Íslensku bankarnir hagræddu og fengu skattalækkun en stungu ávinningnum í vasann

Stóru íslensku bank­arnir þrír: Lands­bank­inn, Íslands­banki og Arion banki hafa aldrei skilað meiri arð­semi af und­ir­liggj­andi rekstri sínum, sem snýst að uppi­stöðu um að lána pen­inga til íslenskra heim­ila eða fyr­ir­tækja og inn­heimta þókn­ana- og þjón­ustu­gjöld af sama hópi, og þeir gerðu í fyrra. 

Þeir hafa líka aukið hag­kvæmni í rekstri sínum veru­lega á und­an­förnum árum. Það gerðu þeir meðal ann­ars með því að fækka starfs­fólki og loka úti­búum, en bjóða við­skipta­vinum þess í stað upp á staf­rænar lausnir til að stunda sín banka­við­skipti. 

Til við­bótar var tekin ákvörðun um það á árinu 2021, sem hluti af mót­væg­is­að­gerðum stjórn­valda vegna heims­far­ald­urs kór­ónu­veiru, að lækka banka­skatt úr 0,376 pró­sent af heild­ar­skuldum banka umfram 50 millj­arða króna í 0,145 pró­sent. Þessi lækkun átti að auð­velda bönkum að lækka vexti á útlánum sam­hliða vaxta­lækk­unum Seðla­banka Íslands og auka útlán þeirra. 

Skatta­lækk­unin, sem átti upp­haf­lega að eiga sér stað í skrefum fram til 2024, minnk­aði skatt­greiðslur bank­anna þriggja um sam­tals tólf millj­arða króna. Ef banka­skatt­ur­inn hefði hald­ist óbreyttur væri lækk­unin enn meiri. Bank­arnir höfðu árum saman kallað eftir lækk­un­inni og sagt að með henni myndi vaxta­munur – mun­ur­inn á því sem þeir greiða í vexti af pen­ingum sem þeir fá lánað og þeim vöxtum sem þeir inn­heimta fyrir að lána pen­inga út – drag­ast saman. Lán til heim­ila og fyr­ir­tækja yrðu, sam­kvæmt yfir­lýs­ingum, ódýr­ari. 

Af því varð hins vegar ekki. Þess í stað stungu Lands­bank­inn, Íslands­banki og Arion banki ábat­anum af auk­inni rekstr­ar­hag­kvæmni, meðal ann­ars vegna fækk­unar starfs­fólks og úti­búa, og ávinn­ingnum af skatta­lækk­un­inni í vas­ann. Þeir not­uðu hann til að auka arð­semi sína, og hlut­hafa sinna. 

Þetta er meðal þess sem kemur fram í skýrslu starfs­hóps Lilju D. Alfreðs­dóttur, menn­ingar- og við­skipta­ráð­herra, um grein­ingu á gjald­töku og arð­semi við­skipta­bank­anna sem birt var í dag.

Formaður hóps­ins var Daníel Svav­ars­son, skip­aður án til­nefn­ingar. Aðrir með­limir hóps­ins voru Gylfi Zoega, til­nefndur af Hag­fræði­stofnun Háskóla Íslands, Tinna Finn­boga­dóttir, til­nefnd af fjár­mála- og efna­hags­ráð­herra, Auður Alfa Ólafs­dóttir, til­nefnd af Alþýðu­sam­bandi Íslands, Breki Karlsson, til­nefndur af Neyt­enda­sam­tök­unum, Kristín Eir Helga­dóttir, til­nefnd af Hags­muna­sam­tökum heim­il­anna og Yngvi Örn Krist­ins­son, til­nefndur af Samtökum fjár­mála­fyr­ir­tækja. Einar B. Árnason, sér­fræð­ingur í menn­ingar- og við­skipta­ráðu­neyt­inu, var einnig vinnu­hópnum til aðstoðar. 

Stóran hluta tíma­bils­ins sem var skoðað í grein­ing­unni voru tveir bank­anna í eigu íslenska rík­is­ins. Það á enn allt hlutafé í Lands­bank­anum og 42,5 pró­sent í Íslands­banka. Arion banki er hins vegar að öllu leyti í einka­eigu. Benedikt Gíslason er banka­stjóri Arion banka, Lilja Björk Ein­ars­dóttir er banka­stjóri Lands­bank­ans, og Jón Guðni Ómarsson tók við sem banka­stjóri Íslands­banka af Birnu Ein­ars­dóttur í sumar en hún hafði stýrt bank­anum frá því að hann var end­ur­reistur haustið 2008.

