Vinir og ætt­ingjar Ásgeirs H. Ing­ólfs­sonar eru ekki þau einu sem misstu mikið þegar hann féll skyndi­lega frá heldur er íslenskt menn­ing­ar­líf fátækara. Um það voru allir sam­mála sem mættu á Lífs­kvið­una, list­við­burð og mann­fagnað, sem Ásgeir var að skipu­leggja síð­ustu daga lífs síns ásamt vinum sínum og fjöl­skyldu. Hann greind­ist með krabba­mein í des­em­ber og í jan­úar fékk hann þær fregnir að meinið væri ekki tækt til með­ferðar – hann ætti aðeins vikur eða mán­uði eftir. Tíminn var skemmri en hann átt­aði sig á.

Lífs­kviðan fór fram laug­ar­dag­inn 25. jan­úar í sum­ar­húsi við Kjarna­skóg sem Ásgeir leigði af sjúkra­hús­inu á Akureyri, skóg­inn sem afi hans átti stóran þátt í að rækta upp og Ásgeir kall­aði gjarnan skóg­inn hans afa. Þangað hafði hann sótt mikið þegar hann var að alast upp á Akureyri og þegar hann var ungur maður að hugsa um hvaða leið hann vildi fara í líf­inu, og setti stefn­una á bók­mennta­fræði, skáld­skap og list­ina. 

Lést nóttina áður

Þarna ætl­aði Ásgeir að fagna list­inni og líf­inu með vinum sínum. Hann hafði hlakkað mikið til en auk þess að stefna þarna saman vinum úr ólíkum áttum víðs vegar að úr heim­inum ætl­aði Ásgeir þarna að finna far­veg fyrir arf­leifð sína – öll óklár­uðu verkin hans. En Ásgeir lifði ekki til að vera við­staddur Lífs­kvið­una. Hann lést nótt­ina áður, öllum að óvörum. 

Móðir Ásgeirs tók þessa mynd af honum fimmtu­dag­inn 23. jan­úar vegna við­tals­ins í Heim­ild­inni um Lífs­kvið­una. Hann lést aðfara­nótt 25. jan­úar.

Mynd: Hrefna Hjálm­ars­dóttir

Ásgeir var í við­tali hjá Heim­ild­inni tveimur dögum fyrr sem birt­ist í blað­inu á föstu­deg­inum þar sem hann sagð­ist auð­vitað vera „al­veg hund­fúll“ yfir því að vera að deyja en hann var harð­á­kveð­inn í einu: „Ég ætla samt að halda partí.“

Frá upp­hafi var ljóst að þeir sem kæmu á Lífs­kvið­una væru að upp­lifa sorg yfir því að Ásgeir væri dauð­vona, þrátt fyrir til­hlökk­un­ina um að hitta hann og gleð­ina yfir að verja með honum þessum ein­staka við­burði – fögn­uði í skugga dauða­dóms. En í stað þess að sorgin væri und­ir­liggj­andi þá var hún alltum­lykj­andi og umvafði allt, líka brosin og hlát­ur­inn þegar fólk rifj­aði upp góðar stundir með Ásgeiri, yfir ein­hverju frum­legu sem hann gerði eða úthugs­uðu sem hann sagði. Þarna var ekki bara fólk frá Íslandi heldur einnig fólk sem hafði komið frá Bristol, Tromsö og Prag.

Jón Bjarki Magn­ús­son, einn af nán­ustu vinum Ásgeirs, kvik­mynda­gerð­ar­maður og blaða­maður, ávarp­aði í upp­hafi þá tugi fólks sem þarna heiðr­uðu minn­ingu hans. „Kæru vinir. Þá erum við saman komin hér. Það er eig­in­lega ótrú­legt að standa hér fyrir framan ykkur öll og sjá hvaða frá­bæra fólk Ásgeir þekkti, elskaði, dró saman og er allt komið hingað í kvöld,“ sagði hann, grát­klökkur. Jón Bjarki þekkti alls ekki alla þarna en bætti við að Ásgeir hafi alltaf litið svo á að vinir hans væru vinir sínir. „Hann lang­aði svo að fá fólkið sitt saman, úr ólíkum áttum, til að eiga þessa stund og sam­ein­ast.“

Jón Bjarki ávarp­aði í upp­hafi þau sem heiðr­uðu minn­ingu Ásgeirs á Lífs­kvið­unni.

