Árið sem Íslendingar hentu minna af fötum en kínverskur tískurisi hristi upp í hlutunum

Umhverf­is­vit­und Íslend­inga virð­ist vera að aukast, að minnsta kosti ef aðeins er tekið til­lit til umfangs fata­só­unar. Hver Íslend­ingur henti að með­al­tali 11,5 kílóum af textíl og skóm á síð­asta ári, sem er 3,5 kílóum minna en árið 2016 þegar hver Íslend­ingur henti að með­al­tali 15 kílóum af fötum og textíl á ári.

[links]Enn er tölu­vert í að mark­mið stjórn­valda náist, að hver íbúi hendi að með­al­tali tíu kílóum á ári. Á sama tíma eru föt, skór og fylgi­hlutur vin­sæl­asti vöru­flokkur í net­verslun Íslend­inga.

Kjarninn fjall­aði um fata­sóun og ýmsar hliðar hennar á árinu sem er að líða, hér má sjá það helsta:

Kínverski tískurisinn Shein:

Rakel Guð­munds­dóttir fjall­aði um kín­verska tískuris­ann Shein í ítar­legri frétta­skýr­ingu í sumar. Shein hefur tek­ist að end­ur­skil­greina hug­takið hrað­tíska. Raunar er ekki lengur hægt að tala um hrað­tísku. Réttara er að tala um háhraðat­ísku.

Shein var stofn­aði árið 2008 og hét þá SheInside og ku aðal­lega hafa selt brúð­ar­kjóla. Árið 2012 breytti eig­and­inn, Chris Xu, áherslum fyr­ir­tæk­is­ins og byrj­aði að selja tísku­fatnað fyrir ung­lings­stúlkur og breytti síðar nafn­inu í Shein (borið fram she-in). Chris Xu var eng­inn sér­stakur tísku­fröm­uður en hann sér­hæfði sig í leit­ar­véla­bestun (e. search engine optim­ization) og er tækni­m­iðuð nálgun í mark­aðs­setn­ingu talin ein helsta ástæða þess hvað fyr­ir­tækið hefur vaxið hratt.

[adspot]Shein er í dag metið á 100 millj­arða Banda­ríkja­dala. Það er meira en sam­an­lagt virði tískurisanna H&M og Zara. Árið 2021 tók snjall­for­rit Shein fram úr Amazon sem vin­sælasta inn­kaupa-appið í Banda­ríkj­unum og er heima­síða Shein einnig mest heim­sótta fata­síða í heimi. Stærsti mark­aður Shein er í Banda­ríkj­un­um, Bras­il­íu, Frakk­landi og Spáni.

Fötin sem Shein selur eru fram­leidd við slæmar vinnu­að­stæður og hafa umhverf­is­sinnar bent á að þau séu úr svo litlum gæðum að oft séu þau aðeins notuð í eitt skipti, mögu­lega til að ná góðri mynd á Instagram, áður en þau enda í rusl­inu.

Fatasóun á Íslandi:

Í haust greindi Kjarninn frá því að dregið hefur úr fata­sóun Íslend­inga síð­ustu fimm ár eftir öran vöxt fimm árin þar á undan. Í fyrra henti hver íbúi að með­al­tali 11,5 kílóum af textíl og skóm yfir árið, sem er 3,5 kílóum minna en árið 2016 þegar fata­sóun náði hápunkti.

Árið 2016 inn­leiddi umhverf­is­ráðu­neyt­ið, nú umhverf­is-, orku- og lofts­lags­ráðu­neyt­ið, almenna stefnu um úrgangs­for­varn­ir. Yfir­skrift stefn­unnar er Saman gegn sóun og í henni er lögð áhersla á nægju­semi, betri nýtni og minni sóun ásamt því að auka fræðslu til að koma í veg fyrir myndun úrgangs. Enn er tölu­vert í að mark­mið stjórn­valda náist, að hver íbúi hendi að með­al­tali tíu kílóum á ári.

Á sama tíma og fata­sóun minnkar örlítið sækir net­verslun á fatn­aði í sig veðrið og eru föt, skór og fylgi­hlutir stærsti vöru­flokk­ur­inn sam­kvæmt net­versl­anapúlsi Pró­sents, auk þess sem 11 pró­sent lands­manna gera ráð fyrir að versla meira á net­inu næstu 12 mán­uði.

