Hver þarf leik­hús á vorum tímum?  Sjón­varpið hefur stolið sen­unni svo ræki­lega síð­ustu daga og vikur að leik­list­ar­gagn­rýn­andi, sem hefur um sinn tekið sér hlé frá skriftum og sinnt öðru, getur ekki á strák sínum setið, og er, áður en hann veit af, orð­inn … hvað skal segja, kannski ekki beint stjórn­mála­skýr­andi, en allt­ént ein­hvers lags þátt­tak­andi í þeim orða­skiptum sem geisa nú á sam­fé­lags­miðl­unum, hinni nýju „senu“ okkar tíma, senu sem fáir ef nokkrir hefðu getað séð fyrir í gamla daga þegar frosin ró kalda stríðs­ins hvíldi yfir þjóð­líf­inu; aðeins ein útvarps­rás og eitt sjón­varp og svo gömlu góðu flokks­blöðin sem mönnum liggur heldur illt orð til nú.  En birtu þó leik­dóma og oft­ast ítar­lega dóma, gjarnan skrif­aða af bók­mennta­mönnum með áhuga og jafn­vel góða þekk­ingu og smekk fyrir leik­list. Í þá daga fundu leik­arar stundum að því að dóm­arnir væru ekki nógu „fag­legir“, en þá var vand­inn sá að fag­menn í ein­hverjum skiln­ingi voru fæstir gin­keyptir fyrir því að skrifa leik­dóma; fag­menn­irnir vildu sem sé flestir eiga þess kost að starfa að leik­list, eins þótt síðar yrði, en þá var talið jafn óhugs­andi að flytja sig úr sessi leik­dóm­ara yfir í leik­húsið og að brjót­ast yfir sjálfan Berlín­ar­múr­inn. Það voru skot­grafir víðar en í póli­tík­inni.

„Menningarumfjöllun“ Kastljóss

Nú er önnur öld: nóg komið af fag­fólki í öllum greinum, en þá bregður svo við að blöðin eru hætt að hafa pláss fyrir dóma af nauð­syn­legri lengd (þau sem á annað borð sjá ástæðu til að birta ein­hverjar umsagnir um listir yfir­leitt) og í sjón­varpi allra lands­manna er boðið upp á „krítík“ sem felst í því að spyrill­inn stendur yfir álits­gjaf­anum eins og sirkus­stjóri með svipu og heimtar að hann spýti út úr sér ein­hverri speki um heila leik­sýn­ingu á innan við fimm mín­útum, stundum skemmri tíma, og báðum liggur svo mikið á að ekki má á milli sjá hvort er meira atriði: að fara ekki yfir fimm mín­út­urnar eða segja eitt­hvað af viti um list­ina. Þetta kalla þau í Kast­ljós­inu „menn­ing­ar­um­fjöllun“ og telja víst boð­legar trakt­er­ingar við „menn­ing­una“ - jafn­vel þegar þau eru að fá til sín fólk sem allir sjá að veit næsta fátt um það sem það er að tjá sig um. En við skulum nefna hlut­ina réttum nöfnum: að sjálf­sögðu er hér hreint menn­ing­ar­leysi á ferð, óvirð­ingu jafnt við listir sem lista­fólk, sem á oft­ast nær (til allrar ham­ingju) skilið að verk þess séu tekin öðrum tökum.  

 „Ekki má á milli sjá hvort er meira atriði: að fara ekki yfir fimm mín­út­urnar eða segja eitt­hvað af viti um list­ina.“

Nauðsyn vandaðrar gagnrýni

Ég hef orð á þessu hér af því að vönduð gagn­rýni skiptir leik­húsið óhemju miklu máli; það vita allir heið­virðir lista­menn sem hafa náð þeim þroska að geta unnið úr krítík. En hún skiptir ekki síður máli áhuga­sama og fróð­leiks­fúsa unn­endur list­ar­innar, fólkið sem kemur í leik­húsið ár eftir ár til að efla anda sinn, gleðj­ast og njóta. Þetta vissu rit­stjórar fyrri ára, þrátt fyrir allt, og hafi þeir ekki gert það, máttu þeir treysta því að les­endur létu þá vita af því.  