Mynd: Sindri Swan

Myndir af Ásgeiri liðu yfir sjón­varps­skjá­inn í bak­grunn­inum, af honum á ýmsum tíma­punktum í líf­inu. Jón Bjarki kynnti síðan inn mynd­skeið sem hann og Haukur Már Helgason, skáld og blaða­maður, höfðu klippt saman eftir að hafa fyrir nokkru fylgt Ásgeiri eftir með kvik­mynda­vél. Ásgeir hafði sjálfur aldrei séð þetta efni klippt saman. Það hafði átt að koma honum á óvart þetta kvöld. 

Þeir vinir hans höfðu fylgt honum eftir þar sem hann bjó í Prag, en þangað flutti Ásgeir fyrir tæpum ára­tug til að geta dregið fram lífið á ódýr­ari hátt en á Íslandi og náð þannig að sinna því sem hann elskaði, menn­ing­ar­líf­inu; skrifa, lesa, rýna. Horfa á kvik­myndir, sem hann rýndi ásamt bók­mennt­unum, en þeir fylgdu honum einnig eftir á kvik­mynda­há­tíð­inni Berl­inale. Og líka þar sem hann vann sem næt­ur­vörður eitt sum­arið á Jarð­böð­unum á Mývatni þar sem Ásgeir ætl­aði að safna sér pen­ing til að lifa af yfir vet­ur­inn í Prag. Ásgeir hafði reiknað með því að geta nýtt tím­ann á næt­ur­vakt­inni til að lesa en þess í stað þurfti hann að þrífa, en setti það ekki fyrir sig. Í mynd­band­inu sást Ásgeir skúra og ræða um lífs­ins gagn og nauð­synjar. Hann ræddi til að mynda túris­mann á Íslandi, sagði und­ar­legt að hér á landi væri alltaf allur mannauð­ur­inn settur í sama brans­ann, þann sem skil­aði þjóð­inni pen­ingum í það skiptið. Túrism­inn var þó að hans mati „skárri en álverin og banka­brjál­æðið“.

Á meðan Ásgeir sást hita sér upp pasta á næt­ur­vakt­inni var búið að klippa inn upp­lestur hans á ljóði úr Fram­tíð­inni, annarri af tveimur ljóða­bókum eftir hann, ljóðið Sósan hans Alfredo. Ásgeir las, og hér er sein­asti hluti ljóðs­ins: 

„Hann sagði mér hvernig bjór­inn varð til, hvað Kafka borð­aði í kvöld­mat á sunnu­dögum, hvað ég ætti að segja við tékk­nesku stelp­urnar. En aldrei sagði hann mér hvað var í sós­unni – og ég verð að við­ur­kenna að það er lygi að hitt hafi verið  jafn merki­legt. Upp­skriftin að sós­unni hans Alfredo er lyk­ill­inn að sjálfri ham­ingj­unni, lífs­gát­unni – en lík­lega vissi Alfredo að mig lang­aði að halda áfram að leita.“

Ásgeir ástríðu­fullur uppi á hús­þaki að lesa upp úr bók.

