Skósveinn Pútíns

Árið 2008 flutti Alexey Niki­forov, 23 ára rúss­neskur efna­verk­fræð­ingur, til Kaup­manna­hafnar. Hann hafði þá fyrir skömmu lokið verk­fræði­námi í  Moskvu, með góðum vitn­is­burði og hafði fengið inn­göngu í dokt­ors­nám við Danska tækni­há­skól­ann, DTU. Alexey sótt­ist námið vel og þegar hann hafði lokið dokt­ors­nám­inu bauðst honum tíma­bundin staða rann­sókna­pró­fess­ors við skól­ann. Hann sagði sam­starfs­fólki sínu við DTU að hann hygð­ist ekki flytja aftur til Rúss­lands, sér lík­aði vel í Danmörku.

Að sögn sam­starfs­fólks Alexey var hann vinnu­samur og tók þátt í skemmt­unum á vegum starfs­manna. Var meðal ann­ars í hljóm­sveit með vinnu­fé­lög­unum. Dags­dag­lega var hann rólyndur og tran­aði sér ekki fram. Alexey lagði sig fram um að ná valdi á dönsk­unni, sem hann tal­aði fljót­lega reiprenn­andi, hann kynnt­ist danskri konu, þau eign­uð­ust barn og bjuggu í nágrenni Kaup­manna­hafnar. 

Árið 2014 lærði hann að spila á domru (stundum kölluð rúss­nesk lúta) og gerð­ist félagi í bala­læku­hljóm­sveit. Hann mætti vel á æfingar og lét sig aldrei vanta þegar sveitin var fengin til að koma fram við marg­vís­leg tæki­færi. Nina Pavlovksi, sem er í hljóm­sveit­inni, fékk það hlut­verk að setja Alexey inn í hlut­ina, eins og hún orð­aði það, þegar hann gekk til liðs við sveit­ina. Hún sagði í við­tali við danska útvarpið, DR, að Alexey hafi verið við­kunn­an­legur, frekar til baka án þess þó beint að vera feim­inn. 

Rólyndur maðurDags­dag­lega var Alexey rólyndur og tran­aði sér ekki fram. Hann lagði sig fram um að ná valdi á dönsk­unni, sem hann tal­aði fljót­lega reiprenn­andi, hann kynnt­ist danskri konu, þau eign­uð­ust barn og bjuggu í nágrenni Kaup­manna­hafnar.

Breyting 

Nina Pavlovski segir að svo hafi skyndi­lega eitt­hvað breyst. Alexey fór að koma of seint á æfingar og hann virt­ist oft­ast illa und­ir­bú­inn. Hann var mjög upp­tek­inn af sím­anum, sem hann skildi aldrei við sig. Hann lét, að sögn Ninu Pavlovksi, sím­ann ætíð standa á nótna­borð­inu og virt­ist þurfa að fylgj­ast vel með ein­hverju sem birt­ist á skjánum, hvað það var vissu aðrir í hljóm­sveit­inni ekki.

Nina Pavlovski sagði í áður­nefndu við­tali að fleiri en hún hefðu tekið eftir þess­ari breyt­ingu en það hefði aldrei sér vit­an­lega verið rætt sér­stak­lega. Alexey hefði aldrei verið sér­lega opin­skár varð­andi sína per­sónu­legu hagi, en það gilti reyndar um marga. 

Nýtt starf

Í maí 2019 fékk Alexey starf hjá fyr­ir­tæk­inu Ser­Energy (sem síðar sam­ein­að­ist Advent Technologies) í Álaborg. Hann bjó þó áfram í nágrenni Kaup­manna­hafnar en hafði her­bergi í Álaborg. Samdi um að skila fimm daga vinnu­viku á fjórum dögum. Hann hélt jafn­framt áfram að stunda rann­sóknir hjá DTU og spila í bala­læku­hljóm­sveit­inni. „Önnum kaf­inn maður,“ sagði hann ein­hverju sinni þegar vinnu­fé­lagi hans í Álaborg ræddi við hann.

