Getur Grænland orðið sjálfstætt?

Grænland, næsta nágrann­ríki Íslands og sjálf­stjórn­ar­svæði Dan­merkur, von­ast til að slíta öll tengsl við kon­ungs­ríkið, en leið­togar fara var­lega í sjálf­stæð­is­á­ætl­anir þrátt fyrir hót­anir Donalds Trumps, for­seta Banda­ríkj­anna, um að yfir­taka eyj­una.

Trump hefur ítrekað haldið því fram að Banda­ríkin þurfi á Græn­landi að halda vegna þjóðar­ör­yggis, á meðan Danmörk og Grænland hafa lagt áherslu á að eyjan sé ekki til sölu og að Græn­lend­ingar sjálfir verði að ákveða eigin fram­tíð.

„Við höfum sam­komu­lag við græn­lenska sam­borg­ara okkar um að þeir ákveði fram­tíð sína í frelsi, byggt á eigin mati og eigin vilja,“ sagði danski sagn­fræð­ing­ur­inn og fyrr­ver­andi diplómat­inn Bo Lidegaard við AFP.

„Fyrir okkur er það brot á öllu sem við stöndum fyrir, og öllu sem við höfum samið um við Græn­lend­inga, ef sú ákvörðun er ekki tekin í frelsi og án þving­ana.“

Það kemur því ekki til greina að láta undan þrýst­ingi Banda­ríkj­anna og „selja“ land­svæði sem hefur ítrekað sagt að það vilji ekki vera keypt.

Fyrir Danmörku kemur það heldur ekki til greina að halda í þessa víð­feðmu heim­skauta­eyju hvað sem það kostar.

GrænlandDanskt varð­skip flýtur úti fyrir Nuuk á kjör­degi í fyrra.

Mynd: AFP

Norðurlöndin virða sjálfstæðiskröfur

Grænland var dönsk nýlenda til árs­ins 1953 og fékk heima­stjórn 26 árum síðar. Danmörk hefur síðan varn­ar­samn­ing við Banda­ríkin frá árinu 1951 sem veitir Banda­ríkj­unum heim­ild til hern­að­ar­að­stöðu nán­ast að vild.

Mette Frederik­sen, for­sæt­is­ráð­herra Dan­merkur, hefur kallað sjálf­stæð­is­bar­áttu Græn­lands „bæði lög­mæta og skilj­an­lega“ en lagt áherslu á að hún sjálf vilji þróa danska kon­ungs­ríkið, sem auk Græn­lands nær einnig yfir Færeyjar.

„Á nútím­anum á Norð­ur­löndum, ef land­svæði vill segja sig úr lögum og verða sjálf­stætt, verður að heim­ila það,“ sagði Ole Wæver, pró­fessor í stjórn­mála­fræði við Kaup­manna­hafn­ar­há­skóla, við AFP.

„Hvort sem það var Noregur árið 1905 (sem sleit sam­bandi við Svíþjóð) eða Ísland árið 1944 (sem lýsti yfir sjálf­stæði frá Danmörku), hefur aldrei komið til borg­ara­styrj­aldar,“ lagði hann áherslu á.

„Mjög erfitt“ fyrir fámennt land

Á götum Kaup­manna­hafnar eru Danir sáttir við hug­mynd­ina um að Grænland aðskilji sig frá Danmörku um leið og það telur sig til­búið.

„Það er í lagi fyrir þá að verða sjálf­stæðir,“ sagði Charlotte Moltke, 68 ára eft­ir­launa­þegi.

„En ég held að það verði mjög erfitt fyrir svona lítið land í bili ... á eigin vegum, þegar þeir vita að stórt land eins og Banda­ríkin vill eign­ast þá,“ bætti hún við.

Vegvísir að sjálf­stæði Græn­lands var lagður fram í sjálf­stjórn­ar­lögum frá 2009 sem danska þingið sam­þykkti.

„Við erum klár­ari en Bretar. Við förum ekki í Brexit og reynum svo á eftir að kom­ast að því hvað það þýðir. Fyr­ir­komu­lagið er skýrt,“ brosti Wæver.

