Þú tryllir mig vakti mikla lukku í for­keppni Eurovision árið 2007 undir seið­andi rödd Haf­steins Þór­ólfs­sonar. Hann er ekki allur þar sem hann er séður. Múltíta­lent, söngv­ari, tón­skáld og leið­sögu­maður. Hann sækir tón­list­ar­genin í báða ætt­liði. Móðurafi Haf­steins er Oddgeir Krist­jáns­son, tón­skáld frá Vest­manna­eyjum, og faðir hans Þórólfur Guðnason, fyrr­ver­andi sótt­varna­læknir, sýndi hvað í hann er spunnið þegar þeir feðgar sungu saman ein­kenn­islag Hinsegin daga, Ég er eins og ég er, í sjón­varp­inu í miðjum Covid-far­aldri.

Hleypti hommanum út en faldi sig inni í skáp

Haf­steinn söng í kórum frá 8 ára aldri og í Mennta­skól­anum að Laug­ar­vatni var hann dreg­inn inn í kór­inn hjá Hilmari Erni Agn­ars­syni. ,,Hilmar var svo ofboðs­lega inspirer­andi. Þetta var alveg geggjað. Fókusinn var ekki á því að gera okkur góð. Fókusinn var í minn­ing­unni að fá okkur til að upp­lifa hvað tón­list gæti gefið manni og hvað við gætum gert saman.“

Þegar skól­inn setti upp leik­ritið Kabarett, land­aði Haf­steinn hlut­verki skemmt­ana­stjór­ans. „Þarna neydd­ist ég til að hleypa homm­anum út en á sama tíma þá fóru allir að fatta. Það var mér pínu ofviða og ég féll í þung­lyndi.“ Haf­steinn end­aði á að falla á mæt­ingu og var vikið úr skól­anum. „Ég faldi mig í skápnum þegar skól­inn byrj­aði á morgn­ana,“ bætir hann við hlæj­andi. Þessi ár höfðu þó mikil áhrif á Hafstein og áttu eftir að móta hann sem tón­list­ar­mann og sam­kyn­hneigðan ein­stak­ling.

Hér syngur Haf­steinn á Hinsegin dögum.

Þú tryllir mig

Haf­steinn nam klass­ískt söng­nám við Söng­skól­ann í Reykja­vík undir leið­sögn Ólafar Kol­brúnar Harð­ar­dóttur. Seinna hóf hann meist­ara­nám í Guild­hall School of Music and Drama í London. Þarna vakn­aði áhugi Haf­steins á tón­smíðum, sem hann átti eftir að leggja fyrir sig seinna meir. „Eftir á að hyggja var þetta kannski ekki alveg það sem ég hefði átt að fara í, mitt nátt­úru­lega söngeðli liggur ekki í háklassík eða óperu.“ Hann flutti aftur heim til Íslands og skráði sig á kvöld­nám­skeið hjá Þorvaldi Bjarna í elektrónískri tón­list.

Lagið Þú tryllir mig var sent í gríni í Eurovision, en var svo valið í for­keppn­ina og end­aði í þriðja sæti. Þetta varð til þess að Haf­steinn fór að leggja drög að bakkalár­námi í tón­smíðum í Lista­há­skól­anum. „Ég get sagt hisp­urs­laust að það er upp­á­halds­tíma­bil ævi minnar. Ég lærði ógeðs­lega mikið og kennslan var ofboðs­lega góð og upp­byggi­leg.“ Í tón­smíða­nám­inu fór áhugi Haf­steins að hall­ast meira að nútímatón­list þar sem eru engar fyrir fram gefnar og hamlandi kríter­íur. Hann end­aði á að fara í meist­ara­nám í ryt­hmísku deild­inni í tón­smíðum í Det Jyske Musikkonservator­ium í Árósum með fókus á að semja fyrir raddir. Hann sótti einnig tíma í London hjá breska pró­fess­ornum Paul Barker sem er einn sá reynd­asti á því sviði.  

Syngjandi leiðsögumaður

Haf­steinn er dæmi um fag­lærðan söngv­ara sem tekur að sér fjöl­breytt verk­efni. Hann söng með klass­ísku söng­hóp­unum Cantoque og Schola Cantorum en einnig bak­raddir í Eurovision hjá Gretu Salóme. Auk þess hefur hann lokið meira­prófi og haslað sér völl í túrista­brans­anum. Þar notar hann reynslu sína úr tón­list­ar­heim­inum óspart. „Ég get í raun stjórnað tím­anum mínum betur sem tón­list­ar­maður og tón­smiður og að auki fléttað saman tón­list í fram­setn­ingu leið­sagn­ar­innar.“ Haf­steinn vinnur mest með fólki sem kemur til Íslands til að gifta sig. „Ég hef til dæmis samið vík­inga­sögu út frá Egils­sögu þar sem ég set inn nöfn brúð­hjón­anna ásamt gestum sem karakt­erum úr sög­unni. Allir fá einnig skrítin við­ur­nefni úr Íslend­inga­sögum eins og John Seal-testical Simcox og Harry Heavy-Breather Smith. Sagan inni­heldur íslensk orða­til­tæki eins og Took him to the Bakary [Taka hann í bak­aríið] og heitir John and Stacy’s Viking Wedding þar sem allt endar í rugli; morð, svik og örlög. Allt endar auð­vitað vel, þannig séð.

