Af nokkrum verkum Salmans Rushdie

Á einum stað í nýju bók­inni, Hnífur, segir Salman Rushdie frá fyrstu „end­ur­hæf­ingu“ sinni af fjórum á lífs­leið­inni, þegar hann varð að fara gegnum speg­il­inn til að „end­ur­upp­götva og end­ur­gera – betrumbæta – sjálfan mig í öðrum veru­leika og leika nýtt hlut­verk í heim­inum“. Hann lýsir því hvernig hann hafi þá fyrst öðl­ast sjálfs­þekk­ingu og dóm­greind þegar hann komst áleiðis með aðra skáld­sögu sína, Mið­næt­ur­börn, „bók þar sem ég reyndi að end­ur­heimta ekki bara Indland heldur sjálfan mig“.

Indland öðlast nýja rödd í skáldskap

Sagt hefur verið að með Mið­næt­ur­börnum (Midnight Children, 1981) hafi Indland öðl­ast nýja rödd í skáld­skap. Í stað þeirrar sett­legu myndar af land­inu sem hafði áður birst í skáld­sögum kom nú fram höf­undur sem tók sér fyrir hendur að lýsa því í óend­an­legum marg­breyti­leika þess með fjöl­skrúð­ugu tungu­taki í kraft­miklum frá­sögnum sem mynd­uðu eina iðandi og marg­slungna heild. Sagan ger­ist í Bombay og þar koma við sögu helstu atburðir í sögu lands­ins eftir að það fékk sjálf­stæði. Sögu­mað­ur­inn er eitt af 1001 barni sem fædd­ist fyrsta klukku­tím­ann sem landið var sjálf­stætt 15. ágúst árið 1947. Tvö af þessum börnum fæð­ast á sama fæð­ing­ar­heim­il­inu á slag­inu á mið­nætti og er annað komið af fátæk­lingum, hitt af auð­mönnum. En börn­unum er víxlað. Það barnið sem er af múslim­skum aðal­sættum lendir í höndum götu­söngv­ara sem skírir hann Shiva, en auð­manna­fjöl­skyldan fær fátæk­ling­inn með gúrku­nefið sem er hálfur Eng­lend­ingur og hálfur hindúi og skírir hann Saleem. Þeir Shiva og Saleem (sögu­mað­ur­inn) búa því við ólíkt atlæti og verða síðar svarnir fjendur.

Besta breska skáldsaga aldarfjórðungsins

Rushdie beitti hér aðferðum sem Gabriel Garcia Marquez hafði inn­leitt í skáld­sögu sinni Hundrað ára ein­semd og kenndar hafa verið við töfraraun­sæi. Saleem fær dag einn höf­uð­högg og upp­götvar að hann býr yfir fjar­skyggni. Frá níu ára aldri getur hann blandað sér í líf ann­arra að vild, séð í gegnum veggi, upp­götvað öll leynd­ar­mál. Hann kemst að því að öll mið­næt­ur­börnin búa yfir yfir­nátt­úru­legum hæfi­leikum og hann dreymir um að nýta alla þessa hæfi­leika í þágu lands­ins. En vegna þess að þau ógna vald­höfum með hæfi­leikum sínum snú­ast þeir gegn þeim. Þannig felur sagan í sér snarpa gagn­rýni á þróun ind­versks sam­fé­lags. Hún fékk afar góðar við­tökur og afl­aði höf­undi sínum heims­frægðar. Rushdie hlaut hin eft­ir­sóttu Booker-verð­laun fyrir hana og síðar var bætt um betur með öðrum sér­stökum Booker-verð­launum fyrir bestu bresku skáld­sögu ald­ar­fjórð­ungs­ins.