En kannski eru slíkir les­endur að hverfa; fólk sem vill fá upp­lýsta list­dóma í fjöl­miðl­unum, eitt­hvað sem er hugsað og stutt þekk­ingu og næmi fyrir list­inni, eitt­hvað sem les­and­inn getur sjálfur tekið afstöðu til þegar hann hefur séð verkið, (hugs­an­lega) lært af, sam­þykkt eða hafnað. Ein firran sem veður uppi á okkar mis­upp­lýstu tímum er sú að allir dómar séu jafn mik­ils virði, eða öllu heldur lít­ils virði, í besta falli per­sónu­legar hug­leið­ingar sem hver sem er geti hrist fram úr erminni, sé hann nógu hnytt­inn og penna­fær. Og er vissu­lega hætt við að margt af því, sem hér er borið á borð og á að heita gagn­rýni, sé ekki sér­stak­lega til þess fallið að lyfta undir trú manna eða álit á list­dómum almennt. Og mun leik­listin vart vera ein á báti með það.  

Öfugþróun í leikhúsinu

Brátt verða liðnir fjórir ára­tugir frá því ég skrif­aði minn fyrsta leik­dóm. Mér verður því tæp­ast láð þó ég spyrji mig endrum og sinnum hvort leik­list­inni hafi farið fram á öllum þeim tíma. Ekki nógu mikið verð ég að segja; í sumum efnum hefur henni bein­línis farið aftur.  

Fyrir fjöru­tíu árum áttum við nokkur mjög áhuga­verð leik­skáld; þar fóru þeir fremstir Jökull Jak­obs­son, Guð­mundur Steins­son og Oddur Björns­son, en yngra fólk var einnig að birt­ast sem sýnd­ist efni­legt, þó mis­mikið yrði úr því síðar. Nú eigum við naum­ast nokk­urt leik­skáld sem rís undir nafni; þó ýmsir hafi spreytt sig, hefur eng­inn náð með tær þangað sem fyrr­nefndir þre­menn­ingar höfðu hæla. Þrátt fyrir marg­vís­lega stöðnun og erf­ið­leika í Þjóð­leik­húsi og Leik­fé­lagi Reykja­víkur á sjö­unda og átt­unda ára­tugnum voru þetta, þegar alls er gætt, spenn­andi tímar. En íslenskt leik­hús nú er ekki spenn­andi. Öðru nær, gæti maður freist­ast til að segja.    

„Einn mesti Akk­il­les­ar­hæll þess nú er að við eigum engan öfl­ugan leik­flokk, ekk­ert raun­veru­legt „ens­emble“.“

Þjóðleikhússtjórn Tinnu sorgarsaga

Einn mesti Akk­il­les­ar­hæll þess nú er að við eigum engan öfl­ugan leik­flokk, ekk­ert raun­veru­legt „ens­emble“, hóp leik­enda sem hefur burði til að skila virki­lega sam­stilltum og fág­uðum sýn­ingum. Þeir sem hafa haldið um stjórn­ar­tauma leik­húss­ins síð­ari ár og ára­tugi bera hér mesta ábyrgð; ef þeir hefðu haldið vöku sinni, gæti staðan verið allt önnur. Tinna Gunn­laugs­dóttir hefði aldrei átt að verða þjóð­leik­hús­stjóri; hún var svo langt frá því að vera því starfi vaxin sem verða má, enda fór leik­hús­inu aftur á nær öllum sviðum þau átta ár sem hún stýrði því. Sjálf var hún aug­ljós­lega lítt heima í leik­bók­mennt­unum, en það hefði vel mátt fyr­ir­gefa, hefði hún þá haft vit á að velja sér hæfa ráð­gjafa og hlusta á þá – sem hún gerði ekki. Verk­efna­valið var til­vilj­un­ar­kennt, alltof oft mis­heppnað, klass­ísk verk van­rækt, og þau fáu, sem duttu inn, mörg svo illa unnin að þeim hefði betur verið sleppt; til­raunir, eða hvað á að kalla það, Ástr­al­íu­manns, sem fólki var talin trú um að væri heims­nafn, með tvær höf­uðtra­ged­íur Shakespe­ares voru átak­an­leg dæmi, en þau voru fleiri.

