Á bókarkápu aftanverðri segir sem svo (nokkuð stytt): „Fáskrúðsfjörður er nyrstur sunnanverðra Austfjarða, sautján kílómetrar að lengd og tignarlegum fjöllum girtur. Mannlífið við fjörðinn á sér merka sögu (...). Nú hefur saga byggðarinnar verið færð í letur og áhugamenn um byggðasögu ættu ekki að láta hjá líða að kynna sér þá umfjöllun, enda er hún mikilvægur þáttur í sögu Austurlands og landsins alls.

(...) [Í Fáskrúðsfjarðarsögu] er fjallað um fjölmarga efnisþætti og má þar nefna þróun byggðarinnar, málefni hreppa, sjávarútveg, landbúnað, verslun, starfsemi mikilvægra stofnana og félags- og menningarmál. Í verkinu öllu er öll áhersla lögð á að styðjast við prentaðar og skjallegar heimildir en eins er byggt á endurminningaskrifum, dagbókum og viðtölum við fjölmarga einstaklinga.“

Það er ekki ofsagt að Fáskrúðsfjarðarsaga Smára Geirssonar er mikið verk og vandað. Eins og fram kemur í textanum á bókarkápu er fátt látið ósagt um sögu mannlífs í þessum fyrrum tveimur hreppum, Búða- og Stöðvarhreppum, en þeir sameinuðust árið 2003 og þótti því eðlilegt að hafa þar sögulokin, enda trúlega erfitt um vik að tengja með eðlilegum hætti nútíð sagnaritara sjálfs þar sem hann væri bókstaflega í heimildahrúgunni miðri og hætt við að yfirsýn yrði ekki fullnægjandi. Þetta má því teljast skynsamleg afmörkun efnisins.

Sagan hefst með landnámi og fer eðlilega minnst fyrir þeim hluta sögunnar, enda heimildir af skornari skammti en síðar verður. Þó fáum við að vita, þökk sé Landnámu, að Naddoddur víkingur hrekst af leið til Færeyja og kemur að landi í grennd við Fáskrúðsfjörð. Hann gefur landinu nafnið Snæland áður en hann og föruneyti hans fer þaðan aftur. Nokkru síðar koma þeir Krumr og Vémundr og nema land um það bil þar sem síðar urðu Búða- og Stöðvarhreppar. Að öðru leyti er staðháttum og landslagi lauslega lýst, en hér hefði hugsanlega einnig mátt gera grein fyrir jarðfræði Austfjarða, en hún er um margt merkileg og fróðleg.

HöfundurSmári Geirsson skrifaði Fáskrúðsfjarðarsögu.

Mynd: Aðsend

Það hefði einnig verið athyglisvert í ljósi rannsóknaraðferða í þjóðfræði og mannfræði að sjá ítarlegar fjallað um eðli náttúrugæða svæðisins og hvernig þau hafa hugsanlega mótað mannlíf og verklag í vinnu manna við lífsafkomuna. En um leið og það er sagt verður einnig að taka tillit til þess að verkið er meira en 1700 blaðsíður að stærð og það gildir um þetta eins og annað í svona útgáfu að einhvers staðar verður að draga skynsamleg mörk.

Það hlýtur að vera bagalegt fyrir höfund Fáskrúðsfjarðarsögu að sjá að í fornum heimildum er að mestu þögn um Fáskrúðsfjörð og síðan að lesa í sóknarlýsingu séra Ólafs Indriðasonar frá 1841 að „[þ]essi þögn sýnist vitni þess að hvörki hafi orðið þeir atburðir eða lifað þeir menn er merkir hafi metist eða orðið þjóðkunnir.“ Þetta má sumpart skýra með því að Fáskrúðsfjörður hefur aldrei legið í þjóðbraut, þangað komu ekki aðrir en þeir sem áttu erindi og má að sumu leyti segja að það gildi enn um Fáskrúðsfjörð. En augljóslega hefur þessi þögn fornra heimilda um Fáskrúðsfjörð orðið til að ögra höfundi og hugsa „ég skal víst“ og blásið honum móði í brjóst.

Það má nefnilega finna ýmislegt bitastætt úr fylgsnum sögunnar ef vel er leitað og það hefur Smári Geirsson gert. Til Fáskrúðsfjarðar rata á sínum tíma Tyrkir, í illum tilgangi sem kunnugt er, Fáskrúðsfjörður verður síðar miðstöð fyrir Fransmenn sem leita á Íslandsmið eins og einnig Færeyingar og Norðmenn. Þegar þéttbýlismyndun hefst á Íslandi hefst auðvitað einnig þéttbýlismyndun á Búðum og Fáskrúðsfjörður verður vettvangur íbúafjölgunar og framfara eins og víðar má sjá í sambærilegum sögum hinna smærri byggða í landinu öllu. Þannig verður Fáskrúðsfjarðarsaga líka eins konar Íslandssögulýsing – það er sama saga sem gerist alls staðar, ýmist ívið hægar eða hraðar, en líkindin eru það mikil að Fáskrúðrfjarðarsaga á skilið lesendahóp langt utan hinna fornu Búða- og Stöðvarhreppa. Dæmi um atriði sem tengir sögur byggða á Íslandi má til dæmis sjá í starfi Guðmundar Hannessonar, fyrrum landlæknis, sem skoðar skipulag byggða í upphafi 20. aldar og segir m.a. árið 1916 „að á Búðum í Fáskrúðsfirði hafi götur og byggingarreitir fremur verið gerðir af handahófi en fullri forsjá.“ En Guðmundur Hannesson kom eins og flestir væntanlega vita að skipulagi byggða víða um land og er ekki eina dæmið um embættismann í nýsjálfstæðu landi sem varð einn að bera ábyrgð á verkefnum síns sérsviðs. Þannig dreifðust hugmyndir um landið allt, en það voru hugmyndir þess eina manns sem við þær fékkst á þeim tíma.

Af framansögðu má skilja að fiskveiðar og sjómennska hafa vissulega skipað mikilvægan sess í lífi Fáskrúðsfirðinga ásamt auðvitað landbúnaði og hvorutveggja eru gerð ágæt skil í Fáskrúðsfjarðarsögu. Og enn má ítreka, að saga hins sértæka verður saga hins almenna; hér er stofnað kaupfélag eins og annars staðar á landinu, verslun og iðnaði vex fiskur um hrygg, verkalýðshreyfing eflist sem og fræðslustarfsemi og menningarlíf. Svo fátt eitt sé nefnt.

Hér gefst ekki tóm til að gera réttlát skil alls sem er að finna í efnisríkri og afar fróðlegri Fáskrúðsfjarðarsögu. En það er við hæfi að spyrja áður en sagt er skilið við hið metnaðarfulla og vandaða verk „hvað svo“? Nú liggur saga Fáskrúðsfjarðar fyrir. Eiga nú hin þrjú þykku bindi að safna ryki í hillum lesenda og svo ekki söguna meir? Eða búa þau kannski yfir óþrjótandi efni til að vinna frekar með söguna? Getur verk Smára Geirssonar og Bókaútgáfunnar Hóla hvatt til frekari dáða þannig að þeim sem málið er skylt geti unnið úr efniviðnum sýningar, frásagnir handa sagnamönnum, kvikmyndir og leiknar sögur handa gestum og gangandi – og vitaskuld heimamönnum líka? Getur Fáskrúðsfjarðarsaga orðið afl í þróun áframhaldandi blómlegrar byggðar á Búðum?

Það væri vel ef svo yrði og góðum tilgangi þá náð.