Friður hins heilaga refs?

Rétt í þann mund að leið­toga­fundur Evr­ópu­ráðs­ins var að hefj­ast í Reykja­vík á dög­unum birt­ist furðu­leg yfir­lýs­ing „hóps frið­ar­sinna“ á Vísir.is. Þar var skorað „á leið­toga evr­ópskra ríkja að stöðva stríðið í Úkraínu nú þegar“ og „byrja frið­ar­ferlið strax í dag“.

Þótt ekki skuli efast á nokkurn hátt um ein­lægan frið­ar­vilja hóps­ins var yfir­lýs­ingin furðu­leg í ljósi þess að „leið­togar evr­ópskra ríkja“ (utan tveir) hafa ekk­ert yfir þessu stríði að segja og ekki á þeirra valdi að „stöðva [stríðið] taf­ar­laust með skil­yrð­is­lausu vopna­hléi“, eins og einnig sagði í yfir­lýs­ing­unni. Úkra­ínu­menn vilja ekki gef­ast upp fyrir Rússum eða semja um eitt­hvað sem verð­launar Rússa fyrir hina villi­mann­legu inn­rás þeirra, svo krafa hóps­ins um „skil­yrð­is­laust vopna­hlé“ felur í raun í sér að „leið­togar Evrópu“ eigi að knýja Zelensky for­seta til „frið­ar­ferlis“ með því að hætta öllum stuðn­ingi við her­varnir Úkraínu.

Aðeins þannig – ég ítreka þetta, aðeins þannig verður stríðið í Úkraínu „stöðvað taf­ar­laust“. Og í plagg­inu kemur fram það álit hóps­ins að stríðið í Úkraínu snú­ist um „ágrein­ing ríkja“. Engin inn­rás nefnd, eng­inn yfir­gangur, nei, „ágrein­ingur ríkja“.

Nú má skömm þeirra vera lengi uppi sem krefj­ast þess undir fölskum eða fávísum for­sendum af Úkra­ínu­mönnum að þeir beygi sig fyrir útlensku inn­rás­ar­liði og stríðs­glæpa­mönnum.

Glatað trausti þjóðarinnar

En kannski hafa að minnsta kosti sum þeirra sem skrif­uðu undir ekki áttað sig á því hvað þau voru í raun að skrifa undir. Það er ævin­lega fal­legra að lýsa yfir stuðn­ingi við frið en stríð. Og þetta mætti sosum afsaka, þótt illt sé að skrifa undir yfir­lýs­ingar um mik­ils­verð mál án þess að hugsað sé út í hvað þær þýða í raun, nema vegna þess að eins og vana­lega má finna dæmi úr sög­unni sem fólk hefði átt að líta til áður en það hóf penna sinn á loft.

Þar sem krafa um „frið“ felur í raun í sér að fall­ist er á enn meiri hörm­ungar en fylgir yfir­stand­andi stríði.

Og þau dæmi eru auð­fundin.

Og eitt blasir alveg við.

En ljótt er það.

Síðari heims­styrj­öldin hófst með því að Hitlers-Þýska­land og síðan Sov­ét­ríki Stalíns lögðu undir sig Pólland í sept­em­ber 1939. Bretland og Frakk­land lýstu yfir stríði á hendur Þjóð­verjum en fóru mjög hall­oka fyrstu miss­erin. Snemma í maí 1940 var ljóst að Neville Chamberlain, for­sæt­is­ráð­herra Bret­lands, hafði glatað trausti þjóðar og þings til að leiða Breta gegnum stríðið. Þá töldu íhalds­menn lífs­nauð­syn­legt að taka Verka­manna­flokk­inn í stjórn­ina en flokk­ur­inn neit­aði að setj­ast í stjórn undir for­ystu Chamberlains.

Íhalds­flokk­ur­inn kom því saman til að velja nýjan leið­toga. 

