Hreinir tónar í glötuðu starfsumhverfi Um starfsvettvang klassískra söngvara á Íslandi

Hér ber að líta stytta útgáfu af grein­ar­gerð Guju Sandholt um starfs­vett­vang klass­ískra söngv­ara á Íslandi.

Á Íslandi hafa fag­lærðir klass­ískir söngv­arar tekið þátt í og glætt menn­ing­ar­lífið ára­tugum saman en klass­ísk söng- og kór­a­menn­ing hafa löngum verið mik­il­vægur partur af íslensku sam­fé­lagi. Íslenskir söngv­arar hafa gert garð­inn frægan víða um lönd, sungið á stærstu sviðum heims og margir hafa sungið sig inn í hjörtu þjóð­ar­innar, stundum á mik­il­væg­ustu stundum í lífi fólks. Um þessar mundir eru 131 skráður með­limur í Klassís, fag­fé­lagi klass­ískra söngv­ara og starfa sumir hér­lendis en aðrar einnig erlendis.

Guja og ThelmaGuja er klass­ísk söng­kona, list­rænn stjórn­andi og meist­ara­nemi í hag­nýtri menn­ing­ar­miðlun en Thelma er söng­kona og meist­ara­nemi í blaða- og frétta­mennsku.

Flestir völdu sér starfið vegna ástríðu á söng, leik og tón­list­inni sjálfri og stund­uðu lengi nám í tón­list­ar­há­skólum til að geta starfað við fagið. Á Íslandi eru auk þess um 250-300 starf­andi kórar með um 8000 með­limum og um 500 söng­nem­endur stunda söng­nám í fjöl­mörgum tón­list­ar­skólum um land allt. Hlutfall kór­söngv­ara af þjóð­inni er um 4-5%  skv. nýlegri könnun Gallups en í henni kemur einnig fram að alls hafi um 38% lands­manna ein­hvern tíma sungið í kór á ævinni og um 55% kvenna.

Í hverri viku má sækja ýmsa söng­tón­leika um land allt, mikil gróska er í klass­ísku sjálf­stæðu söngsen­unni og auk þess koma íslenskir atvinnu­söngv­arar fram í óperu- og tón­list­ar­húsum víða um heim í hverri viku. Óperu­sýn­ingar eru almennt vel sóttar og fram­boðið hefur auk­ist und­an­farið sam­hliða nýliðun í fag­inu.

Miðað við vel­gengni ýmissa íslenskra söngv­ara erlendis og hér­lendis, virð­ast sumir þeirra hafa kom­ist nálægt því að finna hinn hreina tón. Nokkrir hafa náð eins langt og hægt er í fag­inu og jafn­vel unnið til virtra verð­launa eins og Grammy. Aðrir hafa átt góðan starfs­feril og unnið árum saman við fagið í ýmsum löndum. Algeng spurn­ing sem íslenskir söngv­arar fá erlendis frá sam­starfs­fólki sínu, er hvers vegna það komi svo margir góðir söngv­arar frá þessu litla landi. Íslenska þjóðin er jú söng­elsk með ein­dæmum og gott aðgengi að tón­list­ar­menntun hefur eflaust orðið til þess­arar jákvæðu þró­unar. En þrátt fyrir sigra og vel­gengni, virð­ist starfs­um­hverfi þessa hóps lista­manna ekki vera upp á marga fiska hér­lendis og ekki hefur verið hlúð að því svo vel sé. Grein­ar­höf­undar þess­arar greinar og við­tala sem birt­ast í kjöl­farið fóru á stúf­ana, lögðu við­horfskönnun um starfs­um­hverfið fyrir félaga í Klassís, leit­uðu upp­lýs­inga og kort­lögðu starfs­vett­vang­inn í sam­starfi við Nýsköp­un­ar­sjóð náms­manna og Heim­ild­ina. Þær starfa báðar sem klass­ískar söng­konur.

Lýsandi dæmi

Í Ára­mótaskaup­inu í hitt­ið­fyrra vakti sena úr Bónus mikla athygli. Saga Garð­ars­dóttir leik­kona lék konu sem hafði gleymt að taka með sér poka og á meðan hún laum­að­ist aftur inn í búð­ina til að finna plast­poka, söng hljóm­mik­ill kór reið­isöng yfir henni, svo hún skamm­að­ist sín fyrir umhverf­is­sóða­skap­inn. Mörgum þótti atriðið vel heppnað og söng­ur­inn flottur. Nokkrum vikum seinna, kom atriðið aftur til tals í sam­fé­lag­inu þegar í ljós kom að söngv­ar­arnir sem höfðu verið fengnir til að syngja í atrið­inu, fengu ekki eðli­lega greitt fyrir vinn­una sína, eða ein­ungis um 10% af lág­marks­taxta. Mörgum var ofboðið og heit umræða skap­að­ist en segja má að þetta hafi verið lýsandi dæmi fyrir stöðu og starfs­vett­vang klass­ískra söngv­ara á Íslandi.