Vinsældir erlendra tískurisa á Íslandi:

Í fram­haldi af umfjöllun um fata­sóun beindi Kjarninn sjónum sínum að net­verslun. Aðeins fimm Evr­ópu­þjóðir aðrar en Íslend­ingar versla meira á net­inu. Föt, skór og fylgi­hlutir er vin­sæl­asti vöru­flokk­ur­inn, jafnt í Evrópu og á Íslandi, og hér á landi er Boozt lang vin­sælasta net­versl­unin í þeim flokki með 38 pró­sent hlut­deild.

Shein hefur sótt í sig veðrið í net­verslun á Íslandi og er með átta pró­sent hlut­deild í net­verslun Íslend­inga á fatn­aði í erlendum net­versl­unum.

Rauði krossinn og Hringekjan taka fatnað frá Shein úr sölu:

Shein komst í frétt­irnar á árinu vegna eit­ur­efna í flíkum sem fyr­ir­tækið fram­leiðir. Rann­sóknir hafa sýnt að vörur frá Shein inni­halda skað­leg efni. Af þeim vörum sem rann­sak­aðar voru inn­­i­hélt ein vara af hverjum fimm umtals­vert magn eit­­­ur­efna, meðal ann­­­ars blý, PFAS og þalöt.

Í kjöl­far umfjöll­unar Kjarnans um fata­sóun, Shein og áhuga Íslend­inga á fata­kaupum á net­inu af erlendum tískurisum ákvað hringrás­ar­versl­unin Hringekjan, þar sem bása­leigj­endum gefst kostur á að selja notuð föt, að taka allar vörur frá tískuris­anum Shein úr end­ur­sölu vegna magns eit­ur­efna í flík­unum.

Nokkrum dögum seinna sendi Rauði kross­inn frá sér til­kynn­ingu þar sem greint var frá því að héðan í frá verði allt gert til að forð­ast að vörur frá Shein endi í fata­versl­unum Rauða kross­ins. Flíkum frá Shein á samt sem áður að skila í fata­söfn­un­ar­gáma Rauða kross­ins.

Kjarninn fjall­aði í kjöl­farið um örlög hrað­tískuflíka sem koma til Íslands frá Kína. Flíkum frá Shein sem er skilað í fata­söfn­un­ar­gáma Rauða kross­ins enda hjá end­ur­vinnslu­að­ila í Þýska­landi, þar sem óljóst er hvort magn eit­ur­efna í flík­unum hafi áhrif á end­ur­vinnslu þeirra.

Shein lofar bót og betrun:

Shein hefur ekki brugð­ist við umfjöllum um eit­ur­efni í flíkum en lofar bót og betrun á öðrum sviðum. Kín­verska fata­fyr­ir­tækið við­ur­kennir að hafa brotið gegn reglum um vinnu­tíma og heitir því að verja 15 millj­ónum Banda­ríkja­dala, eða sem nemur um tveimur millj­örðum króna, í að bæta vinnu­að­stæður starfs­manna í fata­verk­smiðjum sem fram­leiða fatnað sem Shein sel­ur.

En það er stórt en. Shein við­ur­kennir aðeins að hafa brotið gegn reglum um vinnu­tíma í tveimur verk­smiðjum af mörg þús­und sem fyr­ir­tækið á í við­skiptum við.

Shein við­ur­kenndi brotin eftir að starfs­fólk í tveimur verk­smiðjum steig fram í bresku heim­ild­ar­mynd­inni Inside the Shein Machine: UNTOLD og greindu frá gríð­ar­löngum vinnu­dögum og fáum, ef ein­hverj­um, frí­dög­um.

Shein full­yrðir að tveggja millj­arða króna fjár­fest­ing­ar­á­ætlun fyr­ir­tæk­is­ins sem snýr að bættum vinnu­að­stæðum starfs­fólk sem fram­leiðir flíkur tískuris­ans muni ná til mörg hund­ruð verk­smiðja á næstu þremur til fjórum árum.

Adam Win­ston, yfir­maður umhverf­is- og sam­fé­lags­mála hjá Shein á heims­vísu segir fyr­ir­tækið hafa unnið mark­visst að áætlun um upp­runa­á­byrgðir (e. responsi­ble sourcing programme) til að bæta vel­ferð og vinnu­að­stæður starfs­fólks sem fram­leiðir vörur Shein.

Shein hefur einnig komið á fót kerfi sem gerir starfs­fólki fata­verk­smiðj­anna kleift að senda inn nafn­lausar ábend­ingar eða kvart­anir með tölvu­pósti, sím­tali eða í gegnum WeChat. „Það er hluti af áætlun okkar til að sinna eft­ir­liti og við­halda rétt­indum starfs­fólks,“ segir Win­ston.