Blygðunarefni í einkalífi

Næsta skáld­saga Rushdies, Blygðun (Shame, 1983, enn óþýdd á íslensku), var háðsá­deila um íslamska ein­ræð­is­ríkið Pakistan sem höf­undur lýsti sem „eins konar nútíma­æv­in­týri“. Þetta er lit­rík saga af fjöl­skyldum þeirra Raza Hyder hers­höfð­ingja og verð­andi ein­ræð­is­herra og glaum­gos­ans Iskand­ers Harappa, auð­ugs land­eig­anda. Sá fyrr­nefndi er aug­ljós­lega byggður á Zia ul-Haq, en hinn síð­ar­nefndi á Ali Bhutto sem var for­sæt­is­ráð­herra áður en ul-Haq steypti honum af stóli. Sagan lýsir lygi­legum póli­tískum atburðum sem þó eru byggðir á sögu­legum stað­reyndum. Grunn­þema bók­ar­innar er skömm og heiður sem upp­spretta ofbeldis. Sæmdin er ein af æðstu hug­sjónum í sam­fé­lögum þar sem alda­gömul siða­lög­mál hafa meira vægi í lífi fólks en á Vest­ur­löndum. Blygð­un­ar­efni í einka­lífi leiða hér til valda­ráns og blóðsút­hell­inga.

Söngvar Satans

Í Hnífnum segir Rushdie frá því að um tíma hafi honum fund­ist Söngvar Satans (The Satanic Verses, 1988) ekki vera ein bók heldur þrjár. „Ein bók um þorps­bú­ana sem gengu í sjó­inn, önnur um efnið tengt fæð­ingu trú­ar­bragða og þriðja og lengri bók um suð­ur­a­síska inn­flytj­endur í London sam­tím­ans.“ Síðar hafi hann áttað sig á því að allar sög­urnar væru kaflar í lífi erki­eng­ils­ins Gabríel og séð að þetta var ein bók. „Og aðal­sögu­hetjan átti að heita Gibreel Farishta. Gibreel, Gabríel, og Farishta, eng­ill.“ Í upp­hafi sög­unnar her­taka hryðju­verka­menn far­þega­þotu á leið frá Indlandi til Englands og hún springur í tætlur í loft­inu yfir Ermar­sundi. Það krafta­verk ger­ist að tveir far­þeg­anna svífa hægt niður og kom­ast upp á Eng­lands­strönd. Annar þeirra er fræg ind­versk kvik­mynda­stjarna, Gibreel Farishta, en hinn, Saladin Chamcha, starfar við að lesa inn á útvarps- og sjón­varps­efni í Englandi, þús­und radda maður sem líka er Indverji en ákafur aðdá­andi enskrar menn­ingar. Fljót­lega eftir land­göng­una kemur í ljós að þeir hafa ummynd­ast í fall­inu. Gibreel virð­ist hafa fengið geisla­baug, en á Saladin vaxa horn og klaufir. Þetta veldur þeim að vonum miklum erf­ið­leikum þegar til London er komið. Sjálfs­myndin skadd­ast og þeir lenda í kostu­legum úti­stöðum við umhverfi sitt. Dregin er upp skop­leg mynd af hlut­skipti inn­flytj­enda sem standa mitt á milli tveggja menn­ing­ar­heima og enskur veru­leiki er fram­and­gerður á marg­vís­legan máta. Gibreel hefur glatað trúnni og það er tóma­rúm í til­veru hans, en á hann sækja martrað­ar­kenndir guð­lasts­draumar um nafna hans Gabríel erki­engil og spá­mann­inn Magún. Goð­sögu­legir og fjar­rænir draumar hans fleyga frá­sögn­ina svo að úr verður skáld­verk í mörgum lögum þar sem hug­mynda­auðgi, fyndni og sagna­gleði höf­und­ar­ins nýtur sín vel.

Lítil bók eftir líflátsdóm

Eftir að hafa fengið á sig líf­láts­dóm bók­stafs­trú­arklerka í Íran vegna Söngva Satans skrif­aði Rushdie litla bók, Harún og sagna­hafið (Haroun and the Sea of Stories, 1990), skemmti­legt ævin­týri um bar­átt­una gegn þeim illu öflum sem ætla að menga sjálfa upp­sprettu frá­sagn­anna, sagna­hafið. Eins og efnið gefur til­efni til geymir sagan ófáar vanga­veltur um skáld­skap­inn og stöðu hans í heim­inum en er jafn­framt enn ein rósin í hnappa­gati sagna­meist­ar­ans Rushdie.