„Íslenskur almenn­ingur veit í raun lítið af mér sem tón­list­ar­manni, ég hef haft tæki­færi á því og það hafa opn­ast þannig dyr. Ég hef sóst eftir því að fá virð­ingu en ekki endi­lega athygli.“ Þótt hann sé mennt­aður í klass­ískum söng tekur Haf­steinn fyrir það að vera kynntur sem slíkur. „Ég er bara söngv­ari. Á Íslandi þarftu að geta gert fleiri stíla. Annars er búið að njörva þig niður í ákveðin box.“

LiðlegurAð vera söngv­ari á Íslandi krefst lið­leika í alla staði, af við­tal­inu við Hafstein að dæma.

Hvernig viltu nota röddina?

 Klass­ískt söng­nám að mati Haf­steins þýðir að þú hefur lært þá tækni að syngja án míkra­fóns. „Í söng­námi skortir að mynda tengsl við þá sem eru að skapa tón­list í dag og þar af leið­andi að læra að nota rödd­ina á fjöl­breytt­ari hátt eftir list­rænni sýn skap­ar­ans.“ Honum finnst að tón­list­ar­nám ætti að kenna öll stíl­brigði. „Þú þarft og ættir að skoða hvað þú getur gert með rödd­inni. Hvernig viltu nota rödd­ina? Loft­kennd, falsetta, syngja dýpra eða hvað­eina.“ Haf­steinn hefur mikla ástríðu fyrir þekk­ingu og virkni raddar og segir það lyk­il­inn að góðum fjöl­hæfum söngv­ara.

„Ef þú vilt fá reglu­leg verk­efni hér­lendis í tón­list þá snýst þetta um fjöl­hæfni. Það eru örfáir sem geta verið stjörnur á sínu sviði en þeir og við hin erum yfir­leitt tauga­veikluð um fram­tíð­ina, það þarf svo lítið til að detta út úr hring­iðunni.“ Að mati Haf­steins er fjöl­hæfni grund­völlur þess að hann starfar í tón­list. „Mín inn­koma í tón­list hefur mið­ast við ein­söng og söng­hópa í jarð­ar­förum og upp­tökum; Disney, teikni­myndir, kvik­myndir og tölvu­leiki og ýmsan bak­radda­söng. Ástæðan fyrir að ég fæ þessi verk­efni er hvað ég er góður að lesa nótur og á auð­velt með að skipta um söng­tækni eftir verk­efnum.“

Starfsumhverfið á Íslandi er erfitt

„Söngv­ara­sam­fé­lagið er öfl­ugt. Flestir styðja hver annan en allir eru þó óör­uggir varð­andi hvort þeir fái verk­efni því það eru svo margir góðir söngv­arar og radd­hópar að berj­ast um þau fáu laun­uðu verk­efni sem standa til boða.“

Haf­steini finnst tón­skálda­sam­fé­lagið líka til­tölu­lega ein­angrað og fók­us­inn þar vera mikið til að semja fyrir aðra lærða tón­list­ar­menn. Hann segir þar vera lít­ill áhugi á að vinna með eða semja fyrir söngv­ara eða kóra og það end­ur­speglist í námskrá stærstu tón­list­ar­skóla Evrópu. Söng­nem­endur læra lítið að flytja nútímatón­list og tón­skáldin læra lítið að vinna með söngv­urum.

„Ef þú sækir um lista­manna­laun og styrk á Íslandi fyrir verk ein­göngu fyrir raddir færðu ekki styrk. Verk ein­ungis fyrir raddir hefur aldrei verið til­nefnt til íslensku tón­list­ar­verð­laun­anna, svo ég viti til.“

Óöruggt styrktarumhverfi

Haf­steinn hefur sótt um tölu­vert af styrkjum, og telur styrkt­ar­um­hverfið brotið. „Umsókn­ar­frestur verk­efn­anna í teng­ingu við hvenær eigi að fram­kvæma verk­efnið er algjör­lega klikkað. Þú færð svar um umsókn­ina á sama tíma og þú átt að vera að fram­kvæma verk­efni. Þú verður í öllum til­fellum að vera byrj­aður á verk­efn­inu í algjörri óvissu um hvort þú fáir fjár­magn.“ Hann tekur dæmi um lista­manna­laun sem umsækj­andi þarf að sækja um í sept­em­ber fyrir næsta ár og fær að vita í des­em­ber hvort hann fái styrk eða ekki. „Þá ertu búinn að plana allt árið í von og óvon um hvort þú fáir eitt­hvað.“