Hlutfall rekstrarkostnaðar af tekjum lækkað mikið

Starfs­hóp­ur­inn var skip­aður fyrir tæpu ári síðan. Honum var ætlað það verk­efni að greina tekju­myndun við­skipta­bank­anna þriggja, þar á meðal þókn­anir, þjón­ustu- og vaxta­tekjur og vaxta­mun, og bera hana saman við sam­bæri­lega banka á hinum Norð­ur­lönd­unum. 

Nið­ur­stöður grein­ing­ar­innar stað­festa það sem marga hefur lengi grunað: að banka­þjón­usta á Íslandi sé á mörgum sviðum mun dýr­ari fyrir við­skipta­vin­inn en hún er í nágranna­lönd­unum. 

Samkvæmt grein­ing­unni fór rekstr­ar­kostn­aður sem hlut­fall af tekjum úr 59 pró­sent árið 2018 í 47 pró­sent í fyrra. Þetta hlut­fall er nú með því lægsta sem þekk­ist meðal nor­rænna banka af svip­aðri stærð­argráðu og það er hjá miklu stærri nor­rænu bönk­unum. Sömu sögu má segja um kostnað sem hlut­fall af heild­ar­eignum, það hefur farið úr 2,2 í 1,6 pró­sent á fjórum árum. 

Í nið­ur­stöðum starfs­hóps­ins kemur fram að aukin hag­kvæmni og lækkun banka­skatts hafi ekki skilað sér í minni vaxta­mun. Hann var að með­al­tali 2,7 pró­sent í fyrra, sem er nán­ast sami vaxta­munur og var árið 2018, þegar hann var 2,8 pró­sent. Þessi vaxta­munur er hár í nor­rænum sam­an­burði. Í skýrsl­unni segir að hjá öðrum nor­rænum bönkum af svip­aðri stærð og þeir íslensku sé hann 1,6 pró­sent og hjá stórum nor­rænum bönkum sé hann enn minni, eða 0,9 pró­sent. 

Vaxta­munur íslensku bank­anna hefur haldið áfram að aukast á þessu ári. Á fyrstu sex mán­uðum árs­ins var hann 2,9 pró­sent hjá Lands­bank­anum en 3,2 pró­sent hjá bæði Íslands­banka og Arion banka. 

Mikill hagnaður á síðustu árum

Á sama tíma og vaxta­mun­ur­inn hefur haldið svip­aður, og miklu hærri en hjá sam­bæri­legum bönkum á Norð­ur­lönd­unum, hefur afkoma Lands­bank­ans, Íslands­banka og Arion banka batnað til muna. Heim­ildin greindi frá því í sumar að bank­arnir þrír hefðu hagn­ast um sam­tals 188 millj­arða króna frá byrjun árs 2021 og fram á mitt þetta ár, eða á tveimur og hálfu ári. 

Eigið fé íslensku bank­anna er hátt í öllum alþjóð­legum sam­an­burði – um mitt þetta ár héldu sam­an­lagt á 687 millj­örðum króna í eigin fé – og stjórn­endur þeirra hafa kvartað yfir því að það sé of hátt. Grynnka þurfi á því með arð­greiðslum og upp­kaupum á hluta­bréfum – sem skila fjár­munum út úr bönkum til hlut­hafa – til að bæta getu þeirra til að sýna eft­ir­sókn­ar­verða arð­semi á eigin fé, en það er sá mæli­kvarði sem stjórn­end­urnir nota til að mæla árangur sinn. 

Í þeim tölum sem teknar eru saman í skýrsl­unni er ekki að sjá að miklar eig­in­fjár­kröfur, sem gerðar eru til að auka getu banka til að takast á við áföll og virð­is­rýrnun lána, hamli getu þeirra til að skila við­un­andi arð­semi. Þvert á móti. 

Arðsemi íslensku bank­anna var 6,1 pró­sent á árinu 2018 en með­alarð­semi þeirra í fyrra var 10,7 pró­sent. Þetta er allt ívið meira en hjá bönkum af svip­aðri stærð­argráðu á hinum Norð­ur­lönd­unum, þar sem hún var 9,6 pró­sent. 

