1. Svona eignaðist ríkið stærstan hlut fjármálakerfisins
Íslenska ríkið setti á fót þrjá nýja banka eftir bankahrunið utan um, aðallega, innlendar eignir og skuldir. Arion banki Íslandsbanki urðu síðan að mestu eign kröfuhafa þeirra á meðan að Landsbankinn hélst í opinberri eigu, en við gerð stöðugleikasamninganna fór Íslandsbanki aftur til ríkisins.
Heimild hefur verið fyrir því að selja hluti ríkisins í bönkum í fjárlögum frá árinu 2014. Fyrst var um að ræða þann litla hlut sem það átti í Arion banka og Íslandsbanka og allt að 30 prósent hlut í Landsbankanum. Þessi heimild hefur svo tekið breytingum eftir því sem eignarhald ríkisins hefur þróast. Það á enda ekkert lengur í Arion banka, sú 13 prósent hlutur var seldur í febrúar 2018 fyrir 23,4 milljarða króna til helstu kröfuhafa Kaupþings.
2. Samið um að selja í stjórnarsáttmála
Sú ríkisstjórn sem mynduð var undir forsæti Katrínar Jakobsdóttur í nóvemberlok 2017 hefur haft það markmið, staðfest í stjórnarsáttmála, að leita leiða til að draga úr eignarhaldi ríkisins á fjármálafyrirtækjum.
Til að vinna að þessu markmið var skipaður hópur til að skrifa Hvítbók um fjármálakerfið. Hann skilaði skýrslu sinni í desember 2018. Tvær helstu niðurstöður hennar eru að fjármálakerfið sé samfélagslega mikilvægt og að traust sé undirstaða þess að það virki sem skyldi. Það sé síðan hlutverk ríkisins að tryggja umgjörð sem stuðli að verðskulduðu trausti.
Þar er líka sagt að heilbrigt eignarhald sé „mikilvæg forsenda þess að bankakerfi haldist traust um langa framtíð. Í því felst að eigendur banka séu traustir, hafi umfangsmikla reynslu og þekkingu á starfsemi banka og fjárhagslega burði til að standa á bak við bankann þegar á móti blæs. Mikilvægt er að eigendur hafi langtímasjónarmið að leiðarljósi.“
Á grunni þessarar niðurstöðu hófu stjórnvöld nánast samstundis að reyna að selja eignarhluti í ríkisbönkunum tveimur.
3. Söluferli sett af stað
Rúmum mánuði eftir að Hvítbókin var birt sagði Bjarni Benediktsson, fjármála- og efnahagsráðherra, að hann vildi að ríkið myndi selja 60-65 prósent hlut í Landsbankanum og allt hlutafé í Íslandsbanka. Heimild var fyrir báðum þeim sölum í fjárlögum á þessum tíma.
Katrín var sjálf með aðeins aðra nálgun. Hún sagði það ekki sína sýn að halda Íslandsbanka en það sem skipti máli væri að ríkið yrði áfram leiðandi fjárfestir í Landsbankanum.
Í september 2019 lagði Bankasýsla ríkisins til að fjórðungshlutur í Íslandsbanka yrði seldur. Málið var komið á rekspöl.
4. Málamiðlun í eigendastefnu
Bjarni sagði í viðtali við Morgunblaðið í byrjun febrúar 2020 að söluferlið myndi hefjast innan nokkurra vikna. Nokkuð ljóst var á viðbrögðum hinna stjórnarleiðtoganna að einhverskonar samkomulag lá fyrir um málamiðlun í bankasöluáformum.
Sú málamiðlun birtist í breyttri eigendastefnu nokkrum vikum síðar. Í stað þess að stefnt yrði að því að ríkið ætti 34-40 prósent í Landsbankanum átti það að eiga „verulegan hlut“ í bankanum til langframa og ákvörðun um að selja eitthvað í honum yrði ekki tekin fyrr en Íslandsbanki yrði að öllu leyti seldur. Allt var í farvegi til að hefja söluferli Íslandsbanka. Til stóð að selja hlutinn í svokölluðu samhliða söluferli, þar sem leitað yrði að erlendum eigenda að hlut í bankanum samhliða skráningu hans á markað á Íslandi og í erlendri kauphöll.
Svo kom kórónuveirufaraldurinn.
5. Hætt við en skyndilega byrjað aftur
Um miðjan mars 2020 afturkallaði Bankasýsla ríkisins tillögu um að hefja söluferlið. Sala banka væri ekki raunhæf vegna efnahagslegra aðstæðna á Íslandi og alþjóðavettvangi. Málið var saltað.
