Í frétta­til­kynn­ingu sem fjár­mála- og efna­hags­ráðu­neytið birti 6. jan­úar sagði að útlit væri fyrir að kaup­máttur ráð­stöf­un­ar­tekna á mann, áður en tekið er til­lit til vaxta­gjalda, myndi aukast nokkuð á árinu og að kaup­mátt­arrýrnun und­an­far­inna miss­era yrði meira eða minna end­ur­heimt. Það myndi ger­ast vegna þeirra launa­hækk­ana sem samið var um við þorra stétt­ar­fé­laga á almennum vinnu­mark­aði á síð­ustu miss­erum. Upp­lýs­ing­arnar byggðu á grein­ingu ráðu­neyt­is­ins.

Um tölu­verð tíð­indi er að ræða, enda kaup­máttur rýrnað und­an­farið. Raunar gerð­ist það í fyrra í fyrsta sinn síðan í lok árs 2012 og byrjun árs 2013 að kaup­máttur ráð­stöf­un­ar­tekna dróst saman tvo árs­fjórð­unga í röð. Á þriðja árs­fjórð­ungi dróst hann saman um 6,1 pró­sent, sem er mesti sam­dráttur sem hefur mælst á þremur mán­uðum frá lokum árs 2010.

Ráð­stöf­un­ar­tekjur eru þeir pen­ingar sem standa eftir þegar búið er að draga skatta og önnur gjöld frá launum við­kom­andi og kaup­máttur þeirra lýsir því hvað hver getur keypt fyrir þær tekj­ur. Þegar kaup­mátt­ur­inn dregst saman þá getur við­kom­andi keypt minna fyrir krón­urnar sem hann hefur til ráð­stöf­unar í hverjum mán­uð­i. 

Ekki tekið tillit til vaxtagjalda

Heim­ildin óskaði eftir að fá grein­ingu ráðu­neyt­is­ins afhenta. Í henni kemur fram að útlit sé fyrir að kaup­máttur ráð­stöf­un­ar­tekna á mann auk­ist um þrjú pró­sent á árinu 2023 þrátt fyrir að spár um sex til sjö pró­sent verð­bólgu. Áætla megi að með­al­ein­stak­ling­ur­inn á vinnu­mark­aði verði með um 870 þús­und krónur í mán­að­ar­laun 2023, en þar er miðað við mið­gildi heild­ar­launa full­vinn­andi ein­stak­linga. Ráð­stöf­un­ar­tekjur með­al­ein­stak­lings á vinnu­mark­aði verði um 590 þús­und krónur á mán­uði.

Sér­stak­lega er til­greint í grein­ing­unni að þar sé ekki „tekið til­lit til vaxta­gjalda, en áhrifa vaxta­hækk­ana á heim­ilin mun gæta af vax­andi þunga á árinu.“ 

Miklar stýri­vaxta­hækk­anir hafa hækkað vaxta­gjöld heim­ila grið­ar­lega á und­an­förnum mán­uð­um, en vext­irnir hafa farið úr 0,75 pró­sent í maí í fyrra í sex pró­sent nú. Á sama tíma hefur verð­bólga vaxið í 9,6 pró­sent og saman hafa þessir kraftar leitt af sér miklar hækk­anir á hús­næð­is­kostn­aði og verð­lagi. Fyrir vikið hefur greiðslu­byrði heim­ila, það sem þau þurfa að greiða í fastan kostnað í hverjum mán­uði, stór­auk­ist. 

Ofan á þessa stöðu hefur íbúða­verð á höf­uð­­­borg­­­ar­­­svæð­inu, þar sem flestir lands­­­menn búa, hækkað um 50 pró­­­sent frá byrjun árs 2020. Raunar er það þannig að íbúða­verð hefur hækkað meira á Íslandi en í öllum hinum löndum Evrópu, alls 30 tals­ins, sem Eurostat, hag­stofa Evr­ópu­sam­bands­ins, mælir slíka hækkun hjá. Í nýlega birtri sam­an­tekt hennar kom fram að frá árinu 2010 til loka þriðja árs­fjórð­ungs sein­asta árs var hækk­unin á Íslandi um 213 pró­sent. Frá 2015 til sept­em­ber­loka í fyrra nam hækk­unin 122 pró­sent hér á landi. Þessar hækk­anir eru langt umfram launa­hækk­anir. Vísitala launa hækk­aði til að mynda á síð­ast­nefnda tíma­bil­inu um 74 pró­sent.

Þeir sem komu inn á íbúða­­­mark­að­inn á þessum tíma þurftu að taka mun hærri lán en áður. Hærri lán þýða hærri afborganir. Afborganir sem þarf að standa skil á með krónum sem duga sífellt skemur.

Stökkbreytt greiðslubyrði vegna vaxtakostnaðar

Mörg heim­ili tóku óverð­tryggð lán á breyti­legum vöxtum á þeim tíma sem vextir Seðla­bank­ans voru lágir. Um fjórð­ungur allra íbúða­lána eru nú óverð­­tryggð og á breyt­i­­legum vöxt­­um. Tíu vaxta­hækk­anir í röð hafa stökk­breytt greiðslu­byrði þess hóps og hann tekur á sig þessar hækk­anir af fullum þunga.