Haf­steinn talar um að mögu­lega þurfi að fá utan­að­kom­andi erlent fólk til að meta umsóknir. „Maður setur stórt spurn­ing­ar­merki við það að fá aldrei svör við því af hverju maður fékk ekki styrk­inn.“ Hann segir upp­hæðir sem íslenskir sjóðir veita vera í mun lægra hlut­falli við kostnað en ger­ist á Norð­ur­löndum. „Ég er ekki að segja að styrkir eigi að full­fjár­magna verk­efni en það næst aldrei jafn­vægi milli inn­komu á tón­leikum, sölu á upp­tökum og styrkja hér­lendis.“ Verk­efnin verða að veru­leika í smækk­aðri mynd eða með sjálf­boða­vinnu. „Þar spilar inn í þessi kær­leikur innan grein­ar­innar, þar sem margir hjálpa félögum sínum til að láta list­ræna drauma þeirra verða að veru­leika.“

Stofnanir þurfa að standa við sitt

Fókusinn í íslenskum tón­list­ar­stofn­unum mætti vera betri segir Haf­steinn og bendir á að Óperuna mætti stokka upp frá grunni út frá því hvernig teng­ing hennar á að vera við sam­fé­lagið og list­formið á Íslandi. Það sé skilj­an­legt að það þurfi að setja upp erlend stór­virki til að selja miða en hæfi­leik­a­ríkir söngv­arar og tón­skáld á Íslandi hafi fengið lítið braut­ar­gengi.

Haf­steinn bendir einnig á að Sin­fón­íu­hljóm­sveit Íslands gangi fram­hjá atvinnu­söng­hópum. Hún ræður áhuga­fólk í stórum kórum til að syngja á tón­leikum og býður fyrir greiðslu í kór­sjóð. Með þessu er Sin­fón­ían að vinna gegn umhverf­inu. Atvinnu­söngv­arar eru aðeins kall­aðir til í verkum eins og Eddu eftir Jón Leifs þar sem ekki er hægt að flytja verkið án atvinnu­fólks.

Haf­steinn telur að á Íslandi mætti stofna atvinnu­kór sem þjónar sam­fé­lag­inu. Hann þarf að vera skip­aður af fólki sem er vel læst á nótur og getur sungið mis­mun­andi stíl­brigði. Það væri ekki lang­lífur kór ef hann væri ein­ungis skip­aður af klass­ískt lærðum ein­söngv­urum. Í Danmörku er til slíkt fyr­ir­komu­lag varð­andi Útvarps­kór­inn og hefur reynst vel.

Þá hefur það gerst síð­ustu árin að sumar kirkjur hafa stofnað sína eigin kóra til að syngja í jarð­ar­förum og rukka sama taxta og þraut­þjálfaðir atvinnu­kórar. Haf­steinn segir þá kalla stundum í ein­staka atvinnu­menn til að hjálpa en það sé ekki jafn­góður flutn­ingur og grafi undan starfs­grein­inni. En málið er að það þorir eng­inn að segja neitt af hræðslu við að detta út úr grein­inni.

Starfsumhverfið mikil áskorun

Að mati Haf­steins er helsta áskorun söngv­ara í dag að vita aldrei hvort eða hvað maður er að fara að fá í laun og hvernig maður geti und­irbúið sig fyrir áföll. Hvernig maður getur staðið með sjálfum sér og réttindum sínum án hræðslu við að vera útil­ok­aður frá verk­efnum. Sjálft starfs­um­hverfið sé mikil áskorun og það sé varla hægt að koma út í plús þrátt fyrir að það sé upp­selt. „Það er ógern­ingur að koma út í plús hvað þá núlli!“

„Þegar ég nam og starf­aði í Danmörku upp­lifði ég heil­steypt jafn­vægi innan sam­fé­lags­ins og tón­list­ar­grein­ar­innar. Jafnvægi á mögu­leikum til starfa og verk­efna og jafn­vægi í launum út frá töxtum og kostn­aði við tón­leika­hald.“ Haf­steinn telur Íslend­inga geta lært mikið af öðrum Norð­ur­landa­þjóðum. Þó hefur íslenskt starfs­um­hverfi ekki bugað Hafstein enn þá, sem heldur ótrauður áfram að skapa og flytja tón­list fyrir sig og aðra. „Tónlist er besta leiðin sem ég veit til að tengj­ast öðru fólki og gera eitt­hvað saman í gleði.“ Fram undan er útgáfa á nýju tón­list­aræv­in­týri eftir Hafstein, ásamt öðrum tón­list­aræv­in­týrum og ferðum með ást­föngnum túristum sem karakt­er­inn Haf­steinn Seal-Testical Þór­ólfs­son.