Fjármálaráð gagnrýnir stjórnvöld fyrir að sleppa ekki bensíngjöfinni í ríkisútgjöldum

„Þó bens­ín­gjöfin sé ekki stigin í botn eins og áður hefur bens­ín­gjöf­inni þó ekki verið sleppt, enda þótt aðhald hafi auk­ist sé miðað við tíma­bil heims­far­ald­urs­ins.“ Þetta er á meðal þess sem fram kemur í nið­ur­stöðum álits­gerðar fjár­mála­ráðs um nýfram­lagða fjár­mála­á­ætlun rík­is­stjórn­ar­innar fyrir árin 2024 til 2028, sem er dag­sett í gær og Heim­ildin hefur undir höndum.

Ráðið telur að opin­ber fjár­mál séu sjálf­bær og að tölu­sett við­mið fjár­mála­reglna geti tekið gildi árið 2026 miðað við fyr­ir­liggj­andi áætl­anir og for­sendur. Áætlunin gerir þó ekki ráð fyrir því, heldur að þau taki gildi 2028. „Í ljósi efna­hags­þró­un­ar­innar og þá sér­stak­lega hvað varðar meiri tekjur ríkis og sveit­ar­fé­laga en gert var ráð fyrir í fyrri áætl­unum, telur ráðið að stjórn­völd eigi að íhuga hvort skil­yrði séu til að flýta gild­is­töku tölu­settra fjár­mála­reglna varð­andi skuldir, skulda­lækkun og heild­ar­af­komu.“

Hraðari aðlögun að jafn­vægi í opin­berum fjár­málum og lækkun skulda sé lík­leg til að hafa jákvæð áhrif á láns­hæf­is­mat og geti leitt til betri vaxta­kjara. „Þá styður aðhald í opin­berum fjár­málum við aðhald pen­inga­stefn­unnar og dregur úr þörf á að beita vöxtum í eins miklum mæli til að slá á inn­lenda eft­ir­spurn.“

Fjár­­­mála­ráð er ráð óháðra sér­­fræð­inga skipað af Bjarna Bene­dikts­syni, fjár­­­mála- og efna­hags­ráð­herra. Í því sitja Gunnar Har­alds­­son for­­mað­­ur, Arna Olafsson og Þórunn Helga­dóttir. 

Nýta eigi sterka stöðu til að minnka skuldir

Fimm ára fjár­mála­á­ætl­unin var kynnt í lok síð­asta mán­aðar. Samkvæmt henni er búist við því að rík­is­sjóður verði rek­inn í halla á hverju ári til árs­ins 2028. Alls er hall­inn frá byrjun árs 2023 og út árið 2027 áætl­aður 161,2 millj­arður króna. Skuldir rík­is­sjóðs halda því áfram að aukast á þessu tíma­bili.

Samkvæmt skulda­reglu mega heild­ar­skuldir rík­is­sjóðs, að frá­töldum líf­eyr­is­skuld­bind­ingum og við­skipta­skuldum og að frá­dregnum sjóðum og banka­inn­stæð­um, ekki fara yfir 30 pró­sent af vergri lands­fram­leiðslu. Þegar kór­ónu­veiru­far­ald­ur­inn skall á var sú skulda­regla, sem sett er fram í lögum um opin­ber fjár­mál, tekin úr sam­bandi og skuldir rík­is­sjóðs hafa verið yfir því marki síðan 2019. Fjár­mála­á­ætlun gerir ráð fyrir að skuld­irnar nái því fyrst að verða 30 pró­sent af lands­fram­leiðslu árið 2028, en þær eru áætl­aðar 31 pró­sent í ár og næstu fjögur ár.

Vert er þó að taka fram að skuldir vegna ÍL-sjóðs, sem eru áætl­aðar 200 millj­arðar króna á núvirði og 450 millj­arðar króna þegar reiknað er með verð­lags­breyt­ingum næstu rúma tvo ára­tug­ina, eru ekki taldar með þegar skulda­hlut­fallið er reiknað út. Ef svo væri myndi það versna umtals­vert. 

Í nið­ur­stöðum sínum segir fjár­mála­ráð að staða opin­berra fjár­mála sé sterk og skuldir hóf­legar í alþjóð­legum sam­an­burði. „Ráðið telur að nýta eigi styrka stöðu efna­hags­mála til að minnka skuldir, en að óhætt sé að reka hið opin­bera með halla þegar tek­ist er á við tíma­bund­inn efna­hags­sam­drátt. Við ástand þenslu í efna­hags­málum er erfitt að rök­styðja að hið opin­bera sé rekið með halla þar sem slíkt ýtir undir þenslu, hefur nei­kvæð áhrif á við­skipta­jöfnuð og dregur úr svig­rúmi til að mæta áföllum í fram­tíð­inni.“

Gagnrýna að tekjuauki sé ekki notaður til að bæta afkomu

Þegar fjár­lög fyrir árið 2023 voru sam­þykkt í des­em­ber í fyrra var gert ráð fyrir að hall­inn á rík­is­rekstr­inum í ár yrði 120 millj­arðar króna. inni í þeirri tölu er sala á hlut í Íslands­banka fyrir alls 76 millj­arða króna, sem þarf að fjár­magna með öðrum hætti ef hún gengur ekki eftir. 