Þar til að það var skyndilega endurvakið 17. desember síðastliðinn, degi áður en að Alþingi fór í jólafrí. Það gerðist þannig að Bankasýsla ríkisins – stjórn hennar og forstjóri – sendu tillögu til Bjarna Benediktssonar um að selja hlut í Íslandsbanka í gegnum skráningu á íslenskan markað. Meginrökin sem voru sett fram fyrir þessu í minnisblaði sem fylgdi með voru þau að hutabréfamarkaðir hefðu hækkað í kórónuveirufaraldrinum og að Icelandair Group, sem stóð frammi fyrir gjaldþroti, hefði tekist að verða sér úti um 30 milljarða króna í nýtt hlutafé til að lifa áfram. Eignarhald íslenska ríkisins á fjármálafyrirtækjum væri líka hlutfallslega það hæsta í Evrópu.
Afkoma Íslandsbanka hefði líka verið í lagi, en bankinn hefur ekki fært niður nema lítinn hluta þeirra lána til fyrirtækja sem eru í frystingu sem stendur. Í lok september síðastliðins voru það 20 prósent fyrirtækjalánabókar bankans til fyrirtækja, alls 120,3 milljarðar króna, og 17,5 milljarðar króna af lánum til einstaklinga. Samtals var því um að ræða tæplega 138 milljarða króna.
Fjórum dögum síðar, þegar þingmenn voru komnir í jólafrí, sendi Bjarni, ásamt ráðuneytisstjóra sínum, bréf til Bankasýslunnar og samþykkti tillöguna. Samhliða var send greinargerð til Alþingis og nefndarmönnum í fjárlaganefnd og efnahags- og viðskiptanefnd gefin mánuður til að skila inn umsögn um málið. Hún átti að berast 20. janúar, eða tveimur dögum eftir að fyrsti þingfundur eftir jólafrí fór fram.
6. Hætt við að finna erlenda kaupendur
Greinargerðin opinberaði það að ekki átti lengur að freista þess að finna erlenda aðila til að kaupa í Íslandsbanka. Það þætti ekki líklegt til árangurs. Svokallað samhliða söluferli var því aflagt og ákveðið að skrá Íslandsbanka einungis á markað á Íslandi, ekki tvískrá líka erlendis eins og upp var lagt með til að byrja með.
Kaupendur af þessu kerfislega mikilvæga fyrirtæki, sem átti við síðasta uppgjör eigið fé upp á 182,6 milljarða króna, eiga því að vera íslenskir fjárfestar. Og hann verður skráður í íslenska kauphöll einvörðungu.
7. Gegn hugmyndafræði um eignarhald á banka
Til viðbótar við þau nýju rök sem týnd voru til í minnisblaði Bankasýslunnar hafa talsmenn sölu dustað rykið af fyrri röksemdarfærslum. Að bankarekstur sé mikil áhætturekstur. Að ríkið þyrfti að verða sér úti um fjármuni til að standa undir kostnaði vegna COVID-19 aðgerða með sölu eigna. Að framundan væri svo mikil breyting á bankastarfsemi vegna þróunar í fjártækni að það þyrfti að flýta sér að selja nú svo að bankarnir yrðu ekki bara verðlausir. Og heiðarlegustu rökin: að það samræmist einfaldlega ekki hugmyndafræði áhugamanna um bankasölu innan ríkisstjórnarinnar að ríki eigi banka.
8. Samkeppniseftirlitið hefur áhyggjur af samkeppnislegum áhrifum
Ýmiskonar umsagnir hafa borist vegna fyrirhugaðrar sölu. Það kom fæstum á óvart að bæði Samtök atvinnulífsins og Viðskiptaráð voru mjög fylgjandi sölu og því ferli sem hefur verið sett fram en að Alþýðusamband Íslands var mótfallið fyrirætluninni. Seðlabankinn skilaði líka umsögn þar sem fátt marktækt kom fram.
Sú umsögn sem vakti mesta athygli kom frá Samkeppniseftirlitinu. Það lagði til að ríkið hefði það að leiðarljósi við sölu Íslandsbanka að fá sem fjölbreyttast eignarhald aðila sem líklegir eru til að hafa langtímahagsmuni af traustum bankarekstri. Þá vildi eftirlitið að kaupendur að stórum hluta Íslandsbanka ættu ekki jafnframt hlut í keppinautum hans, að kaupendur séu ekki mikilvægir keppinautar eða umsvifamiklir viðskiptavinir Íslandsbanka. Sú gagnrýni beindist aðallega að lífeyrissjóðum landsins, sem eiga saman stóran hlut í tveimur öðrum skráðum bönkum, Arion banka og Kviku, og allt að helming allra skráðra hlutabréfa í Kauphöll, en þau félög eru stórir viðskiptavinir íslenskra banka. Þá eru lífeyrissjóðir samkeppnisaðilar viðskiptabanka á húsnæðislánamarkaði.