Vammlaus og kirkjusækinn

Tveir komu til mála. Annar var Halifax lávarður, rétt tæp­lega sex­tugur þá, hafði verið í póli­tík allt sitt líf, rólyndur maður, sjálfsör­uggur í fasi, pott­þéttur og sam­visku­samur en ekki hug­mynda­ríkur, afar hávax­inn, inn­múr­aður og inn­vígður í bresku yfir­stétt­ina. Hann var kall­aður „heilagi ref­ur­inn“ („holy fox“) af því hann var svo vamm­laus og kirkju­sæk­inn og lét hunda sína drepa refi við hvert tæki­færi eins og breskum aðal­s­mönnum sæmdi.

Og svo nátt­úr­lega af því „holy fox“ hljómar næstum eins og Halifax.

Halifax hafði verið utan­rík­is­ráð­herra Chamberlains frá 1938 og tók þátt í þeim alræmda fundi í München í sept­em­ber það ár þegar Bretar og Frakkar afhentu Hitler stóran hluta Tékk­lands á silf­ur­fati.

Hinn var Winston Churchill, hálf­sjö­tugur og hafði verið meðal mest áber­andi en um leið umdeild­ustu stjórn­mála­manna Breta í ára­tugi. Hann var skjót­ráður en oft fljót­fær, barma­fullur af hug­myndum en þær ekki allar jafn­góðar, tæp­lega með­al­maður á hæð, hvikur, bjó yfir snert af snilli­gáfu en átti mjög til að strjúka liggj­andi köttum öfugt.

Hvað var í viskíglasinu?

Mjög auð­velt er að herma ýmsar sakir og sumar alvar­legar upp á Churchill en þær verða látnar liggja milli hluta hér. Þó skal tekið fram að drykkju­skapur Churchills er gjarnan mjög ýktur; það viskíglas sem hann hafði ein­lægt í hendi inni­hélt aðal­lega vatns­sull – „fremur munnskol en áfengi“ sagði ein­hver sem dreypti á glasi hans.

Enginn vafi er á því að meiri­hluti þing­manna Íhalds­flokks­ins hefði heldur kosið Halifax en Churchill. Lávarð­ur­inn vinstri­hand­ar­lausi var maður kerf­is­ins, þeirra maður. Churchill áttu þeir bágt með að treysta af ýmsum ástæðum og það var ein­lægt vesen í kringum hann.

Á hinn bóg­inn var Churchill aug­ljós­lega meira dríf­andi maður en hinn hæg­láti Halifax. Ekki var heldur hægt að neita því að hann hafði haft rétt fyrir sér um hætt­una af Hitler árin á undan meðan þeir Chamberlain og Halifax óðu enn í villu um að hægt væri að hafa hemil á nas­ista­for­ingj­anum með vana­legri diplómasíu.

Churchill verður ofan á

Svo fór að Churchill varð ofan á í leið­toga­vali 10. maí. Kannski var ástæðan sú að Halifax gerði sér sjálfur grein fyrir að Churchill yrði rögg­sam­ari stríðs­leið­togi, en kannski hik­aði utan­rík­is­ráð­herr­ann bara of lengi. Hann var vanur því að láta ganga á eftir sér eins og „herra­mönnum“ sæmdi. Altént varð afar örlaga­ríkt á næstu vikum að hinn her­skái Churchill en ekki Halifax sat í Downingstræti 10.

Því sama dag hófst árás Þjóð­verja í vestur og gekk satt að segja eins og í lyga­sögu. Eftir aðeins tvær vikur var ljóst að hinn mikli franski her var að falli kom­inn og kröfur um vopna­hlé (það er að segja upp­gjöf) orðnar háværar í Frakk­landi.

Þeir sem vildu umfram allt frið­mæl­ast við Þjóð­verja spurðu gjarnan þau dægrin af hverju þeir ættu að hætta lífi sínu fyrir þá bresku lávarða, sem rækju stríðið áfram og ætl­uðu sér að „berj­ast til síð­asta Frakka“.

