Kaup­máttur fjár­magnstekna eftir skatt hjá þeim fjöl­skyldum sem til­heyra rík­asta eina pró­sent­inu á Íslandi jókst um 84 pró­sent á árunum 2012 til 2016. Á sama tíma­bili jókst kaup­máttur ráð­stöf­un­ar­tekna hjá barna­fjöl­skyldum í milli­stétt um 23 pró­sent en aðeins um 13 pró­sent hjá barna­fólki á lág­marks­launum. 

Skatt­byrði eigna­mesta eina pró­sents­ins minnk­aði um nær helm­ing á þessu tíma­bili, úr 42 pró­sentum niður í 23 pró­sent af tekjum. Sé litið fram­hjá auð­legð­ar­skatt­inum létt­ist skatt­byrði þessa hóps um tvö pró­sentu­stig, úr 25 pró­sentum í 23 pró­sent.

Á sama tíma jókst hins vegar bein skatt­byrði hjá um 80 pró­sentum fjöl­skyldna á Íslandi; mest hjá tekju­lægstu hóp­unum og umtals­vert hjá milli­tekju­fólki. Einungis tekju­hæstu 20 pró­sent hjóna og sam­búð­ar­fólks greiða nú lægra hlut­fall tekna sinna í skatt en þau gerðu árið 2012.

Þetta er sú mynd sem blasir við þegar unnið er úr stað­tölum sem birt­ast á vef rík­is­skatt­stjóra og upp­lýs­ing­arnar bornar saman við nið­ur­stöður útreikn­inga hag­deildar ASÍ á kjörum lág­launa- og milli­tekju­hópa. 

Hæstu tekjurnar vantaldar

Bjarni Bene­dikts­son, starf­andi for­sæt­is­ráð­herra, hefur gefið lítið fyrir það sem hann kallar „klisj­una um vax­andi ójöfnuð“ og full­yrt að í góð­ær­inu hafi kjörin „batnað með svip­uðum hætti hjá öllum tekju­hópum“.

MYND: PRESSPHOTOS

Frá­far­andi fjár­mála­ráð­herra, Benedikt Jóhann­es­son, hefur að sama skapi lagst gegn hug­myndum um hærri skatta á stór­eigna- og hátekju­hópa og sagt „betra að fólk hafi sjálft ráð yfir pen­ingum sínum eins og mögu­legt er“.

Mál­flutn­ing­ur­inn er í takt við boð­skap Samtaka atvinnu­lífs­ins sem beittu sér af miklum krafti í umræð­unni um skatta­mál og ójöfnuð í aðdrag­anda síð­ustu kosn­inga og vís­uðu gjarnan til þess að Ísland kæmi vel út í alþjóð­legum sam­an­burði á ójöfn­uði sam­kvæmt Gini-stuðl­inum svo­nefnda.

Stefán Ólafsson, félags­fræði­pró­fessor við Háskóla Íslands, bendir á að þær Gini-tölur sem haldið hefur verið hvað mest á lofti í umræð­unni um ójöfnuð á Íslandi und­an­farna mán­uði séu nokk­urra ára gamlar, ýmist frá tekju­ár­inu 2013 eða 2014, og veiti því tak­mark­aðar upp­lýs­ingar um stöð­una eins og hún er í dag.

Stefán Ólafssonpró­fessor í félags­fræði við Háskóla Íslands

MYND: AF VEF HÁSKÓLA ÍSLANDS

„Í þær tölur vantar líka drjúgan hluta fjár­magnstekna sem fara fyrst og fremst til allra tekju­hæsta hóps­ins,“ segir Stefán og vísar þá til gagna um sölu­hagnað af hluta­bréfum og öðrum eignum. Um 2 pró­sent fjöl­skyldna greiðir fjár­magnstekju­skatt af sölu­hagn­aði hluta­bréfa, en alls nam sölu­hagn­aður Íslend­inga um 32 millj­örðum króna í fyrra sam­kvæmt gögnum fjár­mála- og efna­hags­ráðu­neyt­is­ins um álagn­ingu opin­berra gjalda. „Þarna er van­mat á hæstu tekj­unum. Þótt Ísland telj­ist sam­kvæmt þessu með minnstan ójöfnuð þá var hann samt meiri árið 2013 en hann var um alda­mótin og þar áður.“ 

Samkvæmt gögnum Eurostat og Hag­stof­unnar hækk­aði Gini-stuð­ull Íslands lít­il­lega milli tekju­ár­anna 2013 og 2014, úr 22,7 upp í 23,6. Þessi breyt­ing er innan vik­marka, en þegar horft er til allra skatt­skyldra tekna á árunum 2013 til 2015 blasir hins vegar við að ójöfn­uður á Íslandi hefur auk­ist. Varpað er ljósi á þetta í nýrri bók Stefáns Ólafs­sonar og Arnalds Sölva Krist­jáns­sonar um ójöfnuð á Íslandi sem kemur út á vegum Háskóla­út­gáf­unnar nú í lok nóv­em­ber.