Mynd: Aðsend

Maður sem hægt var að tala við

Valur Gunn­ars­son, sem ásamt Ásgeiri, Jóni Bjarka og fleirum kom að skipu­lagn­ingu Lífs­kvið­unnar, tók sér stöðu við míkró­fón­inn og sagði frá því að hann hafi kynnst Ásgeiri þegar fyrsta skáld­saga Vals kom út, Konungur norð­urs­ins. „Mig grunar að hann hafi verið eini mað­ur­inn sem las hana,“ sagði Valur en eftir það tók Ásgeir við­tal við Val, og Valur komst að því að Ásgeir var „maður sem hægt var að tala við“, ekki síst eftir að hann vissi að Ásgeir hafði séð kvik­mynd­ina Russian Ark eftir Sokurov: „Ásgeir kunni reyndar ekki að meta hana en mér fannst magnað að hann hefði séð hana.“

Á veggnum yfir borð­inu með veit­ing­unum var búið að hengja upp ljós­myndir af honum frá ýmsum stöðum lífs­hlaups­ins. Á boðstólum voru veit­ingar úr ýmsum áttum, en sumar þó sér­valdar. Það var kakó, því Ásgeir vildi hafa kakó. Þarna var líka púð­ur­syk­ur­sterta því hún var í upp­á­haldi hjá Ásgeiri og það sem hann fékk sér helst í köku­boðum. Einhver hafði komið með tékk­neskan bjór því Ásgeir bjó í Tékk­landi, og annar með rauð­vín því hann hafði gjarnan skálað við Ásgeir í rauð­víni yfir góðum sam­ræðum. 

Jón Bjarki lýsir því í sam­tali við blaða­mann eftir við­burð­inn að hug­myndin að Lífs­kvið­unni hefði komið skömmu eftir að Ásgeir fékk þær fregnir að hann ætti lítið eftir. „Hann var rosa­lega ein­beittur og spenntur yfir þessu, og tal­aði við svo mikið af fólki sem hann bauð að koma. Allir voru vel­komnir,“ segir hann. Það hafi síðan verið mikið áfall þegar Ásgeir lést nótt­ina áður. Þrátt fyrir sorg­ina hafi þau öll, vinir hans og fjöl­skylda, þó ákveðið að halda Lífs­vök­una engu að síður. „Við vorum öll á því að klára þetta síð­asta verk sem hann lagði upp með,“ segir hann, en þau hafi alls ekki vitað hvort margir myndu hætta við að koma og hversu margir yrðu þarna saman við Kjarna­skóg um kvöldið. Þau eru sann­færð um að þetta hafi verið rétt ákvörðun: „Þetta var blanda af sterkum til­finn­ingum, sorg en líka gríð­ar­lega mikil ást og vænt­um­þykja. Þetta var svo skrýtið, mér fannst eins og hann væri þarna með okkur öllum,“ segir Jón Bjarki. „Þetta var ótrú­leg stund og mikil gjöf sem hann færði okkur sem eftir stóðum, að fá að vera þarna saman á þess­ari stundu.“

Arfleifðin í verkum hans

Á borðum voru ljóða­bækur Ásgeirs en einnig útprent­anir á ýmsu efni sem hann hafði skrifað í gegnum tíð­ina, klár­uðu og óklár­uðu, eins og hann hafði lagt upp með. Í við­tali við Heim­ild­ina við skipu­lagn­ing­una benti Ásgeir á að þar sem hann væri ógiftur, barn­laus og ætti ekki miklar ver­ald­legar eignir, þá væru verkin hans sú arf­leifð sem hann skilur eftir sig. „Það sem mig lang­aði að gera var að finna ljós­mæður og ljós­feður og rit­stjóra fyrir allt sem ég á, til að hjálpa mér að koma því í eitt­hvert form eða halda áfram með verkin sem ég byrj­aði á. Kannski getur ein­hver klárað skáld­sög­una sem ég er bara búinn að skrifa fyrstu tíu blað­síð­urnar af,“ sagði hann tveimur dögum áður en hann lést. 

Ásgeir bar sig vel þegar þessi mynd var tekin af honum á sjúkra­hús­inu á Akureyri snemma í jan­ú­ar­mán­uði.

Mynd: Aðsend

Valur Gunn­ars­son segir eftir Lífs­vök­una að honum finn­ist gott að við­burð­ur­inn fór fram. „Sem hann hefði kannski ekki gert ef Ásgeir hefði farið fyrr en ekki einmitt þarna nótt­ina áður. En það sem hann vildi var að færa vini sína saman og þetta er það sem var honum mest hug­leikið síð­ustu dag­ana, að skipu­legga þetta. Þetta var hans draumur,“ segir hann.