Ser­Energy fyr­ir­tækið vinnur að marg­vís­legri þróun og fram­leiðslu á raf­orku úr met­anóli og fleiru sem teng­ist orku­skipt­unum (den grønne omstill­ing). Fyr­ir­tæki víða um heim kepp­ast nú við að þróa nýja tækni varð­andi orku­fram­leiðslu og mikil leynd hvílir gjarnan yfir þeirri starf­semi sem fram fer innan veggja þeirra.

Vinirnir í sendiráðinu

Lengi hefur farið það orð af Rússum, eins og reyndar mörgum öðrum þjóðum, að starfs­fólk í sendi­ráðum sinni ýmsu öðru en því sem kalla megi hefð­bundin sendi­ráðs­störf. Oft eru þessir starfs­menn kall­aðir njósn­arar en hlut­verk þeirra er gjarnan að kom­ast að upp­lýs­ingum sem gagn­ast gætu föð­ur­land­inu með einum eða öðrum hætti.

Ein aðferð er að kom­ast í kynni, og mynda tengsl, við ein­hvern sem kom­ist getur yfir mik­il­vægar upp­lýs­ingar. Peningar koma iðu­lega við sögu sem greiðsla fyrir „greið­ann“ og stundum reyn­ist sú freist­ing öðru yfir­sterk­ari. Mál Alexey Niki­forov er af þessum toga.

Ýmislegt óljóst

Ekki er vitað hvernig það atvik­að­ist að kynni tók­ust með efna­verk­fræð­ingnum Alexey og starfs­manni rúss­neska sendi­ráðs­ins í Kaup­manna­höfn. Danskir fjöl­miðlar geta sér til að hlut­irnir hafi gerst hægt, kannski hafi sendi­ráðs­mað­ur­inn og Alexey tekið tal saman á sam­komu í sendi­ráð­inu, vel hafi farið á með þeim og þeir svo farið að hitt­ast úti í bæ, á veit­inga- og kaffi­húsum. Fyrst í stað hafi ekki verið rætt neitt um hugs­an­lega „efn­is­öflun“. Ljóst sé að Alexey hafi ekki verið val­inn af handa­hófi, hann var virtur vís­inda­maður og upp­lýs­ingar um fram­leiðslu og þró­un­ar­vinnu Ser­Energy gætu gagn­ast Rússum. 

Timur Rasulov kemur til sögunnar

Sendi­ráðs­mað­ur­inn sem upp­haf­lega mynd­aði tengslin við Alexey fór heim til Rúss­lands í árs­lok 2017. Í hans stað kom maður á miðjum aldri, Timur Rasulov. Hann var titl­aður sendi­ráðs­rit­ari en danskir fjöl­miðlar segja að hann hafi verið starfs­maður leyni­þjón­ustu rúss­neska utan­rík­is­ráðu­neyt­is­ins, SVR. Hann og Alexey náðu strax vel saman. Ekki er með vissu vitað (eða verið upp­lýst) hvenær samið var um að Alexey myndi útvega upp­lýs­ingar handa Rússum. Sömu­leiðis er ekki ljóst hvort sendi­ráðs­mað­ur­inn þrýsti á Alexey með að fá starf hjá Ser­Energy og láta sig fá upp­lýs­ingar um starf­sem­ina þar, mik­il­vægar upp­lýs­ingar varð­andi tækninýj­ungar tengdar orku­skipt­unum sem víðar ein­blínt á.   

Náðu strax vel samanTimur Rasulov starfs­maður leyni­þjón­ustu rúss­neska utan­rík­is­ráðu­neyt­is­ins og Alexey náðu strax vel saman.