Samkeppniseftirlitið varaði líka sérstaklega við því að selja eignarhluti í bönkum til mikið skuldsettra eignarhaldsfélaga í eigu einkafjárfesta vegna þeirrar hættu sem slíkt eignarhald getur skapað. Þar vísar eftirlitið til reynslunnar af bankahruninu 2008 en bankarnir voru á þeim tíma að verulegu leyti í eigu og undir stjórn skuldsettra eignarhaldsfélaga í eigu einkafjárfesta sem gjarnan voru jafnframt meðal stærstu viðskiptavina bankanna, ýmist beint eða óbeint.
9. Meirihlutinn vill selja allt að 35 prósent hlut
Þær tvær nefndir Alþingis sem þurftu að skila umsögn um greinargerð fjármála- og efnahagsráðherra vegna bankasölunnar, fjárlaganefnd og efnahags- og viðskiptanefnd, gerðu það í síðustu viku. Meirihluti í báðum nefndum var skipaður einvörðungu stjórnarþingmönnum og þeir komust að samhljóma niðurstöðu. Selja ætti 25 til 35 prósent hlut í bankanum ef rétt verð fengist fyrir og hámarka ætti hlut hvers kaupanda við 2,5 til 3,0 prósent. Skoða ætti að greiða út arð úr Íslandsbanka áður en hlutur í bankanum yrði seldur en eigið fé hans umfram 17 prósent kröfu Fjármálaeftirlitsins var tæplega 58 milljarðar króna í lok september síðastliðins. Ekki liggur alveg skýrt fyrir hversu mikið af því er útgreiðanlegt sem stendur og það þarf að meta. Stjórnarandstöðuflokkarnir voru ósammála nálgun ríkisstjórnarinnar og sá eini þeirra sem var skýrt á þeirri skoðun að selja ætti hlut í Íslandsbanka nú var Viðreisn, en fulltrúi flokksins í nefndunum vildi að einhverju leyti aðra aðferðarfræði við söluna.
Í ljósi þessa mun nú hefjast hið formlega ferli. Bankinn verður verðmetinn og ef allt gengur sem skyldi mun hlutafjárútboð fara fram í maí eða júní þar sem hluti hans verður seldur.
10. Kannanir sýna skýra andstöðu almennings
Ein helsta niðurstaða Hvítbókar um framtíðarsýn fjármálakerfisins er að traust þurfi til svo það virki sem skyldi. Í könnun sem gerð var við gerð Hvítbókarinnar kom fram að 61,2 prósent landsmanna væri jákvæður gagnvart því að íslenska ríkið sé eigandi viðskiptabanka. Einungis 13,5 prósent þeirra voru neikvæðir gagnvart því og 25,2 prósent höfðu ekki sérstaka skoðun á því.
Í niðurstöðum hennar kom líka fram að þau þrjú orð sem flestum Íslendingum datt í hug til að lýsa bankakerfinu á Íslandi voru háir vextir/dýrt/okur, glæpastarfsemi/spilling og græðgi. Þar á eftir komu orð eins og vantraust, hrun og há laun/bónusar/eiginhagsmunasemi. Í könnun sem Gallup birti í febrúar í fyrra kom í ljós að 23 prósent landsmanna treystu Alþingi, þeirri stofnun sem á að fara með sölu Íslandsbanka. Í könnun sem hópurinn Skiltakarlarnir létu MMR gera fyrir sig nýverið kom fram að tveir af hverjum þremur aðspurðum sögðust ekki treysa Bjarna Benediktssyni til að selja Íslandsbanka. Í könnun sem Gallup gerði fyrir Alþýðusamband Íslands, og var birt á föstudag, kom fram að tæp 56 prósent landsmanna leggjast gegn því að ríkið selji hlut sinn í Íslandsbanka á næstu mánuðum. Alls 23,5 prósent sögðust vera fylgjandi sölu og 20,8 prósent sögðust ekki hafa skoðun á málinu, hvorki með né á móti.
Mjög mismunandi afstaða birtist hjá stuðningsmönnum ríkisstjórnarflokkanna til áformanna. Hjá þeim sem ætla að kjósa Vinstri græn er andstaðan mikil (65 prósent eru á móti en 23 prósent er hlynnt, hinum er alveg sama). Í raun njóta áformin einungis afgerandi stuðnings hjá stuðningsmönnum Sjálfstæðisflokks (56 prósent þeirra eru fylgjandi sölu en einungis 21 prósent á móti, og 23 prósent hafa ekki skoðun á málinu).
Tekið skal fram að í spurningunni sem Gallup lagði fyrir svarendur var ekki tilgreint hversu stóran hluta ríkið ætlaði sér að selja.
Veistu meira? Láttu okkur vita
Það tókst ekki að sækja formið. Reyndu aftur eftir augnablik.
Ýttu á + við höfund, fréttamál eða greinaröð til að fylgja því og fá tölvupóst þegar eitthvað nýtt kemur, einn á dag í mesta lagi. Því sem þú fylgir stjórnarðu á Minni síðu.
Athugasemdir