Valur leggur áherslu á hversu ástríðu­fullur Ásgeir var gagn­vart list­inni. „Hann er maður sem fórn­aði sér algjör­lega fyrir list­ina alla tíð. Hann stóð alltaf með list­inni og varð eig­in­lega að flýja land til að geta lifað af þessu,“ segir hann.

Þarna var einnig varpað fram þeirri hug­mynd að koma á lagg­irnar sjóði í minn­ingu Ásgeirs sem gerði fólki kleift að starfa við menn­ing­arrýni á Íslandi, eða veita menn­ing­ar­verð­laun í hans nafni, og er ýmis vinna farin í gang til að reyna að gera þær hug­myndir að veru­leika. 

Vinir Ásgeirs í Prag, hópur ljóð­skálda og lista­manna, ætla að koma saman á laug­ar­dag, klukkan 18 á íslenskum tíma, til þess að heiðra minn­ingu góðs vinar og skáld­bróður með ljóðum, ræðum og hvers kyns list. Atburð­ur­inn ber heitið We love you Asgeir og verður streymt í beinni útsend­ingu á Zoom. Vinir og vel­unn­arar Ásgeirs í Reykja­vík hyggj­ast koma saman í Bíó Paradís af þessu til­efni til þess að fylgj­ast með streym­inu í beinni.

Skarpur menningarrýnir

Eiríkur Örn Norðdahl rit­höf­undur er á meðal þeirra sem komu á Lífs­kvið­una. Þeir Ásgeir þekkt­ust fyrst og fremst í gegnum menn­ing­ar­lífið, og hann ákvað að mæta á Lífs­vök­una vegna þeirrar virð­ingar sem hann ber fyrir Ásgeiri. „Framlag Ásgeirs til íslenskrar menn­ingar verður seint ofmetið. Hann var ein­fald­lega einn allra skarpasti, ærleg­asti og pródúk­tí­vasti menn­ing­ar­gagn­rýn­andi sem við höfum átt. Hann var sjálf­stæður í hugsun – sem er meira en að segja það í þessu litla menn­ing­ar­sam­fé­lagi þar sem allir þekkj­ast, elskast, hat­ast, skjall­ast, ótt­ast – og aldrei hræddur við að hríf­ast eða hafa orð á því sem honum þótti miður fara, og gerði oft bæði í sama text­anum.“ Eiríkur Örn seg­ist í sam­tali við Heim­ild­ina hafa verið lagður af stað til Akur­eyrar, í miðju Ísa­fjarð­ar­djúpi, þegar hann fékk þær fregnir að Ásgeir væri lát­inn. Restina af leið­inni, fimm, sex tíma leið, hafi hann keyrt í hálf­gerðu móki. „Í Guð­laugs­vík keyrði ég fram á 14 metra búr­hval, sem lá dauður einsog jar­teikn í fjör­unni. Ég staldr­aði þar heil­lengi við og ég man að það hvarfl­aði að mér að þetta hefði kvik­mynda­gagn­rýn­and­anum Ásgeiri áreið­an­lega þótt tals­vert overk­ill – og beðið leik­stjór­ann að slaka á mynd­mál­inu.“

Ásgeir var sonur Hrefnu Hjálm­ars­dóttur og Ingólfs Ármanns­sonar heit­ins og systk­ini hans voru Auður H. Ing­ólfs­dóttir og Ármann Ing­ólfs­son. Hrefna, móðir hans, var á opna hús­inu sem haldið var á laug­ar­deg­inum, sam­kvæmt fyrir fram ákveð­inni dag­skrá, en treysti sér ekki til að vera um kvöldið líka. Í sam­tali við Heim­ild­ina segir hún að þau systk­ini hans hafi verið að ræða stjörnu­gjafir Ásgeirs þegar kom að bókarýni. 

