Fráveitumál á Íslandi í ólestri

Sér­fræð­ingar virð­ast flestir vera sam­mála um að frá­veitu­málum og skólp­hreinsun sé ábóta­vant í mörgum sveit­ar­fé­lögum á Íslandi. Þrátt fyrir reglu­gerðir og lög hvernig frá­veitu­málum eigi að vera háttað er pottur brot­inn víða varð­andi þau mál­efni. Eitt brýn­asta málið, tengt mengun vegna frá­rennslis, er svo­kallað örplast sem rennur með skólpi og frá­veitu­vatni út í sjó­inn óhindrað. Fleiri þættir hafa áhrif á mengun og mætti nefna aukna ferða­mennsku, stór­iðju og ofan­vatns­mengun.

Fremur reglan en undantekningin að þéttbýli hunsi reglur

Tryggvi Þórð­ar­son, vatna­vist­fræð­ingur hjá Umhverf­is­stofnun, segir að það sé fremur reglan en und­an­tekn­ingin að þétt­býli á land­inu hafi ekki upp­fyllt lög og reglu­gerð um frá­veitur og skóp þó að þau hefðu átt að vera búin að því í síð­asta lagi árið 2005 en þá rann út síð­asti frest­ur­inn.

[links]Tryggvi segir að nauð­syn­legar fram­kvæmdir séu dýrar og til dæmis sé venju­legt að veitu­kerfið sé ein­ungis tvö­faldað um leið og verið sé að taka upp ein­hverja göt­una og end­ur­nýja í henni. Hann telur að miðað við þró­un­ina hingað til muni lík­leg­ast taka ein­hverja ára­tugi fyrir sveit­ar­fé­lögin að fram­fylgja kröfum laga og reglu­gerðar að fullu.

Að sögn Tryggva eru áhrif meng­unar af völdum skólps mis­jöfn eftir því hversu við­kvæmur stað­ur­inn í nátt­úr­unni sem skólpið er leitt út í er. Hann segir að meng­unin fari líka eftir fjölda íbúa­í­gilda eða svoköll­uðum per­sónu­ein­ingum sem geta verið tals­vert fleiri en íbú­arnir. Magn meng­un­ar­efn­anna er metið út frá per­sónu­ein­ingum en ein per­sónu­ein­ing jafn­gildir því sem einn maður lætur frá sér á einum sól­ar­hring. Hann bendir á að vegna atvinnu­rekstrar sé oft tvö til þrefalt meira af per­sónu­ein­ingum en íbúum.

Einnig eru bakt­er­íur í skólp­inu sem hafa ekki bein áhrif á vist­kerfið en segja aðal­lega til um smit­hættu. Tryggvi segir að kröfur séu um að saur­bakt­er­íur þurfi að vera undir ákveðnum mörkum í vatni eftir losun. Kerfið sé við­kvæm­ast fyrir mengun af völdum nær­ing­ar­efna, þ.e. áburð­ar­efna eða líf­ræns efnis. Ein helsta meng­unin af völdum þess­ara efna er skólp­mengun og telur hann að þörf sé á úrbótum í þeim málum.

Ferðamennska eykur álag á kerfið

Fleiri þættir spila inn í skólp­mengun og einn þeirra er fjölgun ferða­manna. Samkvæmt Ferða­mála­stofu komu tæp­lega 1.800.000 ferða­menn til lands­ins á síð­asta ári og jókst um 39 pró­sent frá árinu áður en ekk­ert lát virð­ist vera á þeirri fjölgun. Einn ferða­maður sem dvelur á Íslandi er eins og einn íbúi eða ein per­sónu­ein­ing; sama mengun kemur frá honum og venju­legum íbúa. Tryggvi segir að ferða­mennskan auki álagið á stað­inn í nátt­úr­unni þar sem skólpið er leitt út í og á hreinsi­stöðv­arnar. Hann segir að hreinsi­stöðv­arnar nái aldrei nema hluta af meng­un­inni, mis­mikið eftir því hvort um eins þreps, tveggja þrepa eða ítar­legri hreinsun en tveggja þrepa er að ræða. Öll umframmengun sem hreinsi­bún­að­ur­inn ræður ekki við sleppi því í gegn og kom­ist út í umhverfið.

