfsfólk öryggisráðsins að fara í rannsóknarvinnu vegna óskar Trumps, vegna þess sem ég tel vera óumdeilanlegar og lögmætar áhyggjur Bandaríkjamanna af öryggi þess að óvinir eða andstæðingar Bandaríkjanna hafi stöðu til að nýta sér Grænland.“ 

Í dag er í gildi varnarsamningur á milli Bandaríkjanna og Danmerkur frá 1951. Samningurinn hefur verið endurskoðaður og endurbættur og liggur nú meðal annars fyrir danska þinginu að samþykkja uppfærslu á samningum, sem felur meðal annars í sér óskorðuð yfirráð Bandaríkjanna yfir svæðum í kringum bandarískar herstöðvar á dönsku yfirráðasvæði. Meðal annars á Grænlandi.

Aðspurður hvort það væri ekki einfaldara að breyta þeim samningi til að ná markmiðum Bandaríkjanna varðandi Grænland segir Bolton að það sé einfaldasta leiðin.

„Já, þetta er Donald Trump. Ég meina, hann hugsar ekki á þann hátt. Hann er bara fasteignasali frá Manhattan. Það er stór hluti af vandamálinu fyrir restina af heiminum næstu fjögur árin. Ef ég þyrfti að takast á við Donald Trump, þá í fyrsta lagi, mitt besta ráð, væri bara að bíða og vera þolinmóð. Hann er sá sem hann er. Hann mun ekki breytast. En gefðu ekki endilega gaum að því sem hann er að segja. Vinur minn sagði einu sinni: Það besta sem hægt er að ímynda sér er að ef Donald Trump er sjónvarpsþáttur, hafðu kveikt á skjánum þínum, slökktu bara á hljóðinu. Það auðveldar þér að eiga við hann. Ég tel að það sé frekar einföld leið til að takast á við öryggismálin í kringum Grænland, það þarf bara að gera það fyrir luktum dyrum og að það sé ásættanlegt fyrir alla. Fullgilda nýjan samning eða með breytingu á núverandi samningi um vörn Grænlands. Og ég held að það sé í raun hægt að ná þessu á sanngjarnan hátt fyrir alla sem að málinu koma og nokkuð fljótt.“

Aðspurður hvort áhersla Bandaríkjamanna ætti að vera á norðurslóðum þegar kæmi að vörnum landsins segir Bolton að það hafi verið stefna landsins, en ekki lengur.

Bolton er áfram um að áhersla Bandaríkjanna ætti að vera á norðurslóðum. „Við höfum hunsað það í marga áratugi,“ segir hann og bendir á að á fyrstu dögum kalda stríðsins hafi verið dregin varnarlína frá Alaska í gegnum Kanada og til Grænlands – svokölluð DEW-lína.

„DEW er ratsjárkerfi sem var hannað til að greina sovéskar eldflaugar sem myndu koma yfir Norðurpólinn. Reyndar var geimstöðin, eins og hún er kölluð núna, áður flugherstöðin í Thule, hluti af línunni. Það er stöðin sem J.D. Vance, varaforseti Bandaríkjanna, heimsótti fyrir nokkrum vikum. En með hruni Sovétríkjanna á tíunda áratugnum – þegar eldflaugaógn Sovétríkjanna lauk – held ég að fólk hafi að mestu leyti snúið baki við því, með einni stórri undantekningu, og það er fylkið Alaska, sem er hluti Norðurheimskautsbaugs,“ segir Bolton.

Herinn og strandgæsla Bandaríkjanna hafi áfram verið meðvituð um mikilvægi þessarar varnarlínu, rétt eins og íbúar Alaska, sem eru landfræðilegir nágrannar Rússa. Nú séu bandarísk fyrirtæki líka að verða meðvitaðir um mikilvægi svæðisins.

„Í dag sérðu bandarísk fyrirtæki, sérstaklega á skipasviðinu, sjá möguleikann á því að með bráðnun íssins, opnist það sem áður var eins konar söguleg goðsögn í Bandaríkjunum – Norðvesturleiðin – sem við getum siglt um rétt eins og Kínverjar og Rússar. Þrátt fyrir að við séum á eftir í stefnumótandi hugsun um þetta. Ég tel að þetta sé að þróast mjög hratt vegna þess að við sjáum að Rússar hafa hugsað um þetta af miklum alvarleika og Kínverjar vilja alvarlega verða stórveldi á norðurslóðum.“ 

Engin árás á Grænland

Þrátt fyrir aukinn áhuga og ummæli Trumps telur Bolton að Trump muni ekki beita hervaldi til að taka yfir Grænland. Núverandi framkoma gagnvart landinu hafi þegar slæm áhrif á orðspor Bandaríkjanna. „Ég held að það séu engar líkur á að hann vakni einn morguninn og ákveði að taka yfir Grænland með hervaldi,“ segir Bolton.