Steininn tók þó úr þegar Fjalla-Eyvindi Jóhanns var mis­þyrmt svo hroða­lega af öðrum útlend­ingi, sem auð­sjá­an­lega botn­aði ekk­ert í verk­inu, að fá dæmi hafa sést önnur eins. Allir íslenskir höf­undar, sem sendu leik­hús­inu verk og ég hef marga rætt við, kvört­uðu sáran undan þeirri með­ferð sem textar þeirra sættu, áður en þeim var svo hafnað.  

Stórgölluð leiklistarmenntun

Skortur okkar á góðum leik­hópum er leik­hús­stjórum þó ekki einum að kenna, eins þótt ábyrgð þeirra sé mikil. Lélegur leik­list­ar­skóli kemur hér einnig við sögu. Fyrr á árum útskrif­uð­ust á stundum býsna góðir leik­arar úr skól­anum en í seinni tíð, einkum eftir að Ragn­heiður Skúla­dóttir tók við stjórn­inni um síð­ustu alda­mót, hefur honum hrakað mjög. Engin rækt er til dæmis lögð við radd­þroska, radd­beit­ingu og almenna texta­með­ferð, svo að nýlið­arnir eru oft­ast eins og fiskar á þurru landi þegar þeir þurfa að gera sig skilj­an­lega í stórum sölum. Þetta hefur leitt til þess að við eigum nú sára­fáa almenni­lega útvarps­leik­ara, ef undan eru skildir nokkrir ein­stak­lingar á miðjum aldri; fólk sem Útvarps­leik­húsið í Efsta­leiti hefur þó gert sér furðu lít­inn mat úr, að mér hefur fund­ist. En kannski nær nýr stjórn­andi þess, vel menntuð og mein­andi kona, að breyta því með stuðn­ingi útvarps­stjóra sem ætti að hafa taugar til leik­list­ar­innar.

Girnd

Mynd: Þjóð­leik­húsið.

Njálugrín Þorleifs Arnar

Fyrir nokkrum árum kom hingað leik­flokkur frá Sviss í heim­sókn og sýndi í Þjóð­leik­hús­inu sýn­ingu sem var byggð á Pétri Gaut Ibsens, frjáls­lega útgáfu Þorleifs Arnar Arn­ars­sonar, sem hefur eins og við vitum verið að hasla sér völl sem leik­stjóri á þýska mál­svæð­inu. Þetta var „ens­emble“-leik­hús af því tagi sem hér er hætt að sjást. Þraut­þjálfaðir leik­arar sýndu þar raun­veru­legan sam­leik undir öruggri leik­stjórn Þorleifs. Þetta var fyrsta sýn­ingin sem ég sá frá hendi hans, og sú besta sem ég hef séð hingað til.