Skattastefnan þjónar þeim ríkustu

Ef íslenskum skatt­greið­endum er raðað niður í 100 hópa eftir eigna­stöðu er ljóst að í góð­ær­inu hefur eng­inn einn hópur grætt jafn mikið á núver­andi skipan skatta­mála og rík­asta eina pró­sentið, fólk sem á að með­al­tali yfir 300 millj­óna króna eignir. 

Þá gildir einu hvort litið er til þess hversu mikið kaup­máttur ráð­stöf­un­ar­tekna hefur auk­ist hjá hóp­unum eða hvernig skatt­byrði þeirra, þ.e. hlut­fall beinna skatta af tekjum, hefur þró­ast. Í báðum til­vikum er það rík­asta eina pró­sentið sem kemur best út. 

Ein skýr­ingin á þessu er sú að frá 2013 hefur verið rekin skatta­stefna þar sem skatt­byrði er létt af tekju­hæstu og eigna­mestu hópum íslensks sam­fé­lags og henni velt yfir á þá sem hafa minna á milli hand­anna. 

Þá eru skattar á fjár­magn, háar tekjur og fyr­ir­tæki lægri hér á landi en tíðkast í nágranna­ríkj­unum. Þannig er það launa­fólkið sem tekur á sig þyngstu byrð­arnar. Í þessu sam­hengi er vert að hafa í huga að Íslend­ingar vinna fleiri vinnu­stundir en nágranna­þjóð­irnar og fara að jafn­aði miklu seinna á eft­ir­laun. 

Ríkustu fjöl­skyldur lands­ins greiddu aðeins 12% tekna sinna í skatt þegar útrás­ar­gleðin stóð sem hæst árið 2007. Skatt­byrðin náði hápunkti með auð­legð­ar­skatt­inum undir vinstri­st­jórn Jóhönnu Sig­urð­ar­dóttur og Stein­gríms J. Sig­fús­sonar en hefur minnkað und­an­farin ár. Í dag er skatt­byrði þessa eigna­mesta hóps íslensks sam­fé­lags mitt á milli þess sem hún var á útrás­ar­ár­unum og þess sem hún var á síð­asta ára­tug 20. aldar. Þá er ljóst að dæmi­gerð milli­tekju­fjöl­skylda greiðir nú hærra hlut­fall tekna sinna í skatt heldur en rík­asta eina pró­sentið á Íslandi.

Mynd: Jón Ingi

Skatt­lagn­ingar- og fjár­veit­ing­ar­vald á Íslandi er í höndum Alþingis, en þeir ein­stak­lingar sem hafa mest um það að segja hvernig skattar og tekju­til­færslu­kerfin þró­ast eru fjár­mála­ráð­herrar og for­sæt­is­ráð­herrar rík­is­stjórn­ar­innar hverju sinni. 

Frá 2013 hafa fjórir menn gegnt emb­ætti for­sæt­is­ráð­herra og fjár­mála­ráð­herra á Íslandi, en þrír þeirra eiga það sam­eig­in­legt að til­heyra rík­asta eina pró­senti lands­manna. Sé litið aftur til árs­ins 1992 kemur í ljós að um helm­ingur þeirra sem gegndu þessum emb­ættum hafa til­heyrt þessum hópi.

Haldið aftur af lífskjarasókn lágtekju- og millitekjufólks

Kaup­máttur ráð­stöf­un­ar­tekna hefur auk­ist mest hjá tekju­hæstu fjöl­skyldum lands­ins und­an­farin ár meðan þyng­ing skatt­byrð­innar, raun­rýrnun per­sónu­af­sláttar og veik­ing tekju­til­færslu­kerfa hefur haldið aftur af lífs­kjara­sókn lág­tekju- og milli­tekju­fólks. 

Skipan skatta­mála á Íslandi kemur einkar harka­lega niður á þeim allra tekju­lægstu, svo sem fólki á lág­marks­launum, sem situr eftir í góð­ær­inu og fær ekki að njóta efna­hags­upp­sveifl­unnar í jafn ríkum mæli og aðrir. 

Til vitnis um þetta má nefna að á tíma­bil­inu 2012 til 2016 jókst kaup­máttur launa álíka mikið hjá fólki á lág­marks­launum og hjá tekju­hópnum við efri fjórð­ungs­mörk launa; hjá fyrr­nefnda hópnum um 23 pró­sent og hjá síð­ar­nefnda hópnum um 25,1 pró­sent. Hins vegar var gríð­ar­legur munur á kaup­mátt­ar­þróun ráð­stöf­un­ar­tekna hjá hóp­unum á sama tíma­bili. Aukn­ingin nam rúmum 13 pró­sentum hjá lág­launa­hópnum en tæpum 23 pró­sentum hjá milli­tekju­hópnum. 