Þegar fjár­mála­á­ætl­unin var kynnt í lok mars lá fyrir að tekjur rík­is­sjóðs í ár hafi auk­ist umtals­vert frá því sem áður var áætlað. Nú er hall­inn áætl­aður 54,5 millj­arðar króna, að því gefnu að það tak­ist að selja Íslands­banka. 

Fjár­mála­ráð gagn­rýnir að tekju­auk­inn hafi ekki verið not­aður til að bæta afkomu hins opin­bera enn frekar á árinu 2023, í stað þess að rík­is­stjórnin hafi sætt færis og ráð­stafað honum í aukin útgjöld. „Með því móti hefði betur verið stutt við pen­inga­mála­stjórn­ina og dregið úr vexti þjóð­ar­út­gjalda og við­skipta­halla. Þörfin á stuðn­ingi við pen­inga­mála­stjórn­ina er mik­il­væg á meðan þjóð­hags­legur kostn­aður við að fresta og draga úr ýmsum rík­is­út­gjöldum er lít­ill í sam­an­burði við þann kostnað sem hlýst af ónógum stuðn­ingi. Hallinn á rík­is­sjóði sam­kvæmt fjár­lögum 2023 jókst um 37 millj­arða frá for­sendum sam­þykktrar fjár­mála­á­ætl­unar. End­ur­skoðun á þjóð­hags­for­sendum og spár um áfram­hald­andi neyslu valda því að tekjur verða nokkru hærri en áætlað er í gild­andi fjár­lögum. Að mati fjár­mála­ráðs þarf að koma í veg fyrir að gjöld umfram þau sem leiða af breyttum verð­lags­for­sendum auk­ist við afgreiðslu fjár­auka­laga. Um er að ræða sveiflu­kenndar tekjur og tekjur geta lækkað jafn hratt verði bakslag í hag­vexti.“

Vilja skoða að setja útgjaldareglu

Fjár­mála­ráð telur að skoða eigi gaum­gæfi­lega kosti og galla þess að taka upp útgjalda­reglu til að auka festu í opin­berum fjár­málum. Það telur auk þess að bæta mætti gagn­sæi með upp­lýs­ingum um áhrif breyt­inga á fjár­laga­frum­varpi og með fjár­auka­lögum á sam­þykkta fjár­mála­á­ætlun. „Við núver­andi aðstæður er fjár­mála­á­ætlun aðeins upp­færð einu sinni á ári og þá einkum litið fram á við, en minna fjallað um hvaða frá­vik hafa orðið frá sam­þykktri áætlun og hvað skýrir þau. Það má því segja að núver­andi fyr­ir­komu­lag geri rýni fjár­mála­ráðs erfitt fyrir þar sem gagn­sæi um sam­fellu milli áætl­ana er ábóta­vant.“

Ekki sé að sjá að til séu úrræði til að fram­fylgja fjár­mála­stefnu og fjár­mála­á­ætlun gagn­vart sveit­ar­fé­lögum, eða að áætl­unum sé fylgt eftir gagn­vart þeim innan árs­ins. Sveit­ar­fé­lögin njóti fjár­hags­legs sjálf­stæðis sam­kvæmt lögum um sveit­ar­fé­lög og sveit­ar­fé­lögin séu mörg og mjög mis­mun­andi að stærð. 

Skoða mætti hvort raun­hæft sé að sveit­ar­fé­lögin beiti fjár­mála­stjórn sinni til að styðja við efna­hags­stjórn og vinna gegn hag­sveiflum. „Til þess að svo verði þarf annað hvort að breyta lögum og styrkja fram­fylgd fjár­mála­stefnu og áætl­ana gagn­vart þeim eða gera breyt­ingar á til­færslum úr rík­is­sjóði til sveit­ar­fé­laga með það að mark­miði að þær vinni gegn hag­sveifl­unni. Tekjur sveit­ar­fé­laga skulu alla jafna standa undir rekstri þeirra en er ekki ætlað sér­stakt hlut­verk í hag­stjórn.“

Fjár­mála­ráð telur að sjálf­bærni opin­berra fjár­mála til lengri tíma verði ein­ungis tryggð með auk­inni verð­mæta­sköpun í hag­kerf­inu. Minni vöxtur fram­leiðni vinnu­afls síð­ustu árin sé því áhyggju­efni og ráðið telur að stjórn­völd ættu að skoða orsakir þess­arar þró­unar og hvort og hvernig hægt er að bregð­ast við. 

Ráðið beinir því einnig til stjórn­valda að eft­ir­lit með fram­kvæmd fjár­laga verði hert og leggur áherslu á að ígrunda þurfi vel sam­spil stjórnar opin­berra fjár­mála og stjórn pen­inga­mála þannig að þau stuðli að jafn­vægi í efna­hags­málum og þar af leið­andi að stöð­ugu verð­lagi.