„Við höfum um 300 manns á Pituffik-geimstöðinni. Þau eru þarna í ákveðnum tilgangi og sá tilgangur er ekki að stunda hernaðaraðgerðir með yfirtöku í huga. Ég held að það sé ekki nein þörf á því og ég tel að í raun hafi leiðin sem Trump hefur farið augljóslega gert marga íbúa Grænlands afhuga okkur. Áður en hann byrjaði að tala höfðu Grænlendingar gott álit á Bandaríkjunum og ég held að það hafi haft sömu neikvæðu áhrifin í Danmörku. Þetta er skaðleg leið. Þetta kostar Bandaríkin og hefur áhrif á orðspor þess um allan heim. Þetta er kannski ekki alveg eins slæmt og þegar Trump niðurlægði Volodymyr Zelensky í Hvíta húsinu þann 28. febrúar síðastliðinn, en þetta er algjörlega óþarfi.“

Ákveði Trump einhliða og án stuðnings bandaríska þingsins að ráðast inn í Grænland, telur Bolton að það muni mögulega kosta hann forsetaembættið. 

„Hann gæti reynt margt, en ég held að ef hann myndi hefja hernaðaraðgerðir, þá værum við komin inn á svæði þar sem hægt væri að ákæra hann fyrir embættisbrot. Það myndi skapa stjórnskipulega kreppu. Ef 10.000 kínverskir hermenn lentu á Grænlandi á morgun, þá væri það allt önnur saga. En ég sé það ekki gerast. Þetta er eitthvað sem er að þróast með tímanum, hraðar en við erum undirbúin, en ekki eitthvað sem kallar á neitt eins og hraðvirka hernaðarlausn.“

Mynd: afp

Ekki segja Trump frá

Bolton hefur hins vegar áhyggjur af allt öðru en hernaðaríhlutun á Grænlandi: að Trump komist að því að Ísland sé ekki með sinn eigin her. Útgjöld Íslands til hernaðarmála séu því í raun 0 prósent af landsframleiðslu og langt frá þeim kröfum sem Trump hefur gert til NATO-ríkja um 2 prósenta framlag til varnarmála. 

„Þegar ég hef verið spurður út í þetta 2 prósent markmið og ummæli Trumps um að hann myndi leiðbeina bandaríska hernum í Evrópu, að hann eigi ekki að verja lönd sem voru að eyða minna en 2 prósent af landsframleiðslu í hernað, þá hef ég beðið fólk, stuðningsmenn Trumps, að svara einni spurningu: Væruð þið sátt við að hafa rússneskar og kínverskar flota- og flugstöðvar á Íslandi? Þið mynduð ekki hafa neinar áhyggjur af því, ekki satt? Þá vakna þau aðeins og segja nei, það er ekki nákvæmlega það sem við áttum við.“

John Bolton starfaði í um ár sem þjóðaröryggisráðgjafi Bandaríkjanna, undir stjórn Donalds Trump. Ráð hans til íslenskra stjórnvalda í dansinum við Trump er að bíða sem lengst með að funda með honum.  „Ég held að ég myndi ekki flýta mér að hitta Donald Trump. Ég myndi undirbúa mig. Ég myndi í fyrstu tala við vini mína í NATO, til dæmis önnur Norðurlönd. Við höfum upplifað þá ótrúlegu þróun að Svíþjóð og Finnland hafa nú gengið í NATO og með fyrri aðild Eistlands, Lettlands og Litáens er allt Eystrasaltið, nema Kalíníngrad hólmlendan, nú orðið að NATO-vatni,“ útskýrir Bolton.

„Ísland er norrænt land og það er því mjög viðeigandi, að mínu mati, að fagna þessari þróun sem hefur átt sér stað. Þannig að ég myndi spyrja, sérstaklega Finnland og Svíþjóð, hvernig þau halda að hlutirnir séu að ganga. Svo leggja fram lágstemmda tillögu, halda henni utan  sviðsljóssins. Þið getið gefið Trump heiðurinn af hugmyndinni. Hann getur sagt að það hafi verið hans hugmynd að senda bandarískan sjóher eða flugher aftur til Íslands til að sýna hversu alvarleg við erum um öryggi á svæðinu. Látið hann fá heiðurinn, honum líkar það alltaf. Ég tel að allt sem kemur að öryggi Bandaríkjanna og myndi auka öryggi Bandaríkjanna. Þannig frumkvæði yrði vel fagnað í Washington.“

Sér ekki þörfina fyrir íslenskan her

Bolton telur að bandarískt herlið eigi að vera með fasta setu hér á landi. Það væri góð hugmynd fyrir íslensk stjórnvöld að óska eftir endurkomu Bandaríkjahers. 