Útreikn­ingar Hag­deildar ASÍ. Heim­ildir: Rík­is­skatt­stjóri, Hagstofa Íslands og Þjóðskrá.

Útreikn­ingar Hag­deildar ASÍ. Heim­ildir: Rík­is­skatt­stjóri, Hagstofa Íslands og Þjóðskrá.

Á sama tíma­bili jókst kaup­máttur fjár­magnstekna hjá rík­asta eina pró­sent­inu um 84 pró­sent. Aukn­ingin er sú sama þegar litið er til þess sem mætti kalla ráð­stöf­un­ar­fjár­magnstekjur, þ.e. fjár­magnstekjur að frá­dregnum fjár­magnstekju­skatti.  

Hér má sjá hvernig fjár­mags­tekjur eftir skatt hjá rík­asta eina pró­sent­inu þró­uð­ust í sam­an­burði við kjör öryrkja. Heimild: Stað­tölur Rík­is­skatt­stjóra og útreikn­ingar Hag­fræði­stofn­unar Háskóla Íslands fyrir Öryrkja­banda­lagið.

12 milljarða tilfærsla á skattbyrði

Athygli vekur að sú lækkun á beinni skatt­byrði sem runnið hefur til tekju­hæstu 20 pró­senta hjóna og sam­búð­ar­fólks á tíma­bil­inu 2012 til 2016 er álíka mikil og byrð­arnar sem færðar hafa verið yfir á lág­tekju- og milli­tekju­fólk á sama tíma­bili.

Feril skatt­hlut­falls­ins eftir tekju­bilum á árunum 2012, 2015 og 2016.

MYND: INDRIÐI H. ÞORLÁKSSON

Samtals er í raun um að ræða 12 millj­arða til­færslu beinna skatta eins og Indriði H. Þor­láks­son, fyrr­ver­andi rík­is­skatt­stjóri, benti nýlega á í ítar­legri grein á vef Stund­ar­innar.

Skatt­byrðin lækk­aði lang­mest hjá þeim 5 pró­sentum íslenskra hjóna sem hafa hæstu tekj­urnar, sam­tals um 7 pró­sent eða 9,5 millj­arða króna. 

Skatt­hlut­fallið í ein­stökum tekju­bilum á tekju­ár­unum 2007, 2012, 2015 og 2016.

MYND: INDRIÐI H. ÞORLÁKSSON

Til sam­an­burðar má nefna að þetta er sjö sinnum veg­legri skatta­lækkun en rann til hátekju­fólks­ins sem til­heyrir níundu tekju­tí­und­inni á sama tíma­bili.

Þessi búbót hátekju­hópanna skýrist að miklu leyti af brott­falli auð­legð­ar­skatts­ins. Skatt­byrði tekju­hæstu 5 pró­sent­anna létt­ist minna milli gjald­ár­anna 2015 og 2016 en árin á undan, en engu að síður tals­vert meira en hjá hinum tekju­háu hóp­unum sem skatt­byrði var létt af.

Bótakerfin veikt og persónuafsláttur rýrður

Nýlega birti hag­deild ASÍ ítar­lega skýrslu um skatt­byrði launa­fólks á tíma­bil­inu 1998 til 2016. Nið­ur­staða skýrsl­unnar er að skatt­byrði hefur auk­ist umtals­vert fyrir alla tekju­hópa á umræddu tíma­bili en mest hjá þeim tekju­lægstu. 

MYND: KRISTINN MAGNÚSSON

Skýrslan sýnir hvernig þessi þróun er bein afleið­ing þess að per­sónu­af­sláttur hefur ekki verið lát­inn fylgja launa­þróun. Fyrir vikið hefur skatt­byrði lægri launa auk­ist mest. 

Í ljósi þess að bóta­fjár­hæðir og skerð­ing­ar­mörk hafa heldur ekki hækkað í takt við laun og fast­eigna­verð hefur bæði stuðn­ingur vaxta­bóta­kerf­is­ins og stuðn­ingur við leigj­endur minnkað veru­lega á tíma­bil­inu. Þá hefur barna­bóta­kerfið veikst eftir því sem bóta­fjár­hæðir hafa rýrnað að raun­gildi og tekju­skerð­ingar auk­ist. Fyrir vikið hefur kerfið hverf­andi áhrif á skatt­byrði ann­arra en ein­stæðra for­eldra og allra tekju­lægstu para. 

Allt þetta felur í sér að tekju­jöfn­un­ar­hlut­verk skatt­kerf­is­ins hefur verið veikt með mark­vissum hætti. Þetta hefur ekki gerst af sjálfu sér heldur er þetta bein afleið­ing póli­tískrar stefnu­mót­unar; langvar­andi tregðu lög­gjafans við að beita íslensku skatt­kerfi til að jafna lífs­kjör fólks og haga per­sónu­af­slætti, bóta­fjár­hæðum og skerð­ing­ar­mörkum þannig að þeim sem lakast standa sé hlíft við auk­inni skatt­byrði.