Óvænt metsölubók í Rússlandi: Hvernig deyja einræðisstjórnir?

Við inn­gang­inn í einni stærstu bóka­búð­inni í mið­borg Moskvu hefur þremur bókum verið stillt sér­stak­lega upp. Þetta eru helstu met­sölu­bæk­urnar um þessar mundir og þær sem mest umtal hafa vakið. Ein bókin er um Stalín. Önnur heitir Leið Pútíns og er dásemdaróður um núver­andi for­seta Rúss­lands. Og sú þriðja heitir Endalok þriggja evr­ópskra ein­ræð­is­stjórna. 

Hún fjallar um hvernig hálf- eða alfasískar rík­is­stjórnir Grikk­lands, Portú­gals og Spánar lögðu upp laupana á árunum 1974–1975.

Skilj­an­legt er að fyrst­nefndu tvær bæk­urnar séu vin­sælar í búð­inni í Moskvu. En hvað í ósköp­unum veldur því að Rússar kaupi nú í stórum stíl og drekki í sig bók um það hvernig fáeinum fas­ista­stjórnum í Suður-Evrópu var komið frá völdum fyrir rétt tæp­lega hálfri öld?

Höf­und­ur­inn Alexandr Baunov er stein­hissa á þessu – og þó ekki.

Skrifað frá Grikklandi

Alex­ander Baunov:„Það kemur ekki á óvart að bókin hefur vakið reiði meðal áróð­urs­manna Kremlar-stjórnar. Eitt síma­fyr­ir­tækið hefur blokkerað SMS með aug­lýs­ingum útgef­and­ans, sem er skýrt merki þess að bókin er talin hættu­leg. En yfir­völd hafa enga lög­lega ástæðu til að banna bók­ina. Það væri meira en lítið skrýtið að amast við bók sem fjallar um þróun frá fas­ista­ríkjum til lýð­ræðis.“

Baunov er rúm­lega fimm­tugur. Hann starf­aði um tíma í sendi­ráði Rúss­lands í Grikk­landi og hefur mikil tengsl við Grikk­land, skrifað ferða­pistla þaðan og svo fram­vegis. Svo gerð­ist hann fræði­maður og blaða­maður og hefur skrifað mikið um alþjóða­tengsl Rúss­lands og ýmis­legt þar að lút­andi. Hann hefur skrifað þrjár bækur, þar á meðal eina um Wikileaks. Baunov skip­aði sér ekki í hóp virkra stjórn­ar­and­stæð­inga í Rúss­landi en hefur lagt sig fram við að skrifa heldur ekki sem dyggur þjónn hinnar æ strang­ari stjórnar Pútíns. 

Frá 2015 starf­aði Baunov hjá Moskvu­deild hinnar alþjóð­legu Carnegie-rann­sókn­ar­stofn­unar en hún var lögð niður í fyrra í kjöl­far inn­rásar Rússa í Úkraínu. Flestir hinir rúss­nesku sér­fræð­ingar stofn­un­ar­innar eru nú komnir til Berlínar þar sem þeir búa sig undir að taka upp þráð­inn við óháðar rann­sóknir á alþjóða­sam­skiptum Rússa síð­ustu þrjá­tíu árin.

Lesið milli línanna

En Baunov fór hvergi. Þegar hann missti vinn­una hjá Carnegie-stofn­un­inni gekk hann í að klára bók sem hann hafði verið með í smíðum í þrjú ár og er sem sagt athugun á því hvernig Grikkir, Portú­galir og Spán­verjar los­uðu sig við ein­ræðis- og kúg­un­ar­stjórnir og komu á lýð­ræði – og tóku sér stöðu í alþjóða­sam­fé­lag­inu.

Met­sölu­bókin óvæntaHún hefur ekki verið þýdd á önnur mál en rúss­nesku – enn þá.

Rússar eru frá fornu fari þaul­vanir að lesa milli lín­anna enda má segja að rit­skoðun hafi verið við lýði í land­inu alla hina sögu lands­ins – nema þá æsi­legu daga þegar Jeltsín var við sögu. Núna er ekki opin­ber rit­skoðun við lýði í land­inu (nema hvað varðar hina „sér­stöku hern­að­ar­að­gerð“ í Úkraínu) en allir vita þó að holl­ast er að skrifa ekki hvað sem er.

Baunov þver­tekur fyrir að hann hafi skrifað bók­ina með rúss­neskar aðstæður í hug en við­ur­kennir að hann skilji full­vel hvers vegna fólk hafi áhuga á henni nú. Sá áhugi er mik­ill. Ekki aðeins hefur þurft að end­ur­prenta bók­ina þrisvar síðan hún kom út í jan­úar, heldur hefur hún líka verið mikið til umræðu á spjall­síðum um póli­tík og sam­tíma­við­burði.