Annar þáttur sem Tryggvi bendir á í sam­bandi við vanda með kerfið er vatns­notkun hjá almenn­ingi. „Ef ekki er hugsað um þetta og ef verið er að fara óspar­lega með vatn og það notað í of miklu magni þá kostar það stærri leiðslur. Bæði vatns­leiðslur þar sem þarf að leiða vatnið inn í borg­ina og bæina og eins í lögn­unum fyrir frá­rennsli,“ segir hann. Kostn­aður sé gríð­ar­legur í stórum hreinsi­stöðvum en sá kostn­aður mið­ist við vatns­magnið en ekki beint mengun vatns­ins. Hann segir að þannig auk­ist umfangið vegna auka­vatns á öllum bún­aði bæði í lögnum og í hreinsi­bún­aði sé hann til staðar.

[adspot]

Örplast fer beint út í sjó

Sumarið 2016 vann MATÍS skýrslu um losun örplasts með skólpi í sam­starfi við Sænsku umhverf­is­rann­sókn­ar­stofn­un­ina (IVL), Finnsku umhverf­is­stofn­un­ina (SYKE) og Aalto-háskól­ann í Finn­landi. Rann­sakað var hvort skólp­hreinsi­stöðvar væru gátt fyrir öragnir út í umhverfið. Plast­agnir mynd­ast með tvenns konar hætti, ann­ars vegar með nið­ur­broti af stærra plasti og hins vegar geta þetta verið öragnir sem not­aðar eru í til dæmis snyrti­vörur. Að mati sér­fræð­inga ógna þær líf­ríki hafs­ins en í skýrsl­unni er greint frá því að eina hreins­unin sem fram­kvæmd er á Íslandi, meðal ann­ars í Kletta­garða­stöð­inni og skólp­hreinsi­stöð­inni í Hafn­ar­firði, sé gróf­síun. Agnir sem eru minni en milli­metri og niður í hund­rað míkró­metra fara gegnum stöðv­arnar og út í umhverfið. Annað er upp á ten­ingnum í Svíþjóð og Finn­landi þar sem 99 pró­sent öragna setj­ast í óhrein­indin sem skilj­ast frá frá­veitu­vatni eftir for­hreinsun. Ljóst er því að úrbóta er þörf í hreinsi­stöðvum á Íslandi.

Hrönn Jör­unds­dóttir, sviðs­stjóri og sér­fræð­ingur hjá MATÍS, vann að skýrsl­unni en hún segir að rann­sóknir á örplasti séu til­tölu­legar nýjar af nál­inni og því sé enn verið að bæta við þekk­ing­una á þessu sviði. Áhrif stærra plasts sé aug­ljós­ara og þess vegna sé örplastið lúm­skara ef svo mætti að orði kom­ast og smæð þess því sér­stakt áhyggju­efni. Hún segir að örplast sé talið hafa tvenns konar áhrif á umhverfið. Í fyrsta lagi inni­heldur plast fjölda óæski­legra efna. Mikið af efna­sam­böndum séu í plasti, eins og mýk­ing­ar­efni og lit­ar­efni, sól­ar­vörn og svo fram­vegis, sem geta lekið úr því. Það geti gerst inni í lík­ama dýr­anna og þá séu meng­andi efnin komin inn í fæðu­keðju okkar. Plast sé í eðli sínu feitt efni og mengun í sjónum sem er fitu­sækin sæki í plastið. Það dragi í raun í sig meng­andi efni úr sjónum sem geti losnað þegar þau koma inn í lík­amann.

Vandamálið hverfur ekki

Í öðru lagi segir hún að áhrifa gæti sem minna hafa verið rann­sökuð og vitað er um. Hrönn segir að hugs­an­lega hafi plast­ögnin sjálf áhrif á líf­verur. Þegar plast­ögnin sé orðin mjög lítil þá getur hún mögu­lega kom­ist yfir þarma­vegg­ina, út úr þörm­unum og inn í blóð­rás­ina. Og þegar hún sé farin að flakka um lík­amann með blóð­rásinni þá geti hún kom­ist hvert sem er. Ekki er vitað um áhrifin af því, að sögn Hrannar, og erfitt að meta.

Hrönn segir að Íslend­ingar verði að hugsa skólp­hreinsun upp á nýtt og fara að taka ábyrgð á þessum hlutum. Ekki sé ein­ungis mik­il­vægt að huga að líf­rænni mengun heldur verði að skilja að plast­agnir og lyfja­leifar komi úr skólp­inu sem fer út í sjó og menga út frá sér. Plastið brotni ekki niður og því hverfi vanda­málið ekki þrátt fyrir að því sé dælt út í sjó.

Hægt er að lesa nánar um stöðu vatns á Íslandi í umfjöllun Kjarnans „Bláa gullið“.