Fréttir Súðavíkurflóðið

Forsætisráðherra boðar fund vegna Súðavíkurflóðs

Krafa aðstandenda þeirra sem fórust í Súðavíkurflóðinu um skipan rannsóknarnefndar var send forsætisráðherra og þingnefnd í síðustu viku. Forsætisráðherra hefur þegar boðað lögmann aðstandendanna á sinn fund. Formaður þingnefndarinnar segir einboðið að setja slíka nefnd á fót. Fyrir því séu bæði efnisleg og siðferðisleg rök.

Helgi Seljan

28. apríl 2023 · 14:07

„Það er ánægjuefni að forsætisráðherra skuli bregðast svo skjótt við erindinu,“ segir Sigurður Örn Hilmarsson hæstaréttarlögmaður í samtali við Heimildina. Þrettán manns, aðstandendur fólks sem lést í snjóflóðunum í Súðavík í janúar árið 1995, sendu Katrínu Jakobsdóttur forsætisráðherra beiðni þann 20. apríl, þar sem óskað var eftir fundi með Katrínu sem brást fljótt við erindinu og boðaði lögmann hópsins á fund í forsætisráðuneytinu í byrjun næstu viku.

Erindi hópsins við stjórnvöld er að skipuð verði rannsóknarnefnd af hálfu alþingis, til að skoða þátt yfirvalda í snjóflóðinu. Í nýlegri rannsókn Heimildarinnar komu fram nýjar upplýsingar um vitneskju yfirvalda um snjóflóðahættu á Súðavík, sem ekki var brugðist við. Fjórtán manns létust í flóðinu, þar af átta börn. Aðstandendur reyndu ítrekað að fá þátt yfirvalda í flóðinu rannsakaðan, en án árangurs.

„Enn er tækifæri til að draga lærdóm af snjóflóðinu í Súðavík“

Úr bréfi lögmanns þrettánmenninganna

„Tilgangur slíkrar rannsóknar á aðdraganda og eftirmálum snjóflóðsins væri meðal annars að rannsaka málsatvik, meta kerfislæg vandamál sem voru, og eru hugsanlega enn, til staðar er varða snjóflóðavarnir, og hugsanlegan þátt þeirra í því manntjóni sem varð í Súðavík,“ segir í erindi lögmannsins fyrir hönd hópsins, þar sem jafnframt er vísað til þess að rannsóknin hafi af þessum sökum mikla almenna þýðingu.

„Umbjóðendur mínir telja að gera megi athugasemdir við nær alla atburðarásina í kringum snjóflóðið,“ segir í erindinu þar sem vísað er til þess að fyrst núna, 28 árum eftir flóðið, hafi mikið af þessum upplýsingum komið fram í fyrsta sinn, í rannsókn Heimildarinnar og gagnaöflun aðstandenda þeirra sem létust.

Í erindinu er farið yfir upplýsingar og gögn sem sýna þá fjölmörgu annmarka sem voru á viðbrögðum yfirvalda, bæði stuttu fyrir og eins árin og áratuginn á undan snjóflóðinu. Yfirvofandi snjóflóðahætta er sögð hafa verið yfirvöldum ljós löngu áður en flóðið féll, en engu að síður hafi sú hætta verið vanmetin í opinberu hættumati, þvert á upplýsingar sem fyrir lágu.

„Þó hefur áfallið orðið umbjóðendum mínum enn þungbærara eftir að nýjar upplýsingar komu fram á sjónarsviðið sem sýna meðal annars fram á vitneskju yfirvalda um snjóflóðahættu á hluta þess svæðis sem snjóflóðið féll á árið 1995, en var utan skilgreinds hættumats. Hættumatið var þannig haldið alvarlegum annmörkum að þessu leyti.“

„Persónulega finnst mér einboðið að setja slíka nefnd á fót“

Þórunn Sveinbjarnardóttir

formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar Alþingis

Vísað er til þess hvernig yfirvöld hafi vanrækt að verja byggðina, hunsað aðvörunarorð gegn frekari íbúabyggð, og látið hjá líða að koma upplýsingum um yfirvofandi hættu til íbúanna kvöldið og nóttina fyrir flóðið.