Í smiðju Günthers Grass

Næsta stóra skáldsagan var Hinsta and­varp már­ans (The Moor‘s Last Sigh, 1995), um nútíma­fjöl­skyldu sem á rætur að rekja til portú­gal­skra kaup­manna sem sett­ust að í borg­inni Cochin á sunn­an­verðu Indlandi í fyrnd­inni. Hér gengur Rushdie í smiðju Günthers Grass sem fann upp á því í skáld­sögu sinni Blikk­tromm­unni að láta sögu­mann sinn hætta að vaxa. Sögu­mað­ur­inn í þess­ari bók Rushdie, Moraes Zogoiby, kall­aður Mári, er hins vegar með þeim ósköpum gerður að eld­ast helm­ingi hraðar en aðrir menn, enda er engu lík­ara en sagan þeyt­ist áfram á tvö­földum hraða. Eftir að hafa flúið land vegna fólsku­verka situr Moraes í stofu­fang­elsi í höll geð­sjúk­lings á Spáni og ritar sögu ættar sinnar á 20. öld sem flétt­ast saman við sögu af miklum glæpum og stór­felldri spill­ingu í ind­verskum stjórn­málum. Í bak­grunni kall­ast á við nútíma­við­burði sagan af því þegar márar og gyð­ingar voru forðum flæmdir frá Spáni.

Flókinn póstmódernískur heimur

Hin mikla skáld­saga Jörðin undir fótum hennar (The Ground Beneath Her Feet, 1999) fjallar um rokktón­list­ar­menn sem verða að heims­stjörnum, en hún byggir jafn­framt á sögn­inni af hinum forna söngv­ara Orfeifi og Evridís ást­konu hans sem hann reyndi að sækja aftur úr ríki dauðra. Eins og í fyrri verkum Rushdie rekur hver dramat­íski við­burð­ur­inn annan og nútíma­at­burðir kall­ast á við fornar sagnir. Höfundur bregður upp mynd af flóknum póst­módernískum heimi þar sem allt virð­ist renna saman, ekk­ert er eins og það sýn­ist í fyrstu og eng­inn sann­leikur er end­an­legur. Mynd­hverf­ing þessa ástands er jörðin sem skelfur og gleypir aðra aðal­sögu­hetj­una Vínu að lokum. Hún er syrgð um allan heim en tón­listin lifir áfram.

Sjö óþýddar skáldsögur

Síðan hefur Rushdie sent frá sér sjö skáld­sögur en engin þeirra hefur enn verið þýdd á íslensku. Nefna má Trúðinn Shalimar (Shalimar the Clown, 2005) sem fjallar um Kasmír og geymir vanga­veltur um hvað það er sem leiðir menn til hryðju­verka. Quichotte (2019) færir Don Kíkóta Cervantesar inn í banda­rískt nútíma­sam­fé­lag. Sig­ur­borgin (Victory City, 2023) er mikil sögu­leg skáld­saga sem ger­ist á Indlandi fyrr á öldum. Hún skartar kven­per­sónu í aðal­hlut­verki sem býr yfir yfir­nátt­úru­legum hæfi­leikum, ríkir yfir stór­veldi og nær 247 ára aldri.

Þá eru ótaldar tvær merki­legar sjálfsævi­sögu­legar bækur, Joseph Anton (2012), sem fjallar um árin þegar Rushdie fór huldu höfði í Englandi í kjöl­far fatwa-dóms­ins, og Hnífur (Knife, 2024), sem hann skrif­aði um hnífstungu­árás­ina árið 2022 og nú er komin út í íslenskri þýð­ingu.