Fylgst með Alexey Nikiforov

Í gögnum sem danska útvarpið hefur fengið aðgang að og birt (að hluta) kemur ekki fram hvernig á því stóð að danska leyni­þjón­ustan fór að fylgj­ast með Alexey. Til eru fjöl­margar myndir af honum og sendi­ráðs­mann­inum Timur, á veit­inga­stöðum, bíla­stæðum og víðar. Af upp­tök­unum og gögnum er ljóst að danska leyni­þjón­ustan hefur lagt mikla áherslu á málið og talið það mik­il­vægt. 

Handtaka og húsleit 

Þann 3. júlí 2021, klukkan 19.01, var Alexey Niki­forov hand­tek­inn. Hann var þá staddur á bíla­stæði við skemmti­garð­inn Bakken, skammt frá Kaup­manna­höfn. Samtímis var gerð hús­leit á heim­ili hans og þar fund­ust meðal ann­ars doll­ara­seðlar, sem leyni­þjón­ustan segir komna frá Rússum, minnismiðar þar sem talin eru upp atriði sem Alexey átti að afla upp­lýs­inga um og koma í hendur sendi­ráðs­manns­ins Timur.

Fangelsi og brottvísun

Í nóv­em­ber 2021 stað­festi Vestri-lands­réttur dóm und­ir­réttar sem hafði dæmt Alexey Niki­forov í þriggja ára fang­elsi og lífs­tíð­ar­brott­vísun frá Danmörku að afplánun lok­inni. „Umfangs­miklar og skipu­lagðar njósnir“ sagði í nið­ur­stöðu rétt­ar­ins. Alexey hefur ætíð neitað öllum ásök­unum. Þess má geta að Timur Rasulov fór frá Danmörku árið 2021.

Hvers vegna?

Sú spurn­ing hlýtur að vakna hvernig á því standi að maður eins og Alexey Niki­forov velur að ger­ast sendi­sveinn og upp­lýs­inga­þjófur Rússa. Vel vit­andi að með því hætti hann starfs­frama sínum og jafn­framt mögu­leik­anum á að búa í Danmörku, þar sem hann vildi vera. Voru það pen­ing­arnir sem á hann voru bornir í skiptum fyrir upp­lýs­ingar? Þessum spurn­ingum er ekki auð­velt að svara. Þess eru mörg dæmi að fólk, bæði konur og karlar, hafi flækst í njósn­a­net erlendra ríkja og síðan ekki getað snúið við blað­inu. Sagan um Alexey Niki­forov er ein­ungis eitt dæmi.

Stutt viðbót um leyniþjónustur Rússa 

Í Rúss­landi eru þrjár stórar og fjöl­mennar leyni­þjón­ustur. Stærst er leyni­þjón­usta hers­ins, í dag­legu tali kölluð GRU. Hún heyrir undir varn­ar­mála­ráð­herr­ann og yfir­stjórn hers­ins. GRU ann­ast meðal ann­ars áhættu­söm verk­efni, til dæmis að koma „óvinum“ rík­is­ins fyrir katt­ar­nef. Danska leyni­þjón­ustan, PET, telur víst að starfs­menn GRU hafi starfað í sendi­ráði Rússa í Kaup­manna­höfn.

SVR er leyni­þjón­usta rúss­neska utan­rík­is­ráðu­neyt­is­ins og miðlar upp­lýs­ingum til Pútín for­seta. SVR var upp­haf­lega deild innan sov­ésku leyni­þjón­ust­unnar KGB en varð að sjálf­stæðri stofnun eftir fall Sov­ét­ríkj­anna. SVR starfar að mestu utan Rúss­lands, og hefur unnið með leyni­þjón­ustum ann­arra landa, til dæmis vegna hryðju­verka.

FSB var áður deild innan KGB. Starf­semin snýr fyrst og fremst að örygg­is­málum inn­an­lands í Rúss­landi og rann­sóknum á alvar­legum afbrotum.

Í lokin er rétt að geta þess að frá því að inn­rás Rússa í Úkraínu hófst hefur 15 starfs­mönnum rúss­neska sendi­ráðs­ins í Danmörku verið vísað úr landi.