„Af framangreindu er ljóst að hægt er að gera alvarlegar athugasemdir við atburðarásina alla sem átti sér stað í aðdraganda snjóflóðsins. Reglum um boðleiðir og fullnægjandi viðvaranir var ekki fylgt í aðdraganda flóðsins. Þá voru annmarkar á því hættumati sem lá fyrir og rangar upplýsingar og forsendur lagðar til grundvallar þess sem varð til þess að manntjón hlaust af.“

Einboðið og siðferðilega rétt

Erindið sem lögmaður þrettánmenningana sendi forsætisráðherra var einnig sent stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd alþingis, enda fer nefndin með umsjón og framkvæmd slíkra rannsókna, samkvæmt lögum, þó alþingi geti eftir sem áður sjálf ákveðið slíka skipun. Í samtali við Heimildina segist Þórunn Sveinbjarnardóttir, formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, hafa fengið í hendur erindi hópsins.

„Persónulega finnst mér einboðið að setja slíka nefnd á fót vegna þess að umfjöllun Heimildarinnar leiðir ýmislegt í ljós sem ég er viss um að hafi almennt ekki verið á vitorði margra. Hins vegar er ég líka á þeirri skoðun að eftirlifendur og aðstandendur þeirra sem þarna fórust eigi siðferðilegan rétt til þess að aðdragandinn og viðbrögðin við hamförunum séu rannsökuð til hlítar,“ sagði Þórunn.

Hefur ítrekað verið neitað

Aðstandendurnir þrettán sem standa að baki beiðninni eru fulltrúar sex húsa við Túngötu og Nesveg í Súðavík. Aðstandendur þeirra 14 einstaklinga sem létust í flóðinu. Um er að ræða börn, foreldra og systkini hinna látnu. Hluti þessa hóps hefur áður – ítrekað – reynt að fá fram rannsókn á þætti yfirvalda í þeim mikla mannskaða sem varð í flóðinu, en án árangurs.

Strax eftir flóðið fór lögmaður þeirra fram á að skipuð yrði opinber rannsóknarnefnd vegna þeirra. Þeirri beiðni var hafnað af yfirvöldum sem létu sér nægja að láta Almannavarnir ríkisins vinna skýrslu um flóðin. Sú skýrsla kom út ári eftir flóðið og var strax harðlega gagnrýnd. Ekki síst sú fullyrðing í skýrslunni að þrátt fyrir margvísleg mistök, hafi í raun ekkert getað forðað því manntjóni sem var, þar sem húsin sem fóru undir flóðið hafi öll verið utan skilgreinds hættusvæðis. Sú fullyrðing var einfaldlega röng.

Á þetta og fleiri atriði bentu aðstandendur strax árið 1996 og óskuðu eftir því að yfirvöld fengju óháðan aðila til rannsóknarinnar. Almannavarnir ríkisins væru enda að rannsaka eigin verk og því ekki til þess bær að gera málinu skil. Dómsmálaráðuneytið hafnaði þeirri beiðni og vísaði á Ríkissaksóknara sem vísaði málinu frá sér, það gerði Umboðsmaður líka og Ríkissaksóknari öðru sinni árið 2004.

Í bréfi lögmanns þrettánmenninganna til forsætisráðherra er vísað til þess hvernig aðstandendum var ítrekað neitað um þá eðlilegu kröfu að óháður aðili rannsakaði málið. Lögreglurannsókn hafi ekki einu sinni farið fram, líkt og kveðið var á um í lögum. Þetta hafi valdið aðstandendum sem glímdu flestir við ólýsanlega sorg og mikið áfall, óþarfa sársauka og erfiði.

„Ábati og tilgangur slíkrar rannsóknar hefði jafnframt getað leitt skýrt í ljós hvað fór úrskeiðis í samskiptum og viðbrögðum viðbragðsaðila, meðal annars með það fyrir augum að koma í veg fyrir að sambærilegir atburðir endurtækju sig,“ segir í erindi hópsins til forsætisráðherra, þar sem bent er á að „enn [sé] tækifæri til að draga lærdóm af snjóflóðinu í Súðavík“.

Mistökin mörg og alvarleg

Í nýlegri rannsókn Heimildarinnar voru fjölmörg atriði tínd til sem gáfu skýrar vísbendingar um að yfirvöld hefðu sýnt af sér vanrækslu í aðdraganda flóðsins í Súðavík.

Snjóflóðavarnirnar sem aldrei risu
Árið 1984 var strax farið að huga að ofanflóðavörnum undir Súðavíkurfjalli, til að verja þá byggð sem fór undir flóð rúmum áratug síðar. Sérfræðingar hönnuðu grunngerð að þeim og teikningar og ítrekað var rætt um þörf á þeim næstu árin. Hættumat sem unnið var sex árum fyrir flóð gerði ráð fyrir byggingu þeirra og ítrekað var vísað til þeirra sem forgangsverkefnis í fundargerðum almannavarnaryfirvalda næstu árin, án þess þó að þær yrðu reistar.