Kjarnorkuveldi hrynur ekki eins og Hitlers-Þýskaland

Í grein sem birt­ist í hinu danska Politi­ken segir Baunov:

„Andstætt mörgum vest­rænum bókum um svipuð efni, þá er þessi bók skrifuð af íbúa í ein­veldi og er líka handa íbúum í ein­veldi. Þannig eru höf­undur og les­endur í sér­stöku sam­bandi, sem jafna má við sam­særi, um við­fangs­efni.

Mik­il­væg­ast er að bókin færir les­endum sínum nýja og blæ­brigða­rík­ari sýn á landið sem þeir búa í. Bæði Rússar og vel upp­lýstir les­endur í öðrum löndum vita alveg að sam­lík­ingar [um hugs­an­legt hrun Pútín-veldis ann­ars vegar og hins vegar] um hrun Þýska­lands nas­ista eða hrun Sov­ét­ríkj­anna eru vill­andi. Það er erfitt að ímynda sér að kjarn­orku­veldi eins og Rússland gæti hrunið jafn ger­sam­lega og [Hitlers-Þýska­land]. Og Sov­ét­ríkin hrundu fyrst og fremst vegna trén­aðs efna­hags­kerfis sem olli því að fólk bak við járn­tjaldið var farið að skorta mat og neyslu­vörur.

Valdastéttin er að pæla

En þrátt fyrir stríðs­rekstur sinn er Rússland eftir sem áður mark­aðs­hag­kerfi og neyslu­sam­fé­lag og hefur ekki lokað landa­mærum sínum. Þetta þýðir að Rússland lík­ist meira þeim ein­ræð­is­ríkjum sem ég fjalla um í bók minni. Landa­mæri þeirra voru líka opin og eigna­rétt­ur­inn frið­helgur, þótt borg­ur­unum væri skipt upp í föð­ur­lands­vini og óvini, fjarg­viðr­ast væri út í hin spilltu Vest­ur­lönd og lögð áhersla á þær „sér­stöku leiðir“ sem þeirra lönd færu.“

Baunov vekur í grein­inni athygli á að fyrir fram hafi kannski mátt búast við því að bók hans yrði helst rædd í kreðsum yfir­lýstra stjórn­ar­and­stæð­inga og bar­áttu­fólks gegn stríð­inu í Úkraínu.

„En það kemur á óvart að bókin er mest rædd meðal fólks í efstu lögum valda­kerfis Rúss­lands,“ segir Baunov enn fremur. Í þeim hópum sé bókin notuð sem afsökun fyrir að ræða hluti eins og rík­is­stjórn­ar­skipti, heilsu og dauða ein­ræð­is­herra, ósigra í nýlendu­stríði, hvernig á að rjúfa ein­angrun og já, hrun valda­kerfis.“

Einræðisstjórnir reyna að finna sér óvini

Og þótt Baunov þver­taki fyrir að hann hafi skrifað bók­ina með Pútín eða núver­andi ástand í Rúss­landi í huga kveðst hann gera sér grein fyrir að ýmis­legt í bók­inni hljóti að verða til þess að rúss­neskur les­andi hugsi sitt.

Svo sem eins og þegar sagt er frá því að gríska her­for­ingja­stjórnin reyndi að halda sér á lífi og efla stuðn­ing við sig inn­an­lands með hinu klass­íska ráði ein­ræð­is­stjórna að finna sér óvini í útlöndum, og standa fyrir valdaráni á Kýpur er grísku her­for­ingj­arnir kváð­ust líta á sem óað­skilj­an­legan hluta Grikk­lands.

Rétt eins og ... þið vitið.

Eða þegar portú­galska her­for­ingja­stjórnin visnar og hrekkur að lokum upp af vegna óvin­sæls og grimmi­legs nýlendu­stríðs í Afríku sem portú­galska þjóðin var löngu hætt að sjá nokkurn til­gang í.

Dagblað gefið út fyrir einræðisherra

Og ætli lyft­ist ekki auga­brúnin á Rússum sem lesa um hvernig Salazar, ein­ræð­is­herra í Portúgal, var að lokum ýtt til hliðar af eigin hirð af því hann réði ekki lengur við land­stjórn­ina vegna hrörn­unar og veik­inda – en honum var hins vegar talin trú um að hann væri áfram við stjórn og gekk það svo langt að gefið var út handa honum sér­stakt dag­blað í aðeins einu ein­taki með ein­tómum fals­fréttum um gott gengi Portú­gals undir dyggri stjórn hins dug­mikla Salazars.

Og frá­sögnin um Spán – þar sem jafn­vel valda­stéttin hafði áttað sig á því hvað her­for­ingja­stjórn Francos var orðin feyskin og and­styggi­leg – og upp­götv­aði að hún sjálf vildi heldur lýð­ræði en ein­ræði, og sam­vinnu á alþjóða­vett­vangi frekar en ein­angrun. 