Síðan hefur Þor­leifur Örn svið­sett hér heima þrjár sýn­ingar svip­aðs eðlis, allar unnar upp úr íslenskum bók­mennta­verkum. Sú fyrsta, Englar alheims­ins, náði miklum vin­sældum, eins þótt hún miðl­aði litlu sem engu af tragík skáld­sög­unnar; en þarna var fjör á sviði, fjölda­söngur og eft­ir­hermur, og það var áhorf­endum greini­lega nóg; ekki spillti heldur vel­gengn­inni að flest sem skrifað var um sýn­ing­una var hástemmt lof. Næst kom útgáfa Þorleifs á Sjálf­stæðu fólki, drunga­leg og dauð sýn­ing sem komst sjaldan nálægt óhugn­að­ar­galdri skáld­verks­ins, nema hjá ein­stöku leik­ara sem sýndi næmi fyrir ömur­leik þess mann­lífs sem þar er lýst. Aðal­leik­ar­inn, sá sami og í Englunum, átti ekki heima í hlut­verki Bjarts í Sum­ar­húsum.  

Eftir Einar Má og Laxness var ekki marga tinda aðra að klífa fyrir hinn bratt­sækna leik­hús­mann en Njálu sjálfa, og afrakst­ur­inn gat að líta á sviði Leik­fé­lags Reykja­víkur í Borg­ar­leik­hús­inu nú um jólin. Gagn­rýnendur áttu að vanda ekki orð til að dásama snilld­ina og aðsókn mun hafa verið all­góð; allt­ént gekk sýn­ingin fyrir fullu húsi fram á útmán­uði. Þetta var furðu­leg upp­á­koma; ein­hvers lags búr­leska upp úr sög­unni, óskilj­an­legt hvað höf­undar hand­rits (leik­stjóri og Mikael Torfason) voru að fara, nema helst að búa til gam­al­kunn­ugt hall­æris­grín í eilítið nýstár­legum bún­ingi um forn­sagna­per­sónur sem þjóðin dáði forðum daga en fáir hafa miklar taugar til lengur.  

Fyrri hlut­inn var þó mun betur gerður en sá seinni; sögu Gunnars og Hall­gerðar var ekki illa til skila haldið, enda nýttu höf­undar sér þar frá­sagn­ar­að­ferð sem Hómer sjálfur beitti og margir síðan: að segja fyrst alla sög­una í meg­in­dráttum, og snúa sér svo að því að rekja hana í smærri atriðum, dýpka og lýsa. Það jaðr­aði við að maður fengi áhuga og samúð með þeim Gunnari og Hall­gerði, sem var mest að þakka góðum leik Vals Freys; hann er að verða einn besti texta­leik­ari okkar, þó enn jafn­ist hann ekki á við Arnar Jónsson eða fyrri tíðar meist­ara, sem við af minni kyn­slóð ólumst upp við og margt er varð­veitt frá í góðum upp­tökum sem eru flestar vand­lega faldar í hirslum Rík­is­út­varps­ins.  

„Síðari hluti sýn­ing­ar­innar, Njáls­brenna, flók­inn aðdrag­andi hennar og eft­ir­mál, leyst­ist hins vegar upp í hreinan glund­roða.“

Síðari hluti sýn­ing­ar­innar, Njáls­brenna, flók­inn aðdrag­andi hennar og eft­ir­mál, leyst­ist hins vegar upp í hreinan glund­roða; menn hent­ust yfir sögu­efnið á hunda­vaði og reyndu svo að fylla í eyð­urnar með alls kyns skringi­leg­heitum: pía­nó­tón­leikum, ofur­löngum og leið­in­legum nútíma­ball­ett, hálf­berum karla­kór og öðru álíka. Ljóst var að höf­undar höfðu hér ein­fald­lega gef­ist upp fyrir efn­inu og látið arka að auðnu. Sýningin hefði orðið mun heil­legri ef fyrri hlut­inn hefði verið lát­inn duga.    