Í 21. grein lag­anna er kveðið á um að ef græn­lenska þjóðin ákveður að sækj­ast eftir sjálf­stæði, verði samn­inga­við­ræður að hefj­ast milli rík­is­stjórn­anna í Nuuk og Kaup­manna­höfn.

Kjarni hinna erf­iðu við­ræðna yrði spurn­ingin um styrk­ina sem Danmörk veitir Græn­landi árlega – sem nú nema um 4,5 millj­örðum króna (703 millj­ónum dala), sem jafn­gildir um fimmt­ungi af vergri lands­fram­leiðslu Græn­lands.

Sérhvert sjálf­stæð­is­sam­komu­lag sem næst milli Kaup­manna­hafnar og Nuuk þarf að vera sam­þykkt af báðum þingum og stað­fest með þjóð­ar­at­kvæða­greiðslu á Græn­landi, sam­kvæmt lög­unum.

Viðvera Banda­ríkj­annaHér sést ræð­is­manns­skrif­stofa Banda­ríkj­anna í Nuuk, en einnig hafa Banda­ríkin her­stöð í Pituffik á norð­vest­ur­strönd­inni.

Mynd: AFP

Viðkvæmur efnahagur

Stórt spurn­inga­merki fyrir full­valda Grænland yrði efna­hagur þess.

Landið er nán­ast alfarið háð fisk­veiðum og, líkt og önnur Evr­ópu­lönd, verður hún að glíma við afleið­ingar öldr­unar íbúa, sam­kvæmt nýlegri skýrslu frá seðla­banka Dan­merkur.

„Ég held að þeir séu ekki í þeirri stöðu að geta verið efna­hags­lega sjálf­stæðir. En ef þeir vilja reyna, já, endi­lega. Það er ekki okkar að ákveða,“ sagði Joachim Ziegler, 24 ára nemi.

Þótt stór meiri­hluti Græn­lend­inga sé hlynntur sjálf­stæði, styðja flestir ekki hug­mynd­ina um skjótan aðskilnað.

Þetta er þrátt fyrir að eini stjórn­ar­and­stöðu­flokk­ur­inn, Naleraq, hafi barist fyrir slíkri stefnu í þing­kosn­ing­unum 2025 og fengið 24,5 pró­sent atkvæða.

Naleraq hefur gripið tæki­færið til að þrýsta á um skjótan aðskilnað.

„Mér finnst þetta ósmekk­legt. Það sem er að ger­ast núna er hræði­legt og þeir eru að nota ástandið til að fá sjálf­stæði,“ sagði Inger Olsvig Brandt, frum­kvöð­ull í Nuuk, í sam­tali við AFP.

„Ég veit að við Græn­lend­ingar viljum öll verða sjálf­stæð en ... þeir þurfa að gera áætlun,“ sagði hún.

Á póli­tíska svið­inu hefur núver­andi sam­steypu­stjórn, sem fékk 75 pró­sent atkvæða í kosn­ing­unum 2025, unnið að áætlun um sjálf­stæði í áföngum sem byggir á drögum að stjórn­ar­skrá frá 2024.

„Enginn græn­lenskur stjórn­mála­maður með sjálfs­virð­ingu hefði fram að því fyrir ári síðan sagt að hann vildi frekar vera áfram innan danska kon­ungs­rík­is­ins og það er mjög erfitt að snúa til baka,“ sagði Mikaela Engell, sér­fræð­ingur í græn­lenskum mál­efnum og fyrr­ver­andi full­trúi Dana á eyj­unni.

„En þetta er fyrst og fremst innri umræða á Græn­landi,“ sagði hún.

Formaður land­stjórnar Græn­lands, Jens-Frederik Nielsen, sagði á blaða­manna­fundi í Kaup­manna­höfn í dag að ef velja þyrfti á milli Banda­ríkj­anna og Dan­merkur hér og nú, væri valið Danmörk.

Donald Trump Banda­ríkja­for­seti hefur hins vegar sagt að valið sé ekki Græn­lands eða Dan­merkur, heldur sé valdið Banda­ríkj­anna og beit­ing þess velti ekki á alþjóða­lögum heldur hans eigin sið­ferði.