Viðvaranir gegn byggingu húsa hunsaðar
Árið 1984 lögðust verkfræðingar sem unnu matsgerð fyrir Súðavíkurhrepp gegn því að byggt yrði meira en þá hafði verið á svæðinu. Mati þeirra var mótmælt og nokkrum mánuðum seinna var úthlutað nýjum lóðum, meðal annars til hjónanna Sveins Salómonssonar og Hrafnhildar Þorsteinsdóttur. Þau reistu hús við Nesveg 7 sem fór undir flóðið, þar sem þau létust.

Hættumatslína dregin ofan þekkts snjóflóðs
Snjóflóð sem féll árið 1983, í sama farvegi og flóðið 1995, náði niður fyrir efstu húsin yst við Túngötu samkvæmt frásögnum sjónarvotta, íbúa og fjölmiðla. Meðal annars húsið Túngötu 4, þar sem flóðið náði upp á miðja veggi og velti bíl við húsið. Engu að síður var hættulína snjóflóðahættumats dregin fyrir ofan sömu hús. Í flóðinu 1995 lést eins árs gömul stúlka, Hrafnhildur Þorsteinsdóttir, íbúi í Túngötu 4.

Upplýsingum um snjóflóðahættu haldið frá íbúum
Sérfræðingar höfðu metið ofanflóðahættu, mælt með byggingu varnargarða og lagst gegn frekari byggingum vegna snjóflóðahættu á umræddu svæði í Súðavík. Engu að síður gáfu yfirvöld út hættumat fyrir Súðavík, þar sem fullyrt var að utan skilgreinds hættusvæðis, væri hættulaust svæði. Á korti almannavarna leit þannig út fyrir að öll húsin sem fóru undir flóðið, þar sem mannslíf töpuðust, væru á hættulausu svæði. Í fundargerð Almannavarna eftir flóðin var viðurkennt að í raun hafi hin yfirlýstu hættulausu svæði verið óvissusvæði. Um það voru íbúar aldrei upplýstir. Þá vantaði inn nokkur hús inn á hættusvæðið og voru íbúar þeirra húsa ekki meðvitaðir um að þeir byggju á skilgreindu hættusvæði.

Yfirvöld vissu af hættu nóttina fyrir flóðið
Framburður snjóflóðaeftirlitsmanns í Súðavík og sérfræðings á ofanflóðavakt Veðurstofu Íslands, kvöldið og nóttina fyrir flóðið, sýnir að hætta á snjóflóði á svæðinu sem stuttu seinna fór undir flóð, var til staðar. Þeir bera báðir að hafa rætt þá hættu við formann almannavarnanefndar og krafist þess að nefndin yrði kölluð saman, en formaðurinn neitar að hafa heyrt af þeirri hættu. Hús á þessu svæði voru aldrei rýmd þrátt fyrir þetta.

Reglur um upplýsingaskipti og viðvaranir brotnar
Vitneskju um yfirvofandi hættu kvöldið og nóttina fyrir flóðið var aldrei miðlað til íbúa, né heldur gripið til aðgerða; hvort sem var rýmingar eða þess að vara íbúa við. Reglur um það voru því brotnar. Að sama skapi er ljóst að mistök við gerð hættumatsins hafi orðið til þess að almannavarnayfirvöld hafi ranglega haldið að ekkert húsanna sem fór undir flóðið hafi verið á hættusvæði. Þvert á móti voru þrjú íbúðarhús og leikskóli inni á hættusvæðinu og fóru öll undir flóðið. Gömul loftmynd sem notuð var sem grunnur að kortinu gerði það að verkum að inn á kortið vantaði þessi hús, þar sem þau voru byggð eftir að loftmyndin var tekin.

Ríkið braut gegn þeirri skyldu sinni að verja líf borgaranna
Með vísan til dóms Mannréttindadómstóls Evrópu í máli gegn rússneska ríkinu, þykir lögmönnum aðtandenda einsýnt að íslenska ríkið hafi með sama hætti brotið gegn þeirri skyldu sinni að vernda líf borgaranna; bæði með því að verja þá ekki þekktri hættu eða vara við þegar ljóst var að hættan var yfirvofandi.

Kjósa

Hvernig finnst þér þessi grein? Skráðu þig inn til að kjósa.

Deila

Efnisorð

Súðavíkurflóðið

Athugasemdir

Skráðu þig inn til að skrifa athugasemd eða kjósa.

Allar athugasemdir eru ábyrgð á þeirra sem þær skrifa. Heimildin áskilur sér rétt til að fjarlægja ærumeiðandi og óviðeigandi athugasemdir. Hægt er að láta vita af athugasemdum með því að smella á Tilkynna.

Tengdar greinar