Sporvagn út af spori

Nýir leik­hús­stjórar eru nýteknir við í báðum höf­uð­leik­húsum okkar; einnig raunar á Akureyri, en þar veit ég satt að segja vart hvað er á seyði; þær spurnir, sem ég hef haft af því, hafa ekki enn ýtt á mig til norð­ur­ferða. Þau Ari Matth­í­as­son og Kristín Eysteins­dóttir hafa að vonum lítt náð að sýna hvers þau eru megnug, en efn­is­skrá þess leik­vetrar, sem er nú senn á enda, bar þess vitni að þau hafa löngun og metnað til að flytja góðar sviðs­bók­menntir. Á efn­is­skrá voru verk eftir höf­unda á borð við gamla, góða Tsjekhov, Pinter, Albee og Tennessee Williams; allt var það góðra gjalda vert, þótt á ýmsu ylti um list­rænan árangur, enda leik­stjórn mis­góð.  

Rými mitt hér er tak­markað og ekki hægt að gera þessum sýn­ingum verðug skil, en úr því ég hef minnst stutt­lega á jóla­sýn­ingu Leik­fé­lags­ins, er eðli­legt að segja fáein orð um Spor­vagn­inn Girnd sem Þjóð­leik­húsið sýndi einnig á jólum. En skemmst er frá því að segja að verkið mistókst ger­sam­lega undir stjórn Stefáns Bald­urs­sonar, og bar margt til; úrslitum réði þó að hvor­ugt aðal­leik­end­anna tveggja réði við hlut­verk sitt og hefði raunar tæp­ast gert undir burð­ugri leik­stjórn. Stefáni hefur löngum verið um megn að túlka leik­verk sem búa yfir sál­fræði­legri dýpt eða margræðni; honum láta ein­fald­ari hlutir betur.      

Blanche DuBois, hin brjóst­um­kenn­an­lega yfir­stétt­ar­dama sem ófarir í ástum og stjórn­lausar hvatir keyra út af spori og í fangið á heill­andi fanti, mági hennar Stanley Kowalski, minnti í með­förum Nínu Daggar helst á harðsoðna vænd­is­konu, vagg­andi mjöðmum gálu­lega; gervi­s­breyt­ingar hefðu getað hjálpað en um slíkt var ekki hirt. Til­finn­inga­lega var túlk­unin galtóm. Jafn mis­ráðið var valið á Baltasar Breka í hlut­verk Stanleys; það er sann­kall­aður bjarn­ar­greiði við unga leik­ara að fela þeim hlut­verk sem eru svo langt ofar getu þeirra, en von­andi fær dreng­ur­inn verk­efni sem hentar honum betur næst. Margt fleira var mis­heppnað í svið­setn­ing­unni; ég nefni aðeins kald­rana­lega og stíl­lausa leik­mynd og bún­inga; hvor­ugt í nokkrum takti við stað leiks­ins og tíma í franska hverf­inu í New Orleans um miðja síð­ustu öld. Ástríðu­full ljóð­rænan var með öllu gufuð upp.   

Að lokum

Hver þarf leik­hús á vorum dögum? spurði ég hér í upp­hafi. Þessa dag­ana fyllir Mamma mia Borg­ar­leik­húsið svo upp­selt er fram á haust; fyrir jól naut reyfara­kó­medía um Hróa Hött vin­sælda í Þjóð­leik­hús­inu. Það er fjarri mér að gera lítið úr gildi góðrar afþrey­ingar, ekki aðeins fyrir fjár­hag leik­hús­anna, en leik­hús sem fer að snú­ast um afþr­ey­ing­una eina saman ber dauð­ann í sér. Eflaust þyrstir stóran hluta þeirra sem fara í leik­hús fyrst og fremst í stund­ar­skemmtan, en það á alls ekki við um alla; vel­gengni Njálu­leiks Leik­fé­lags­ins sýnir til dæmis að þrátt fyrir skiptar skoð­anir manna á meðal (og jafn­vel sum­part vegna þeirra) eru fjöl­margir for­vitnir og áhuga­samir um það sem er að ger­ast í leik­hús­unum. Það eitt er dýr­mætt og ætti að vera leik­li­st­ar­fólki hvatn­ing til að rísa upp úr allri með­al­mennsku og gera miklu betur en raunin hefur verið um alltof mörg und­an­gengin ár.