(Þeir tóku í alvöru svona til orða, sjá Le Chagrin et la Pitié eftir Marcel Ophuls.)

En allt gekk á aft­ur­fót­unum hjá Bretum líka.

Milliganga Mussolinis?

Og þá lagði Halifax fram þá til­lögu í bresku stríðs­stjórn­inni að leitað yrði hóf­anna um „frið“ við Þjóð­verja. Af því sem á eftir fylgdi er æsi­leg saga sem ekki er tóm til að rekja hér en um tíma virt­ist raun­veru­leg hætta á að til­laga Halifax næði fram að ganga. Svo fór þó að Churchill náði að kveða hana í kút­inn.

Hann var vissu­lega ekki einn um að vísa á bug kröfum um að „stöðva stríðið [í Frakk­landi] þegar í stað“ með því að koma á „skil­yrð­is­lausu vopna­hléi“.

Verka­manna­flokk­ur­inn studdi Churchill til dæmis dyggi­lega að þessu leyti og vildi enga upp­gjöf.

En ef Halifax hefði orðið for­sæt­is­ráð­herra 10. maí, þá er þó sann­ar­lega hætt við að hann hefði náð að „byrja frið­ar­ferlið“ með milli­göngu Mus­sol­inis, fas­ista­leið­toga Ítalíu, eins og hann taldi æski­legt.

Pútin skýtur upp kollinum

„Hætta á … hætt við“? Hvaða orða­lag er þetta?

Hefði ekki verið undir öllum kring­um­stæðum æski­legt að „úkljá ágrein­ing [þess­ara] ríkja“ með því að „ræða og semja um langvar­andi frið“? – svo ég vitni enn í yfir­lýs­ingu „hóps frið­ar­sinna“ árið 2023.

Reyndar ekki.

Skoðum það. Nú er að sönnu óvíst hversu lágt Bretar hefðu þurft að leggj­ast á þessum erf­iða tíma­punkti til að tryggja sér „vopna­hlé“ við Þjóð­verja. Í raun hefði auð­vitað falist í þessu upp­gjöf, rétt eins og í kröfu um „skil­yrð­is­laust vopna­hlé í Úkraínu“ býr ekk­ert annað en krafa um upp­gjöf Úkra­ínu­manna, algjöra eða að stórum hluta.

Pútín Rúss­lands­for­seti býður ekki upp á neitt annað. Svo ein­falt er það eftir það sem á undan er gengið.

Flotinn bundinn við bryggju

Í allra besta falli hefðu Bretar árið 1940 þurft að binda flota sinn við bryggju, leysa upp flug­her­inn og veita Þjóð­verjum aðgang að „vopna­hlés­eft­ir­liti“ á æðstu stöðum í Bret­landi.

Bretar hefðu kannski ekki verið hernumdir en alveg múl­bundnir. Þjóð­verjar hefðu þá haft frjálsar hendur um aðdrætti og útflutn­ing á Atl­ants­hafi. Verð­mætir málmar til hern­að­ar­fram­leiðslu og ómælt elds­neyti hefðu streymt til upp­bygg­ingar á hern­að­ar­vél Hitlers.

En inn­rásin í Sov­ét­ríkin sum­arið 1941?

Hún mis­heppn­að­ist að lokum eins og við vitum. Ástæð­urnar voru ýmsar. Óþrjót­andi mann­fjöldi Rauða hers­ins sem Stalín fórn­aði hik­laust. Miklu meiri og full­komn­ari her­gagna­fram­leiðsla Sov­ét­manna en Þjóð­verja óraði fyrir. Og síð­ast en ekki síst gríð­ar­leg aðstoð sem Sov­ét­mönnum barst frá Bret­landi og þó fyrst og fremst Banda­ríkj­unum frá og með 1941.

