Óvæntar vin­sældir bók­ar­innar Reykja­vík sem ekki varð sem kom út 2014/15 á for­lagi Crymogeu í 3.500 ein­tökum sem seld­ust upp leiddu til þess að Angústúra hefur gefið rit þeirra Önnu Drafnar og Guðna Vilbergs út á ný.

Bókin, sem er í stóru broti, 27,5 x 21,5, og fal­lega umbrotin af Studio studio gerir grein fyrir sögu­legum afdrifum bygg­inga í Reykja­vík á liðnum hund­rað og fimm­tíu árum: Alþing­is­hús­inu, áætl­unum um hús á Arn­ar­hóli, háborg­inni á Skóla­vörðu­holti, hug­myndum og fram­kvæmdum við Þjóð­leik­hús, pæl­ingum og bygg­ingu ráð­húss og stjórn­ar­ráðs­hús, Seðla­bank­anum og tón­list­ar­húsi.

Bagalegt er að ný útgáfa skuli ekki upp­færð: í hana vantar nýbygg­ingu Alþingis við Von­ar­stræti, áætl­anir frá 2004 um stækkun Þjóð­leik­húss, sem menn­ing­ar­mála­ráð­herra hefur lýst yfir að huga skuli að, nýlega aflagða við­bygg­ingu á stjórn­ar­ráðs­reitnum en þær end­ur­bætur hefðu þýtt umturnun á rit­inu. Þrátt fyrir þennan ágalla er verkið vel unnin úttekt á til­urð og sögu þess­ara bygg­inga og þeirra lóða sem komu til greina fyrir stað­setn­ingu þeirra. Er ekki á einum stað að finna jafn grein­ar­góða grein­ingu á þessum bygg­ingum og reiki þeirra um mið­borg­ar­svæðið. 

Bókin er þægi­leg aflestrar, ríku­lega mynd­skreytt og leiðir skýrt í ljós hvað stefnu­leysi og ráð­leysi hefur lengi ríkt í stjórn­sýslu lands­manna um opin­berar bygg­ingar og mætti þá mörgu bæta við. Það sem á vantar í bók­ina kallar raunar á annað sam­bæri­legt bindi frek­ari úttektar: sagan af Lista­safn­inu, en fyrstu til­lögur um fjár­mögnun þeirrar bygg­ingar leiddi til þess að Þjóð­minja­safnið var reist, sagan af við­bót­ar­bygg­ingu lista­safns­ins á Mikla­túni sem aldrei varð, bygg­ing­ar­saga húsa á Öskju­hlíð við hita­veitu­geymana, bygg­ing­ar­sagan reits­ins við Ing­ólfs­stræti frá húsi Fiski­fé­lags­ins sem nú end­ur­byggt heitir Sky-hotel, mark­aðs­skál­anum og íshúsi þeirra Espolín-bræðra sem aldrei varð en þar er nú ráðu­neyt­is­bygg­ing.

Áhersla höf­unda er fyrst og fremst á stað­setn­ingu húsa, útliti þeirra og fyr­ir­hug­aðri notkun en síður á innri rýmum og hversu fram­sýnir for­kólfar nýrra bygg­inga voru á sinni tíð. Minna má á að þá loks var und­ir­búið ráð­hús í loka­til­raun varð það strax við bygg­ing­ar­lok orðið of lítið. Þannig leiðir umfjöllun höf­unda hratt til þess að les­andi fyllist furðu yfir gáleysi ríkis og sveit­ar­fé­lags: nýlegt dæmi um þá áætlun stjórn­valda að Lista­safni Íslands skuli nú deilt í gam­alt íshús með við­bygg­ingum við Frí­kirkju­veg og næst í afgreiðslu­sal Lands­bank­ans og fundar- og vinnu­her­bergi á efri hæðum húss­ins við Aust­ur­stræti: henta þeir salir með til­liti til loft­ræs­ingar og hita­stjórn­unar, flutn­inga á verkum milli hæða og aðkomu þeirra í húsið?

Þannig er það raunar einn galli við verkið hvað höf­undar sýna liðnum tíma og gömlum ákvörð­unum mikla kurt­eisi, fálæti jafn­vel. Hver sá sem leggst í húsa­sögu af þessu tagi hlýtur að spyrja: hvaða hug­mynda­fræði­legar rök­semdir, hvaða hags­munir lágu að baki þeim ákvörð­unum sem réðu til dæmis því að hola húsi Hæsta­réttar vestan við Þjóð­leik­húsið og þannig tryggja það til fram­tíðar að leik­hús­bygg­ingin, sem er í raun 19. aldar fyr­ir­bæri (sem er enn skýr­ara á fyrstu útlitsteikn­ingum og þver­sníðum húss­ins sem birt voru opin­ber­lega í tengslum við end­ur­bygg­ingu húss­ins á sínum tíma), yrði enn um langa fram­tíð aflukt á alla vegu og fram­leiðslu­geta á þeim bæ tak­mörkuð um alla fram­tíð sem svo leiðir til dýr­ari rekstrar? Eins vakna spurn­ingar um „fram­tíð­ar­sýn“ þeirra sem réðu því að ráð­hús Reykja­víkur var byggt „of lítið“ þegar í upp­hafi.

Nú hafa höf­undar haldið áfram rita­smíð: tóku Lauga­veg­inn fyrir í annarri eins bók. Okkur bráð­vantar rit af þessu tagi, alþýð­leg rit sem gera grein fyrir hvernig mann­gert umhverfi okkar var mótað af ráf­andi, rislitlu og fákunn­andi yfir­völdum og ráð­gjöfum. Taka má sem dæmi tón­list­ar­hús sem tekið var að safna til á stríðs­ár­unum seinni og Tón­list­ar­fé­lagið vildi reisa í Hljóm­skála­garð­inum, síðar var það teiknað inn í Túnum, svo verða sam­tök til sem berj­ast fyrir að það komi inn í hug­mynda­heim stjórn­valda ríkis og borgar en þá vill þáver­andi borg­ar­stjóri að það rísi í Kvosinni. Teikn­ingu er hent og efnt til alþjóð­legrar sam­keppni og vinn­ings­til­laga valin – af hverjum? Þar með er bygg­ingu sem almenn­ingur á að sækja gang­andi eða bílandi lokað á bak við hrað­braut Sæbrautar/Kalkofnsvegar og Tryggva­götu. Húsið er á end­anum fjár­magnað með svo þröngum lánum að sal­ar­verð þar hamlar allra hópa tón­list­ar­flutn­ings nema dæg­ur­menn­ingar,  sin­fón­íu­flutn­ings og ráð­stefnu­halds.

Kapp er best með for­sjá.

Það var fengur að þess­ari bók á sínum tíma og þeir sem fóru á mis við ritið þá vegna vin­sælda þess geta nú tryggt sér ein­tak. Höfundar eru hvattir til frek­ari verka af sama tagi, almenn­ingi til upp­fræðslu og bættrar þekk­ingar á skipu­lagi og húsa­bygg­ingum til opin­berrar þjón­ustu.