Ísland situr áfram í 18. sæti á lista Blaða­manna án landamæra sem mælir fjöl­miðla­frelsi í 180 ríki heims­ins og var birtur í dag, en stiga­fjöldi lands­ins dregst saman milli ára og hefur aldrei verið lægri. Þetta er lægsta sæti sem Ísland hefur setið í síðan 2016, en Ísland mæld­ist oft­ast nær í efstu sætum list­ans framan af þess­ari öld. Þannig var Ísland í fyrsta sæti á lista sam­tak­anna yfir þau lönd þar sem fjöl­miðla­frelsi var mest árið 2008 og í öðru sæti tveimur árum síðar.

Frá þeim tíma hefur Ísland hrapað hratt á list­anum. Fyrsta fallið kom á árunum 2015 og 2016, þegar Íslandi féll niður í 19. og 21. sæti list­ans. Það var komið í 10. sæti árið 2017 og hefur verið í 15. til 16. sæti á síð­ustu árum. Nú er Ísland, líkt og áður sagði, komið í 18. sætið. 

Áfram sem áður raða nágranna­lönd okkar sér í efstu sætin. Noregur trónir á toppnum á meðan að Danmörk, Svíþjóð og Finnland sitja í sætum þrjú til fimm. Eina landið sem smeygir sér á milli Norð­ur­land­anna í þeim sætum er Holland sem situr í fjórða sæti. 

Eignahald getur skapa hagsmunaárekstur

Á meðal þess sem til­tekið er í grein­ingu sam­tak­anna á íslenskum fjöl­miðla­mark­aði er að stór sjáv­ar­út­vegs­fyr­ir­tæki eigi fjöl­miðla­fyr­ir­tæki og að það veki upp spurn­ingar um hags­muna­á­rekstra. Er þar átt við eign­ar­hald fjöl­skyld­unnar sem er stærsti eig­andi Ísfé­lags­ins, Guð­bjargar Matth­í­as­dóttur og barna hennar, og Kaup­fé­lags Skag­firð­inga á Árvakri, útgáfu­fé­lagi Morg­un­blaðs­ins. Tap þeirrar fjöl­miðla­sam­stæðu frá því að áhrifa­hópar innan íslensks sjáv­ar­út­vegs keyptu hana árið 2009 var farið að nálg­ast þrjá millj­arða króna í lok árs 2022. 

Þá er sér­stak­lega tekið fram að blaða­menn sem stóðu að umfjöllun um Samherja og meinta glæpi þess fyr­ir­tækis frá árinu 2019 hafi þurft að sæta lög­reglu­rann­sókn og opin­berri ófræg­ing­ar­her­ferð. Er þar vísað í rann­sókn lög­regl­unnar á Norð­ur­landi eystra á fimm blaða­mönnum, þar af fjórum sem starfa í dag á Heim­ild­inni, fyrir meint brot á frið­helgi einka­lífs vegna umfjöll­unar um hina svoköll­uðu Skæru­liða­deild Samherja sem birt var í maí 2021. Umrædd rann­sókn hefur staðið í þrjú ár og 26 mán­uðir eru síðan að fjórir blaða­mann­anna fengu stöðu sak­born­ings í mál­inu. Þeir hafa verið yfir­heyrðir einu sinni, í ágúst 2022. 

Óvægin gagnrýni frá stjórnmálamönnum

Samtökin til­taka líka að blaða­menn hafi orðið fyrir sífellt óvægn­ari gagn­rýni á Alþingi sem sumir blaða­menn upp­lifi sem póli­tískan þrýst­ing. Lagaum­hverfi blaða­manna sé að uppi­stöðu í lagi og tryggi fjöl­miðla­frelsi ásamt aðgengi að opin­berum upp­lýs­ingum. Fram­fylgd þeirra laga sé hins vegar annað mál og það hafi hold­gervst í þeirri stöðu sem kom upp í kringum jarð­hrær­ing­arnar á Reykja­nesi, þegar lög­reglu­yf­ir­völd ætl­uðu að skerða veru­lega aðgengi fjöl­miðla að ham­fara­svæð­inu. Lausn náð­ist í því máli fyrr á þessu ári, eftir að Blaða­manna­fé­lag Íslands stefndi íslenska rík­inu, en í henni felst að blaða­menn og ljós­mynd­arar eru skil­greindir sem við­bragðs­að­ilar og fá sama aðgengi og aðrir slíkir. Blaða­menn án landamæra segja að siða­reglu­kerfi íslenskra blaða­manna, sem myndar fag­legan grunn undir starf­semi þeirra, virki vel. 

Efna­hags­leg staða íslenskra fjöl­miðla er sögð slæm. Þótt rann­sókn­ar­blaða­mennska hafi vaxið í kjöl­far stórra afhjúpanna á spill­ing­ar­málum á síð­ustu árum þá hafa aug­lýs­inga­tekjur hríð­fallið. Þessu hafi stjórn­völd mætt með upp­setn­ingu á styrkja­kerfi en áhyggjur séu af því innan blaða­manna­stétt­ar­innar að það kerfi gagn­ist fyrst og síð­ast stærstu fjöl­miðla­fyr­ir­tækj­unum. 

Flestir blaða­menn á Íslandi upp­lifa sig nokkuð örugga og hræð­ast ekki að verða beittir lík­am­legu ofbeldi. Kvenkyns blaða­menn verði þó endrum og sinnum fyrir því að vera hótað sím­leiðis eða í gegnum ummælum á sam­fé­lags­miðlum. Þetta vanda­mál er, sam­kvæmt grein­ing­unni, vax­andi á Íslandi. 

Norður-Kórea skríður af botninum

Í sam­an­tekt Blaða­manna án landamæra er 180 löndum og svæðum raðað upp í röð eftir fjöl­miðla­frelsi. Hún byggir á því að sér­­fræð­ingar svara spurn­inga­list­­anum sem gerður er af sam­tök­un­­um. Þau svör eru síðan greind og lönd­unum gefin ein­kunn. Því hærri sem hún er, því meira er fjöl­miðla­frels­ið. Nor­egur fær til að mynda ein­kunn­ina 91,89.

Ísland fær hins vegar 80,13 og stiga­­fjöldi lands­ins dregst saman um 3,06 stig  á milli ára. 

Eritrea vermir neðsta sæti list­ans en skammt fyrir ofan það er Sýrland og Afganistan situr í þriðja neðsta sæt­inu. Ein­ræð­is­ríkið Norður-Kórea, sem sat á botn­inum í fyrra, situr nú í sæti 177 og stór­veldið Kína, sem var í næst neðsta sæti fyrir ári síðan, klifrar upp í sæti 172.