Barnaníðingar fá ekki hjálp til bata

Það er ekk­ert grín fyrir átján ára krakka­skít að fara í fang­elsi í tæp þrjú ár og vera síðan allt í einu fleygt út á götu aftur og sagt að redda sér.“ Þetta segir rúm­lega tví­tugur piltur sem nýlega lauk afplánun fyrir að hafa brotið kyn­ferð­is­lega á þá fjórtán ára gam­alli stúlku. Hann seg­ist ein­göngu hafa mætt mót­læti í fang­elsi, þar hafi enga hjálp verið að fá og hann hafi gengið þaðan út reiður.

Engin úrræði utan fang­elsa standa föngum, sem brotið hafa kyn­ferð­is­lega gegn börnum, til boða og fá þeir því ekki sömu tæki­færi og aðrir fangar til að aðlag­ast sam­fé­lag­inu á ný undir lok fang­els­is­vistar. Tæplega helm­ingur allra fanga á Íslandi lýkur afplánun sinni á áfanga­heim­il­inu Vernd, en þangað mega barn­a­níð­ingar ekki koma. Ekkert sam­bæri­legt áfanga­heim­ili er í boði hér á landi þrátt fyrir ítrek­aðar ábend­ingar um að fjölga þurfi slíkum vist­un­ar­úr­ræðum. Rafrænt eft­ir­lit stendur þessum ein­stak­lingum heldur ekki til boða, enda verða fangar að hafa afplánað á Vernd áður en þeir fá ökkla­band. Sál­fræð­ingur segir það fyrst og fremst mik­il­vægt fyrir sam­fé­lagið að veita þessum hópi fanga aðstoð, enda sé það hlut­verk rétt­ar­kerf­is­ins að koma í veg fyrir að þeir brjóti af sér aftur.

Barnaníðingum mismunað

Árið 2006 fjall­aði frétta­skýr­inga­þátt­ur­inn Kompás á Stöð 2 um dæmdan barn­a­níð­ing, sem dvaldi á Vernd, Ágúst Magn­ús­son. Í þætt­inum setti Ágúst sig í sam­band við 13 ára stúlku í gegnum netið í tölvu sem hann hafði aðgang að á Vernd. Stúlkan reynd­ist vera tál­beita á vegum þátta­stjórn­enda. Mikið umtal varð um áfanga­heim­ilið í kjöl­farið og urðu íbúar hverf­is­ins mjög óró­legir. Að sögn Þráins Farest­veit, fram­kvæmda­stjóra Verndar, varð ástandið svo alvar­legt að minnstu mun­aði að áfanga­heim­il­inu yrði lokað.

„Ég gekk hér í hús og fór í kirkju, skól­ana, leik­skól­ana og íþrótta­mann­virkin og ræddi við fólk. Haldnir voru nokkrir fundir með íbúa­sam­tökum og skólum og á end­anum var þetta nið­ur­staðan,“ segir Þráinn en í kjöl­farið var tekin ákvörðun um að ein­stak­lingar með þessi brot að baki yrðu ekki lengur vistaðir á Vernd. Á sama tíma sendi stjórn Verndar frá sér yfir­lýs­ingu þar sem biðlað var til fang­els­is­mála­yf­ir­valda að finna þessum ein­stak­lingum önnur sam­bæri­leg úrræði. Yfirvöld hafa enn ekki svarað kall­inu.

Páll Winkel, for­stöðu­maður Fang­els­is­mála­stofn­unar, segir þessa stöðu mjög vonda. Hann segir slæmt að einn hópur sé tek­inn út fyrir sviga og hafi þar af leið­andi ekki sömu tæki­færi og aðrir fangar. Hann myndi sjálfur kjósa að þessi úrræði stæðu öllum til boða og eng­inn þyrfti að líða mis­munun af þessu tagi. „En það er ein­fald­lega ekki annað úrræði til staðar og það eru ákaf­lega fáir sem vilja taka við þessum hópi fanga,“ segir hann.

Vernd­ar­úr­ræðið hefur gefið afar góða raun og þeim sem ljúka afplánun með þessum hætti gengur almennt betur að aðlag­ast sam­fé­lag­inu á ný. Rann­sóknir hafa meðal ann­ars sýnt að end­ur­komu­tíðni fanga sem ljúka afplánun frá Vernd er mun minni en þeirra sem ljúka afplánun í fang­elsum.

Ekkert ökklaband án Verndar

Rafrænt eft­ir­lit fanga var lög­leitt hér á landi árið 2012 og hefur það gefið góða raun. Vandinn er hins vegar sá að til þess að kom­ast á ökkla­band þurfa fangar fyrst að hafa búið á áfanga­heim­ili – þurfa að hafa búið á Vernd. „Í því felst að gerð er sú krafa að fangar dvelji á áfanga­heim­ili Verndar og hlíti þeim skil­yrðum sem þar gilda með full­nægj­andi hætti áður en þeim er veitt heim­ild til að ljúka afplánun undir raf­rænu eft­ir­liti. Með þessum hætti hefur fangi sýnt fram á að hann sé hæfur til að afplána refs­ingu utan fang­elsis og því ákjós­an­legt að unnt sé að veita honum enn frek­ari tæki­færi til aðlög­unar sam­fé­lags­ins á ný með því að gefa honum kost á að ljúka afplánun á heim­ili sínu þar sem hann getur notið sam­vista við sína nán­ustu í enn rík­ari mæli en áður en þó með sömu skil­yrðum og gilda um afplánun á Vernd,“ segir í athuga­semdum við lögin um raf­rænt eft­ir­lit.

Samkvæmt þessum skil­yrðum eiga fangar, sem ekki fá að afplána á Vernd, sem eru fyrst og fremst barna­níð­ingar, ekki heldur kost á því að taka út hluta refs­ingar sinnar undir raf­rænu eft­ir­liti. Þeir ljúka því sinni afplánun í fang­elsi og ganga þaðan út frjálsir menn.

Fékk kvíðakast á Subway

„Ég upp­fyllti ekki þau skil­yrði sem þarf til þess að kom­ast á Verndina og þess vegna gat ég ekki heldur fengið að fara á raf­rænt. Ég fór bara í upp­reisn og sagði þeim að fokka sér. Kláraði bara minn tíma og fór síðan út,“ segir pilt­ur­inn ungi sem rætt er við hér að framan. Hann treysti sér ekki til að koma fram undir eigin nafni en verður hér eftir kall­aður Arnar.

„Ég fór bara í upp­reisn og sagði þeim að fokka sér.“

Arnar segir það hafa verið mjög erfitt að fara beint úr fang­elsi og út í lífið. „Ég var búinn að sitja inni í tæp þrjú ár og allt í einu labb­aði ég bara út um bláa hliðið,“ segir hann og lýsir í kjöl­farið atviki sem er honum sér­stak­lega minn­is­stætt. Þá var hann staddur á Subway með vini sínum og má segja að hann hafi fengið hálf­gert kvíða­kast: „Ég var að fara að fá mér að borða á Subway en fékk enga afgreiðslu. Konurnar stóðu bara á bak­við að tala saman.  Allt í einu kemur mann­eskja við hlið­ina á mér. Síðan kemur önnur