Á köldum degi í des­em­ber árið 2005 fór Pietro Mancini, sér­fræð­ingur á rann­sókn­ar­stofu, niður í kjall­ara á gam­alli efna­verk­smiðju í bænum Spinetta Marengo á Norður-Ítalíu þar sem hann fann nokkuð und­ar­legt: taum af gulu ryki á veggj­unum og gólf­inu, sem virt­ist hafa orðið eftir þegar bráð­inn snjór hafði flætt þar inn.

Í geymslu í annarri bygg­ingu fann hann leðju, sem einnig var gul­leit og flæddi úr rifu á gólf­lista. Hann tók sýni. Eftir próf­anir kom í ljós að efnið var stút­fullt af sex­gildu krómi, þunga­málmi sem getur valdið krabba­meini.

„Þeir sögðu mér að hafa ekki áhyggjur, að þetta kæmi mér ekki við“

Þegar Mancini kvart­aði undan þess­ari ógn við heilsu starfs­mann­anna gerðu yfir­menn verk­smiðj­unnar og rann­sókn­ar­stof­unnar lítið úr áhættuni, að því fram kom í máli Mancini síðar. „Þeir sögðu mér að hafa ekki áhyggjur, að þetta kæmi mér ekki við,“ sagði hann.

Í 120 ár hefur verk­smiðjan fram­leitt alls konar eit­ur­efni, þar á meðal lit­ar­efni og skor­dýra­eitrið DDT. Skaðleg efni sem notuð voru í fram­leiðsl­unni voru grafin á svæð­inu og láku ofan í grunn­vatnið. Verk­smiðjan fór í kjöl­farið að fram­leiða flú­or­efni, sem einnig eru skað­leg, til að gera hita­þolið plast og minnka við­loðun efna við það, til dæmis vatn­helda húð fyrir potta og efna­vöru.

Árið 2011 lof­aði nýr eig­andi, belgíski efnaris­inn Solvay SA, að svæðið yrði hreinsað og lekar stöðv­aðir. Yfirmenn sem unnu fyrir arki­tekt kaupanna, Bernard de Laguiche, stjórn­anda hjá Solvay, áttu að sjá um ferlið og til­kynna ítölskum stjórn­völdum um hvernig mið­aði.

En þrifin og við­gerð­irnar töfð­ust. Í stað þess að til­kynna vanda­málin til yfir­valda skil­uðu starfs­menn fyr­ir­tæk­is­ins og verk­takar skýrslum sem gerðu lítið úr meng­un­inni og hætt­unni af henni sam­kvæmt fram­burði vitna og skjölum sem ítölsk yfir­völd fengu og voru í fram­hald­inu skoðuð af alþjóð­legum sam­tökum rann­sókn­ar­blaða­manna, International Consortium of Investigative Journalists (ICIJ).

Árið 2008, næstum þremur árum eftir að Mancini komst að því hver staðan væri í geymsl­unni, fundu skoð­un­ar­menn sexgilt króm í brunnum við verk­smiðj­una í 40-földu magni miðað við það sem lög­legt er. Yfirvöld á staðnum lýstu yfir neyð­ar­á­standi.

Ítalskir sak­sókn­arar ákærðu loks á þriðja tug manns, þar á meðal yfir­menn hjá Solvay og fyrrum yfir­mann verk­smiðj­unnar, og sögðu það vilj­andi gert að grunn­vatnið hafi verið eitrað og svæðið ekki hreinsað upp.

Á meðal þeirra ákærðu voru de Laguiche, sem er af einni af stofn­fjöl­skyldum Solvay. Hann hafði staðið fyrir kaup­unum á verk­smiðj­unni og fleirum í Evrópu og Banda­ríkj­unum sem not­uðu flú­or­efni með það fyrir augum að Solvay keppti við ris­ann DuPont sem fram­leiðir Teflon vör­urnar. Kaupin á verk­smiðj­unum höfðu ýtt undir vel­gengni fyr­ir­tæk­is­ins.

Stuttu áður en ákær­urnar voru lagðar fram og svo aftur skömmu á eftir fluttu de Laguiche og nán­ustu fjöl­skyldu­með­limir hann and­virði rúm­lega 50 millj­óna Banda­ríkja­dala í sjóði á Singapúr og Nýja-Sjálandi með aðstoð fjár­mála­þjón­ustu með aflands­reikn­inga og sviss­neskra ráð­gjafa, að því fram kemur í trún­að­ar­gögnum.

Gögnin eru kölluð Pand­óru­skjölin og þeim var lekið til ICIJ sem deildi þeim með hópi alþjóð­legra fjöl­miðla. Stundin er sam­starfs­að­ili ICIJ á Ísland. Gögnin sýna gríð­ar­legt flæði pen­inga til skatta­skjóla af hálfu ríks og valda­mik­ils fólks, sem kemur því þannig undan skatt­heimtu­mönnum og yfir­völdum og for­dæma­lausar upp­lýs­ingar um fag­menn­ina sem hjálpa þeim.

Úr gögn­unum má lesa að meðal þeirra sem flytja pen­inga sína í aflands­fé­lög og -sjóði eru stjórn­endur efna­fyr­ir­tækja sem sökuð hafa verið um meiri­hátt­ar­brot á umhverf­is­vernd­ar­lög­gjöf. Á meðal þeirra eru Jai og Vikram Shroff hjá UPL Ltd., ind­verskum fram­leið­anda skor­dýra­eit­urs sem hefur verið sektaður af þar­lendum dóm­stól fyrir að fara á svig við umhverf­is­reglu­gerðir, og Vladimir og Sergei Makhlai, sem stýrðu heims­ins stærsta ammón­íaks­fram­leið­anda áður en þeir voru báðir sak­felldir fyrir svik í Rúss­landi árið 2019.