„Ég man líka eftir því að í stjórnartíð George W. Bush höfðu Bandaríkin eina flugsveit af F-16 þotum á Íslandi. Viðvera bandarísks hers á Íslandi var út af mörgum ástæðum en ekki síst til að fullvissa Íslendinga um að við tækjum aðild þeirra að NATO alvarlega. Ég skil að Ísland sé nú að íhuga að biðja NATO-herlið að koma aftur til landsins og ég held að það sé góð hugmynd. Ég held að það ætti að vera bandarískt herlið á Íslandi, ef það er það sem Ísland vill.“

Bolton telur að ekki þurfi að stofna íslenskan her heldur frekar að einbeita sér að varnarstofnunum eins og Landhelgisgæslunni til þess að halda uppi vörnum á Íslandi, þá sérstaklega á hafsvæðinu í kringum Ísland.

„Ég tel að það séu leiðir til, vegna landhelgisgæslunnar og annarra varnarúrræða sem Ísland hefur alltaf haft, að hægt sé að styrkja þau á þann hátt sem er gagnlegt fyrir NATO og væri í samræmi við starfsemi annarra NATO-ríkja. Landhelgisgæslan okkar er gott dæmi um það. Í seinni heimsstyrjöldinni var faðir minn, sem mjög ungur sjómaður,  á skipum landhelgisgæslunnar og fylgdi skipalestum frá Bandaríkjunum til Bretlands. Það er Landhelgisgæslan sem getur gegnt því hlutverki. Þannig að það þarf ekki, að mínu mati, endilega ákvörðun um að hafa her sem slíkan, heldur að hafa hernaðargetu sem væri gagnleg. Til dæmis að hafa þá getu að gæta hafsins í kringum Ísland á víðtækari hátt. Það væri gagnlegt núna, en væri sérstaklega gagnlegt í hugsanlegu stríðsástandi.“ 

Ekki tilvistarógn við lýðræðið

Frá því Donald Trump tók við embætti forseta Bandaríkjanna hefur hann ítrekað tekið ákvarðanir sem miða að því að auka völd forsetaembættisins. Það hefur vakið mikla umræðu um hvort þessar aðgerðir grafi undan lýðræðinu í landinu. Bolton segir þó að Bandaríkjamenn hafi staðið frammi fyrir mun alvarlegri áskorunum í fortíðinni en þeim sem tengjast Trump.

„Ég tel ekki að Donald Trump sé tilvistarógn við bandarískt lýðræði. Við höfum átt í stjórnarskrárkreppum áður. Við stóðum í borgarastyrjöld á sjöunda áratug 19. aldar þar sem um 2 prósent íbúanna fórust í stríði, ásamt sjúkdómum og svo framvegis. Við lifðum það af. Við lifðum af Watergate-kreppuna og við komumst í gegnum margar aðrar stjórnarskrárlegar áskoranir. Ég held að Trump muni setja þrýsting á kerfið en það er það sem stjórnarskráin var hönnuð fyrir. James Madison, sem var einn af aðalhöfundunum og ritari stjórnlagaþingsins, sagði: Ef menn væru englar, þyrfti maðurinn ekki stjórnarskrá. Við höfum staðið frammi fyrir verri hlutum en Donald Trump. Við munum komast í gegnum þetta líka.“ 

Verið undirbúin

Beðinn um ráð til núverandi stjórnvalda á Íslandi, til að bregðast við ákvörðunum Trumps, segir Bolton að Ísland ætti að vera vel undirbúið þegar landið birtist á radar forsetans. 

„Í náinni framtíð myndi ég einblína á spurningarnar sem við höfum rætt – eins og að efla getu sem gagnast í öryggiskreppu og að rækta samskipti við aðra. Ísland er nú í einstakri stöðu: ef Donald Trump hunsar ykkur í eitt eða tvö ár, þá gæti það reynst ykkur í raun hagstætt. Þið þurfið bara, áður en þið komið upp á radarskjá  Trumps, að vera viss um að þið séuð undirbúin.“