En ef Bretar hefðu samið við Þjóð­verja 1940 hefðu her­sveitir Hitlers þá átt mun meiri mögu­leika á að sigra Rauða her­inn.

Drepa átti hundruð milljóna

Fyrir því eru ýmsar her­fræði­legar ástæður sem ekki er tóm til að rekja hér (inn­rásin hefði til dæmis getað haf­ist fyrr), en ég nefni bara þetta: Þótt Franklin Roosevelt Banda­ríkja­for­seti fyr­ir­liti nas­ista­stjórn­ina í Þýska­landi vissu­lega af öllu hjarta og vildi ólmur fá að taka þátt í að kné­setja hana, þá er úti­lokað að hann hefði séð sér fært að koma til liðs við Stalín 1941 ef Bretar hefðu ekki verið til staðar í stríð­inu.

Og ef Hitlers-Þýska­land hefði þá náð að leggja undir sig Evr­ópu­hluta Sov­ét­ríkj­anna til fram­búðar, hvað þá?

Við vitum hvað hefði gerst þá. Þjóð­verjar voru búnir að gera um það nákvæm plön sem byggð­ust reyndar á yfir­lýs­ingum sem Hitler hafði gefið alveg blygð­un­ar­laust í bók sinni Mein Kampf árið 1925.

Það átti ein­fald­lega að tor­tíma öllum Rússum, Úkra­ínu­mönnum, Hví­trússum, Tartörum, Pól­verjum, að ekki sé minnst á Gyðinga og Rómafólk … það átti að þræla út og síðan drepa með vopnum, gasi og þó aðal­lega hungri hund­ruð millj­óna manna, eyða heilu þjóð­unum, svo kyn­hreinir Þjóð­verjar gætu eft­ir­leiðis haft það huggu­legt á búgörðum sínum á pólsku og úkra­ínsku og rúss­nesku slétt­unum.

„Kyn­hreinir Þjóð­verjar gætu haft það huggu­legt á búgörðum sínum á pólsku og úkra­ínsku og rúss­nesku slétt­unum.“

Klíkur innan yfirstéttar

Til þessa hefði „frið­ar­krafa“ Halifax lávarðar og nóta hans mjög auð­veld­lega getað leitt.

Sú krafa sem ekki var sett fram af því Halifax væri ein­hvers konar und­ir­lægja Þjóð­verja og hvað þá nas­ista, heldur ein­fald­lega af því hann vildi ekki berj­ast fram í rauðan dauð­ann.

Ýmsir frið­ar­hópar á Bret­landi tóku undir kröf­una um „taf­ar­laust vopna­hlé“. Það voru bæði ein­lægir frið­ar­sinnar sem mundu hryll­ing fyrri heims­styrj­aldar en ekki síður klíkur innan yfir­stétt­ar­innar þar sem Þjóð­verja- og jafn­vel nas­ista­vinir leynd­ust furðu víða.

En Churchill, Attlee, leið­togi Verka­manna­flokks­ins, og félagar tóku sem betur fer ekki undir frið­ar­kröf­urnar.

Því það hefði nærri því áreið­an­lega leitt til enn hræði­legri hörm­unga en þó riðu yfir næstu árin.

Ekki vitur eftir á

Og vel að merkja er það ekki að vera „vitur eftir á“ að varpa önd­inni léttar yfir því að ekki skyldi hlustað á frið­ar­hópana 1940.

Það var ekki af „stríðsæs­ingum“ sem kröf­unum um frið­ar­um­leit­anir við Þjóð­verja var hafnað.

Churchill var að sönnu eng­inn frið­ar­sinni, nokkuð langt frá því jafn­vel, en ástæða númer eitt, tvö og þrjú fyrir stað­festu hans var þó sú að hann hafði glögg­skyggni og hug­rekki til að horfast í augu við ein­ræð­is­herr­ann.

Og átta sig á hvað hann sá þar.

Einskæra illsku.