Umboðs­maður Alþingis hefur kom­ist að þeirri nið­ur­stöðu að það eigi að vera hægt að nálg­ast allar upp­lýs­ingar sem finna má í fyr­ir­tækja­skrá án end­ur­gjalds. Þetta kemur fram í áliti umboðs­manns, sem birt var undir lok apr­íl­mán­aðar.

Menn­ingar- og við­skipta­ráðu­neytið hefur þegar hafið vinnu við að end­ur­skoða gild­andi reglu­gerð um gjald­töku fyr­ir­tækja­skrár, hluta­fé­laga­skrár og sam­vinnu­fé­laga­skrár til sam­ræmis við þau sjón­ar­mið sem koma fram í áliti umboðs­manns, sam­kvæmt skrif­legu svari sem Heim­ildin hefur fengið frá ráðu­neyt­inu.

Ráðu­neytið seg­ist einnig hafa fundað með skrá­ar­sviði Skatts­ins um málið og sam­ráð verði haft við stofn­un­ina við end­ur­skoðun reglu­gerð­ar­innar. Frá Skatt­inum fær Heim­ildin þau svör að málið sé í skoðun.

Ef allar upp­lýs­ingar sem finna má í fyr­ir­tækja­skránni yrðu aðgengi­legar án end­ur­gjalds yrði það nokkuð mikil breyt­ing fyrir þá sem vilja sækja sér upp­lýs­ingar um íslenskt við­skipta­líf frá því sem nú er eða fyr­ir­tæki sem vilja miðla þessum upp­lýs­ingum á sínum eigin vett­vangi.

Í dag er ein­ungis hægt að nálg­ast svo­kall­aðar grunn­upp­lýs­ingar úr fyr­ir­tækja­skránni án end­ur­gjalds, en það eru upp­lýs­ingar sem eru í skránni á grund­velli laga um fyr­ir­tækja­skrá.

Hins vegar þarf að greiða sér­stak­lega fyrir að nálg­ast upp­lýs­ingar sem eru í fyr­ir­tækja­skrá á grund­velli ann­arra laga­bálka, t.d. laga um hluta­fé­lög og einka­hluta­fé­lög.

Ýmist er hægt að fá upp­lýs­ing­arnar frá Skatt­inum gegn greiðslu, eða sækja þær frá fyr­ir­tækjum á borð við Creditinfo og Keldunni, sem greiða Skatt­inum fyrir að fá að hafa milli­göngu um miðlun þess­ara upp­lýs­inga.

Fyrirtæki kvartaði yfir túlkun Skatts og ráðuneytis

Álit umboðs­manns er til komið vegna kvört­unar sem kom inn á hans borð vegna sam­skipta ónafn­greinds fyr­ir­tækis við Skattinn og svo atvinnu­vega- og nýsköp­un­ar­ráðu­neytið árið 2021. Fyr­ir­tækið hafði þann skiln­ing að með breyt­ingum sem gerðar voru á lögum um fyr­ir­tækja­skrá árið 2017 hefði átt að opna á gjald­frjálsan aðgang að öllum upp­lýs­ingum sem eru í fyr­ir­tækja­skrá.

Skatt­ur­inn var ekki á sama máli og taldi ein­ungis áður­nefndar grunn­upp­lýs­ingar eiga að vera gjald­frjálsar. Ráðu­neytið lýsti sig svo sam­mála túlkun Skatts­ins í bréfi til fyr­ir­tæk­is­ins. Í kjöl­farið sendi þetta fyr­ir­tæki kvörtun til umboðs­manns Alþingis.

Í áliti umboðs­manns er farið í ítar­legu máli yfir það hvernig afstaða Skatts­ins og ráðu­neyt­is­ins sé að mati umboðs­manns ósam­rým­an­leg lögum.

Vilji löggjafans að allar upplýsingar yrðu gjaldfrjálsar

Þar kemur m.a. fram að ekki megi ráða af lög­skýr­ing­ar­gögnum að þegar Alþingi breytti lögum um fyr­ir­tækja­skrá árið 2017 hafi verið gerður fyr­ir­vari um að þær upp­lýs­ingar sem væru í fyr­ir­tækja­skrá á grund­velli ann­arra laga­bálka ættu að vera und­an­skyldar því sem þar segir, að engin gjald­taka skuli vera fyrir raf­ræna upp­flett­ingu í skránni og að allar upp­lýs­ingar skuli birt­ast í raf­rænni upp­flett­ingu.

Skatt­ur­inn og ráðu­neytið túlk­uðu orða­lagið „allar upp­lýs­ingar“ í þess­ari laga­grein á þann hátt að þar væri ein­ungis vísað til þeirra grunn­upp­lýs­inga sem eru í fyr­ir­tækja­skránni á grund­velli laga um fyr­ir­tækja­skrá. Það sagði umboðs­maður að stæð­ist ekki.

Umboðs­maður segir m.a. í áliti sínu að lög­skýr­ing­ar­gögn gefi til kynna að Alþingi hafi verið „fylli­lega ljóst að sam­þykkt frum­varps­ins hefði í för með sér umtals­vert tap á sér­tekjum rík­is­skatt­stjóra af gjald­töku vegna aðgangs að upp­lýs­ingum úr fyr­ir­tækja­skrá“, þó að áætl­aður heild­ar­kostn­aður vegna laga­breyt­ing­ar­innar hafi verið nokkuð á reiki við með­ferð máls­ins á Alþingi. 

Rík­is­skatt­stjóri sagði í umsögn sinni við laga­frum­varpið, sem kom frá þing­flokki Pírata, að kostn­að­ur­inn yrði 200 millj­ónir króna á ári, vegna tap­aðra tekna og kostn­aðar við að halda úti kerfi til að birta þessar upp­lýs­ingar raf­rænt.

Einn flutn­ings­manna frum­varps­ins, Smári McCarthy, sagði hins vegar í þing­ræðu að bæta þyrfti Skatt­inum 20 millj­óna króna tekju­tap vegna sam­þykktar máls­ins. 

Þrátt fyrir að ætl­aður kostn­aður hafi verið á reiki í umræðum um málið, telur umboðs­maður að ekki nokkur fyr­ir­vari hafi verið gerður við með­ferð máls­ins vegna þessa eða um áfram­hald­andi gjald­töku fyrir aðgang að til­teknum upp­lýs­ingum úr fyr­ir­tækja­skrá.

Umboðs­maður bendir á að ef svo hefði verið hefði Alþingi verið í lófa lagið að orða laga­breyt­ing­una með þeim hætti að að stjórn­völdum yrði veitt meira eða minna svig­rúm til gjald­töku fyrir raf­ræna upp­flett­ingu.

Málið var sam­þykkt í mik­illi sátt á þingi, en 62 þing­menn sögðu já og einn var fjar­ver­andi. Óli Björn Kárason þing­maður Sjálf­stæð­is­flokks sagð­ist í þing­ræðu við atkvæða­greiðslu telja að verið væri að stíga ágætt skref, sem myndi örugg­lega leiða til þess að við­skipta­lífið yrði aðeins heil­brigð­ara, opn­ara og aðgengi­legra.