„Ásgeir var ekki þekktur fyrir að gefa margar stjörnur. Það var í fyrsta skipti núna fyrir jólin sem hann gaf einni bók fimm stjörnur,“ segir hún en það var í einu af bóka­blöðum Heim­ild­ar­innar fyrir jólin sem hann gaf skáld­sög­unni Breið­þotur eftir Tómas Ævar Ólafsson fullt hús stiga. 

„Það að gefa almennt ekk­ert of margar stjörnur getur þýtt að gagn­rýn­and­inn sýnir höf­undi þá virð­ingu að lesa skrifin vel og vand­lega. Þetta hefur verið okkur umhugs­un­ar­efni,“ segir Hrefna og bætir við: „Mig langar að koma því á fram­færi hvað Heim­ildin var mik­il­vægur mið­ill fyrir hann til að koma skrifum sínum á fram­færi.“ Ásgeir hélt úti eigin vef um margra ára skeið, Menn­ing­arsmygl, en hann skrif­aði fyrir báða fyr­ir­renn­ara Heim­ild­ar­innar, Stundina og Kjarnann, auk til að mynda RÚV og Morg­un­blaðs­ins. 

Hrefna rifjar líka upp dóm sem Ásgeir skrif­aði og birt­ist nú fyrir jólin í Heim­ild­inni, um Ferðalok eftir Arnald Ind­riða­son. Í dómnum segir: „Hjúkr­un­ar­konan systir Vil­helm­ína er hins vegar bita­stæð­asta auka­per­sónan og maður hefði viljað fá miklu meira að heyra af henni, og eins eru sjúk­ling­arnir með honum í her­bergi og fólkið sem hjálpar honum á spít­al­ann for­vitni­legar auka­per­sónur sem hefði mátt vinna betur með.“

Hrefna segir að hún hafi hugsað til þess­ara orða nýverið: „Hann nefnir sér­stak­lega að það hefði mátt gera þeim betur skil sem hjúkr­uðu per­són­unni. Síðan ger­ist það bara stuttu seinna að hann á allt sitt undir hjúkr­un­ar­fólki sem sinnti honum og líkn­aði síð­ustu dag­ana. Mér fannst það svo­lítið merki­legt. Auka­per­sónan var í hans huga aðal­per­sóna,“ segir hún.

Táknin í hversdeginum

Lífs­vakan stóð fram undir mið­nætti og var Valur Brynjar Ant­ons­son, heim­spek­ingur og kenn­ari við Lista­há­skóla Íslands, einn þeirra sem tóku til máls. Hann tal­aði um hvernig draumar dauð­vona fólks gefi ekki til kynna að eitt­hvað hræði­legt sé að fara að ger­ast heldur að það sé aðeins lítið skref „og það sem við höfum í þessu lífi tökum við ekki með okkur í það næsta“. Hann sagði einnig að áður en fólk veit sjálft að dauð­inn nálg­ast þá viti lík­am­inn það. Stundum séu ýmis tákn í umhverf­inu sem hægt sé að lesa í, og kynnti hann því næst inn mynd­band sem hann sá á Facebook-síðu Ásgeirs, mynd­band sem hann hafði sett inn skömmu áður en hann var greindur með krabba­mein; mynd­band sem Valur sagð­ist telja sig geta fundið ákveðin skila­boð í.

Á mynd­band­inu hans Ásgeirs mátti sjá íkorna sem var að reyna að kom­ast í gegnum hlið en sama hvað hann reyndi þá komst hann ekki á milli járnriml­anna því hann hélt á ein­hverju. Fólkið í stof­unni brosti og hló að sætum íkorn­anum en síðan sló allt í einu þögn á hóp­inn; íkorn­inn sleppti því sem hann hélt á, skildi það eftir, og komst þá í gegnum hliðið. 

 „Þetta er ákveðið ljóð,“ sagði Valur, á þessum við­burði sem Ásgeir skipu­lagði til að fagna með vinum sínum áður en hann dó. Því síð­asta sem hann skildi eftir sig.