Í síð­ustu mán­að­ar­skýrslu Húsnæðis- og mann­virkja­stofn­unar (HMS) kemur fram að greiðslu­­­byrði óverð­­­tryggðra lána sé nú 63.600 krónur fyrir hverjar tíu millj­­­ónir króna sem teknar eru að láni. Það þýðir að fyrir þann sem er með 50 milljón króna lán er greiðslu­­­byrðin á mán­uði 318.000 krón­­­ur. Í maí í fyrra, þegar stýri­vextir voru í sög­u­­­legu lág­­­marki, var greiðslu­­­byrði af láni upp á sömu upp­­­hæð 188.500 krón­­­ur. Hún hefur því hækkað um 129.500 krónur á einu og hálfu ári, eða um 69 pró­­­sent. Það er aukin greiðslu­­­byrði upp á rúm­­­lega 1,5 millj­­­ónir króna á ári. Ef horft er styttra aftur í tím­ann, til maí 2022, hefur greiðslu­­­byrðin af ofan­­­greindu láni hækkað um 89.500 krónur á mán­uði, eða um 39 pró­­­sent. 

Ofan á þetta eru 4.451 heim­ila með óverð­­­tryggð lán á föstum vöxtum sem koma til end­­­ur­­­skoð­unar næsta árið. Fjöldi heim­ila lýkur líka fast­­­vaxta­­­tíma­bili sínu á árinu 2024 en alls koma 340 millj­­­arðar króna í óverð­­­tryggðum íbúða­lánum til vaxta­end­­­ur­­­skoð­unar á þessum tveimur árum. Á árinu 2025 koma svo lán upp á 250 millj­­­arða króna í við­­­bót til end­­­ur­­­skoð­un­­­ar, en þorri þeirra lána eru óverð­­­tryggð. 

Því er ljóst að stór hluti heim­ila í land­inu annað hvort býr við veru­­­­lega auk­inn hús­næð­is­­­­kostnað eða sér fram á veru­­­­lega aukn­ing­u.

Þessi kostn­aður er ekki reikn­aður með þegar fjár­mála- og efna­hags­ráðu­neytið reiknar út kaup­mátt ráð­stöf­un­ar­tekna. 

Hætt við efnahagslegum óstöðugleika

Í grein­ing­unni segir að nið­ur­staða þegar gerðra kjara­samn­inga feli í sér meiri launa­hækk­anir en sam­kvæmt síð­ustu grunn­spá Seðla­bank­ans. Það gæti leitt til um 0,5 pró­sent meiri verð­bólgu í ár en sam­kvæmt grunn­spánni, sem jafn­framt lá til grund­vallar síð­ustu vaxta­á­kvörðun. Ef verð­bólga verður meiri en spár gera ráð fyrir, þá aukast lík­urnar á því að Seðla­bank­inn hækki vexti enn frekar, enda beitir hann því tóli til að slá á verð­bólgu. Gerist það mun vaxta­kostn­aður heim­ila aukast. 

Fjármála- og efna­hags­ráðu­neytið varar við því í grein­ing­unni að efna­hags­legur óstöð­ug­leiki gæti auk­ist þegar líða tekur á árið. Það muni ger­ast ef laun­hækk­an­irnar dragi enn úr trú­verð­ug­leika pen­inga­stefn­unnar og vaxta­munur við útlönd eykst veru­lega. „Skil­virkasta leið stjórn­valda til að við vinna gegn þeirri þróun væri að auka aðhald opin­berra fjár­mála, eða a.m.k. að fjár­mála­á­ætlun í voru lýsi trú­verð­ugri og nokkuð fram­hlað­inni áætlun um minnk­andi halla­rekstur og lækk­andi skuldir.“

Til­færslu­tekjur heim­il­anna frá rík­inu, þar með taldar bætur almanna­trygg­inga, hús­næðis- og barna­bætur, hækka um sex pró­sent á hvern íbúa sam­kvæmt loka­á­ætlun fjár­laga, að því er segir í grein­ing­unni. Þær standa þar með í stað á raun­virði miðað við verð­bólgu­spá. Með öðrum orðum fá þeir sem þær þiggja nákvæm­lega jafn mikið fyrir pen­ing­inn í ár og þeir fengu í fyrra jafn­vel þótt bæt­urnar hafi hækkað í krónum talið. 

Í grein­ing­unni er tekið dæmi að ein­stæðum barn­lausum öryrkja, sem fær nú 366 þús­und krónur í örorku­bætur á mán­uði. Það er 25 pró­sent meira en fyrir ára­mót, eða sjö pró­sent hærri bætur, en allt að sjö pró­sent verð­bólga étur þá hækkun upp. Þá á eftir að taka til­lit til vaxta­kostn­aðar. Eftir skatt er ein­stæði, barn­lausi öryrk­inn með 311 þús­und krónur í ráð­stöf­un­ar­tekjur á mán­uði.