Arðsemin var líka meiri þegar borin er saman arð­semi heild­ar­eigna, sem var 1,5 pró­sent hjá íslensku bönk­unum en að með­al­tali eitt pró­sent slétt hjá öðrum nor­rænum bönkum af svip­aðri stærð. 

Mesta arðsemi af undirliggjandi rekstri síðan 2008

Þá vekur athygli að arð­semi af und­ir­liggj­andi rekstri – vaxta- og þókn­ana­tekjur – hefur aldrei verið meiri en í fyrra frá því að íslensku bank­arnir þrír voru end­ur­reistir með handafli hins opin­bera á nýjum kenni­tölum eftir banka­hrunið. Í fyrra var hún 11,6 pró­sent. 

Stærsta tekju­lind bank­anna eru hreinar vaxta­tekjur. Í fyrra voru þær um 130 millj­arðar króna, eða um 24 pró­sent hærri en árið áður. Þessi vöxtur hefur haldið áfram á þessu ári. Á fyrri hluta árs­ins 2023 námu þær um 75 millj­örðum króna, sem var fjórð­ungi meira en slíkar tekjur skil­uðu á fyrstu sex mán­uðum árs­ins í fyrra. Lands­bank­inn sagði í til­kynn­ingu að vaxta­tekju­vöxt­ur­inn hjá sér, sem var tæp­lega 29 pró­sent milli ára, aðal­lega hafa verið „vegna stærra útlána­safns og hærra vaxta­stigs.“ 

Í skýrsl­unni segir að þókn­ana- og þjón­ustu­tekjur bank­anna á árinu 2022 skipt­ist nokkuð jafnt niður á þrjú starfs­svið þeirra: 31 pró­sent kom frá ein­stak­lings­sviði sem þjónar heim­il­unum, um 35 pró­sent frá fyr­ir­tækja­sviðum bank­anna og 27 pró­sent frá eigna­stýr­ingu og miðlun. Í heild juk­ust þókn­ana- og þjón­ustu­tekjur bank­anna þriggja um tíu pró­sent milli 2021 og 2022 og voru tæp­lega 41 millj­arður króna. Á fyrri hluta yfir­stand­andi árs voru þær sam­tals 21,5 millj­arðar króna sem var 7,5 pró­sent meira en þær skil­uðu í kass­ann á fyrri hluta árs 2022.

Bað banka að stíga varlega til jarðar í útgreiðslum

Þessi mikla arð­semi hefur leitt af sér miklar útgreiðslur til hlut­hafa á síð­ustu árum. Svo miklar að fyrr á þessu ári bað Seðla­banki Íslands bank­ana þrjá um að stíga var­lega til jarðar þegar kemur að útgreiðslu á eigin fé á næstu miss­erum. 

Arion banki hefur verið dug­leg­astur bank­anna þriggja að skila umfram eigin fé til hlut­hafa sinna. Hann greiddi út arð og keypti eigin bréf af hlut­höfum fyrir sam­tals 31,5 millj­arð króna á árinu 2021 og 32,3 millj­arða króna í fyrra. Í ár hefur Arion banki greitt hlut­höfum sínum 12,5 millj­arða króna í arð og til stendur að kaupa áfram eigin bréf þeirra. 

Íslenska ríkið hefur selt hluti í Íslands­banka til einka­að­ila í tveimur skrefum frá sumr­inu 2021. Bankinn greiddi út 11,9 millj­arða króna í arð vegna árs­ins 2021 og 12,3 millj­arða króna vegna árs­ins 2022. Auk þess fékk stjórn Íslands­banka heim­ild á síð­asta aðal­fundi til að kaupa allt að tíu pró­sent af hlutafé bank­ans í þeim til­gangi að „setja upp form­lega end­ur­kaupa­á­ætlun eða til að gera hlut­höfum almennt til­boð um kaup bank­ans á eigin bréfum.“

Lands­­bank­inn, sem er í eigu íslenska rík­is­ins, greiddi sam­tals 20,6 millj­arða króna í arð á árinu 2022 og 8,5 millj­arða króna í ár. Arð­greiðslur Lands­bank­ans á árunum 2013 til 2023 til eig­anda síns voru sam­tals 175,2 millj­arðar króna.