Í lok greinar sinnar í Politi­ken skrifar Baunov:

„Í einum kafla skrifa ég að póli­tísk orka hverfur ekki bara – ekki frekar en önnur orka. Hún tekur bara á sig annað form. Áhugi Rússa á Enda­lokum ein­ræð­is­herr­anna sýnir að sú orka hefur nú fengið nýja útrás.“

Mál­verkið Guernicaer verk Pablo Picassos og var málað í miðju borg­ara­stríð­inu þegar reynt var að sporna við upp­gangi fas­ism­ans.

Spánn

Francisco Francoréði Spáni með hrotta­legum ofsa í ára­tugi. Fót­boltalið hans, Real Madrid, og vax­andi ferða­mennska áttu að setja mildan blæ á ógn­ina.

Fas­ist­inn Francisco Franco hleypti af stað borg­ara­stríði á Spáni 1936 þegar hann hugð­ist ræna völdum frá vinstri­s­inn­aðri rík­is­stjórn. Stríðið varð langt og ein­stak­lega grimmi­legt en Franco sigr­aði að lokum með stuðn­ingi félaga sinna, Hitlers og Mus­sol­inis, og hjá­setu Vest­ur­veld­anna. Stríðið skildi eftir sig mjög djúp sár og sömu­leiðis mjög hrotta­leg stjórn Francos næstu ára­tugi. Honum var þó ekki alvar­lega ógnað og dó í frið­sæld á sótt­ar­sæng 82 ára árið 1975. Eftir það reynd­ist eng­inn vilji né þrek á Spáni til að við­halda fas­ism­anum og lýð­ræði var komið á.

António Salazartaldi sig koma á nýrri teg­und ríkis sem hann kall­aði Estado Novo, Nýríki.

Portúgal

Stjórn Salazarsvar, hvað sem orða­gjálfri leið, ekk­ert annað en harðsvíruð fas­ista- og ógn­ar­stjórn.

Árið 1932 tók hag­fræð­ing­ur­inn og fjár­mála­ráð­herr­ann António Salazar völdin í Portúgal og ríkti síðan sem ein­ræð­is­herra til 1968. Hann kvaðst hafna jafnt komm­ún­isma sem fas­isma (og sér í lagi nas­isma) en var þó í raun­inni bara þjóð­ern­is­fas­isti og aft­ur­halds­maður. Mann­rétt­indi voru að engu virt, margir fang­els­aðir grun­aðir um and­stöðu við stjórn­ina, pynt­ingar voru alsiða og morð. Eigi að síður tókst Salazar lengi að telja fólki erlendis trú um að stjórn hans væri mild miðað við aðrar fas­ista­stjórnir. Hann var settur frá völdum þegar ljóst var að hann var mjög úr heimi hallur á efri árum. Eft­ir­maður hans, Caetano, hrakt­ist frá völdum í frið­sam­legri bylt­ingu 1975 og dó í útlegð í Brasilíu þar sem þá var her­for­ingja­stjórn.

Nelliku­bylt­inginÞegar bylt­ing hófst í Portúgal 1974 ótt­uð­ust margir að her­inn myndi verja fas­ista­stjórn­ina. Óbreyttir her­menn sýndu þó fljót­lega að þeir studdu bylt­ing­una og voru þá skreyttir nellikum sem bylt­ingin dró síðan nafn sitt af.

Grikkland

Miklar róstur voru í stjórn­mála­lífi Grikk­lands ára­tug­ina eftir síð­ari heims­styrj­öld­ina og grimmi­legt borg­ara­stríð 1946–1948. Í apríl 1967 stýrðu nokkrir aft­ur­halds­sinn­aðir her­for­ingjar valdaráni og var yfir­lýst mark­mið þeirra að koma á kyrrð í land­inu og hindra valda­töku komm­ún­ista. Banda­ríkja­menn stóðu ekki að sjálfu valdarán­inu en studdu her­for­ingj­ana lengi vel eftir á. Kon­stantín kon­ungur féllst í fyrstu á stjórn her­for­ingj­anna en reyndi í des­em­ber ’67 að ræna frá þeim völdum og var þá rek­inn úr landi. Her­for­ingja­stjórnin varð strax alræmd fyrir hroða­leg mann­rétt­inda­brot, pynt­ingar og morð á stjórn­ar­and­stæð­ingum. Árið 1974 var stjórnin rúin öllum stuðn­ingi, innan lands sem utan, og hrökkl­að­ist frá eftir mis­heppn­aða til­raun til að auka vin­sældir sínar með því að ná völdum á Kýpur sem leiddi til inn­rásar Tyrk­lands. Her­for­ingj­arnir voru leiddir fyrir rétt og dæmdir til fang­els­is­vistar.

Skrið­drekar valda­ræn­ingj­anna í Grikk­landistanda vörð í apríl 1967. Eins og venju­lega þurftu aðrir að sópa upp eftir fas­istana. Ein­hverjir munu þurfa að sópa upp eftir Pútín þegar þar að kemur.