Telur að mögulega sé verið að fela einkaaðilum að fara með opinbert vald

Rík­is­end­ur­skoðun segir að það fyr­ir­komu­lag að fela bönkum svokölluð stuðn­ings­lán, sem verða 100 pró­sent á ábyrgð rík­is­sjóðs, geri það að verkum að til „umhugs­unar er hvort að með þessum hætti sé í reynd verið að fela einka­að­ilum að fara með til­tekið opin­bert vald, þó með vissum tak­mörk­unum.“ Stofn­unin leggur til að ef banki lánar fyr­ir­tæki stuðn­ings­lán án þess að skil­yrði laga um veit­ingu slíkra lána séu upp­fyllt ætti rík­is­á­byrgð­ina á lán­inu að falla niður.

Þetta kemur fram í umsögn Rík­is­end­ur­skoð­unar um frum­varp til fjár­auka­laga 2020 sem lagt var fram í síð­ustu viku til að fjár­magna og lög­leiða þær aðgerðir sem stjórn­völd kynntu í svoköll­uðum aðgerð­ar­pakka 2.0.

[adspot]Í þeim pakka voru kynnt til leiks sér­stök lán til lít­illa fyr­ir­tækja. Til að telj­ast til slíkra fyr­ir­tækja þarf að vera með tekjur undir 500 millj­ónum króna á ári. Lánin, sem munu njóta 100 pró­sent rík­is­á­byrgðar, standa ein­ungis fyr­ir­tækjum sem hafa orðið fyrir að minnsta kosti 40 pró­sent tekju­falli til boða, sem er sama skil­yrði og gildir fyrir hin svoköll­uðu brú­ar­lán til stærri fyr­ir­tækja sem kynnt voru til leiks fyrir mán­uði síðan en hafa enn ekki komið til fram­kvæmda. Lánin til fyr­ir­tækj­anna verður hægt að sækja um með ein­földum hætti á Island.is en þau verða sex millj­ónir krónur á hvert fyr­ir­tæki. Heild­ar­um­fang lán­anna eiga að geta orðið allt að 28 millj­arðar króna í heild, að mati stjórn­valda.

Velta fyrir sér rétti þeirra sem ekki fá lán

Rík­is­end­ur­skoðun segir í umsögn sinni að nær öll skil­yrði sem sett eru fyrir því að fá lán með fullri rík­is­á­byrgð séu hlut­læg, svo sem að tekju­sam­dráttur nemi ákveðnu hlut­falli af tekjum sama tíma­bils á árinu 2019, launa­kostn­aður hafi verið að minnsta kosti tíu pró­sent af rekstr­ar­kostn­aði og opin­ber gjöld séu ekki í van­skilum. Önnur skil­yrði séu mats­kennd­ari svo sem að ætla megi að rekstr­ar­að­ili verði verði rekstr­ar­hæfur þegar bein áhrif heims­far­aldar kór­ónu­veiru og aðgerðir stjórn­valda til að verj­ast henni eru liðin hjá.

Þetta fyr­ir­komu­lag geri í reynd ráð fyrir að lána­stofn­anir veiti lán að til­teknum skil­yrðum upp­fylltum og ekki verður annað ráðið en að skylt sé að veita lánin séu skil­yrðin upp­fyllt og að baki þeim sé 100 pró­sent ábyrgð rík­is­sjóðs íslands. „Til umhugs­unar er hvort að með þessu hætti sé í reynd verið að fela einka­að­ilum að fara með til­tekið opin­bert vald, þó með vissum tak­mörk­unum. Hvaða rétt gæti það skapað hjá við­kom­andi rekstr­ar­að­ilum sem ekki kynnu að fá lán? Eiga slíkir aðilar ein­hvern máls­skots­rétt og þá hvert eða verður að líta á ákvæði frum­varpanna sem vísi­reglur?“

[adspot]Rík­is­end­ur­skoðun telur brýnt að ekki fari á milli mála að ef banki víkur frá skil­yrðum sem Alþingi hafi sett þá verði ábyrgð á „slíku ekki lögð á rík­is­sjóð ef greiðslu­fall á end­ur­greiðslu lána verður og lán­veit­ingin lendir í van­skilum.“

Auk þess telur Rík­is­end­ur­skoðun eðli­legt að fram komi í lögum að við­mið um tekjur, launa- og rekstr­ar­kostnað og annað slíkt verði sótt í skatt­skil við­kom­andi rekstr­ar­að­ila.

Standast lánin stjórnarskrá?

Að mati Rík­is­end­ur­skoð­unar gætu skap­ast ýmis álita­mál við fram­kvæmd útlán­anna og að nær úti­lokað sé að sjá fyrir þau öll. Um sé ræða afar óvenju­lega ráð­stöfun sem leiði hug­ann að því hvort að ákvæði frum­varps­ins auk þeirra skil­yrða sem sett eru fyrir stuðn­ings­lán­unum upp­fylli 40. grein stjórn­ar­skrá­ar­innar. Í þeirri grein segir að „engan má á leggja né breyta né af taka nema með lögum. Ekki má heldur taka lán, er skuld­bindi ríkið, né selja eða með öðru móti láta af hendi neina af fast­eignum lands­ins né afnota­rétt þeirra nema sam­kvæmt laga­heim­ild.“

[links]Rík­is­end­ur­skoðun segir í umsögn sinni að hún gangi út frá að þessa hafi verið gætt við samn­ingu frum­varpanna og þær óvenju­legu aðstæður sem nú séu uppi geri að verkum að ákvæði stjórn­ar­skrár­innar standi ekki í vegi fyrir því að skipa málum með áður­nefndum hætti. „Að lokum skal bent á að full rík­is­á­byrgð á lánum eins og hér er lagt til getur dregið úr ábyrgðar- og var­úð­ar­hegðun sem lána­stofnun ber almennt að beita við lán­veit­ingar. Þetta fyr­ir­komu­lag veldur því að þau skil­yrði sem setja á fyrir lán­veit­ingu þurfa að vera hlut­læg­ari en ella og draga þarf, eins og unnt er úr mats­kenndum skil­yrðum. Að þessu virtu mælir Rík­is­end­ur­skoðun með að fjár­laga­nefnd fjalli um þetta atriði í nefnd­ar­á­liti og leiði rök að því að rík­is­á­byrgð eigi að falla niður komi í ljós að skil­yrði fyrir lán­veit­ingu hafi ekki verið upp­fyllt en lán veitt af lána­stofnun allt að einu.“