Mynd: RÚV

Þrátt fyrir að félagar í Klassís séu eins margir og raun ber vitni, starfa þeir ekki allir við söng­inn enda reyn­ist söngv­urum nær ómögu­legt að starfa við söng­inn í fullu starfi á Íslandi. Bestu atvinnu­mögu­leik­arnir eru erlendis en þar búa og starfa ýmsir íslenskir söngv­arar. Vegna stöð­unnar á Íslandi, hafa margir fag­lærðir söngv­arar sem hér vilja búa, horfið til ann­arra starfa eða sinna söngnum í hluta­starfi eða frí­stundum.

Þjálfun, nám og starfsheiti

Í þess­ari grein notum við starfs­heitið klass­ískur söngv­ari í stað óperu­söngv­ari vegna þess að það hefur breið­ari skírskotun og margir innan fags­ins not­ast við það. Klass­ískt mennt­uðum söngv­urum má bera saman við hljóð­færa­leik­ara og íþrótta­menn hvað þjálfun varðar, þar sem ára­tuga­löng ástundun liggur oft að baki. Á Íslandi er klass­ískur söngur kenndur við ýmsa tón­list­ar­skóla og einnig á háskóla­stigi við LHÍ. Að útskrift lok­inni, halda flestir sem hyggja leggja starfið fyrir sig, í fram­halds­nám erlendis.

Sumir ílengj­ast við nám og störf en aðrir ákveða að halda aftur heim - sú ákvörðun verður oft þess vald­andi að við­kom­andi skiptir um starfs­vett­vang eða starfar í hluta­starfi við söng­inn.

Þrátt fyrir þungt starfs­um­hverfi, virð­ist fólk hvorki hika við að stunda söng­nám árum saman né taka náms­lán hjá Mennta­sjóði náms­manna. 91% af aðspurðum söngv­urum sögð­ust hafa tekið náms­lán til að fjár­magna nám sitt, sem nú standa í allt frá 3-25 millj­ónum króna. Meist­ara­rit­gerð og rann­sókn Ásu Fann­eyjar Gests­dóttur, söng­konu og menn­ing­ar­stjórn­anda, Þetta er bara bévít­ans hark frá árinu 2017 fjallar um veru­hátt óperu­söngv­ara og upp­lifun þeirra af starfs­vett­vang­inum. Þar kemur fram að við­mæl­endur gátu ekki ráð­lagt öðrum að velja þetta starf. 

Starfsvettvangurinn

Helsti starfs­vett­vangur fag­lærðra klass­ískra söngv­ara, almennt séð er, auk óperu­starfa, störf við kóra eða kirkju­at­hafnir, með hljóm­sveitum, í tón­list­ar­leik­húsi og sjálf­stæðum verk­efnum. Klass­ískir söngv­arar geta hvergi sótt um fasta stöðu á Íslandi í sínu fagi og því eru nær allir söngv­arar á Íslandi sjálf­stætt starf­andi. Þessu er öfugt farið hjá leik­urum, dönsurum og hljóð­færa­leik­urum sem hafa mögu­leika á að sækja um vinnu við leik­húsin, Íslenska dans­flokk­inn og Sin­fón­íu­hljóm­sveit Íslands. Í Sin­fón­íu­hljóm­sveit­inni eru minnst 65 stöðu­gildi hljóð­færa­leik­ara en hljóm­sveitin var stofnuð árið 1950 og á sér yfir 70 ára sögu. Gildi hennar fyrir íslenskt sam­fé­lag og menn­ing­ar­líf verður seint full­metið. 

Söngv­arar á Íslandi starfa sumir við jarð­ar­far­ar­söng og kirkju­at­hafnir; Íslenska óperan, sin­fón­íu­hljóm­sveitir á Íslandi og ýmsar hátíðir og kórar ráða söngv­ara einnig í verk­efni en söngv­arar hafa orðið atkvæða­meiri í sjálf­stæðu sviðs­lista­sen­unni á und­an­förnum árum og staðið fyrir eigin verk­efnum í auknum mæli. Vanda­málið við sjálf­stæða geir­ann er að hann er ótryggur og ófyr­ir­sjá­an­legur og inn­við­irnir að sumu leyti ófag­legir.

Íslenskir lista­menn geta sótt um verk­efna­styrki og lista­manna­laun til fram­kvæmda á verk­efnum en áráng­urs­hlut­fall þeirra sem sækja um starfs­laun tón­flytj­enda er lágt. (var t.d. 21% árið 2023). Það ár fengu aðeins sjö klass­ískir söngv­arar laun í sam­tals 41 mánuð. Upphæð lista­manna­launa á mán­uði mið­ast við 66% vinnu og launin eftir því. Fagleg nefnd fer yfir allar umsóknir. Lista­manna­launin eru ekki hugsuð sem hefð­bundin laun heldur verk­efna­styrkir.

Á hverju ári eru lista­menn því á byrj­un­ar­reit hvað lista­manna­launin varðar og aldrei er mögu­leiki á að gera nokk­urra ára plön fram í tím­ann. Einn helsti gall­inn við styrkja­kerfið er hversu seint svör ber­ast við umsóknum og hversu stutt fram í tím­ann er hægt að sækja um styrki. Það setur íslenskt tón­list­ar­fólk oft í vonda stöðu gagn­vart erlendum sam­starfs­að­ilum. Vonir standa þó til með að styrkjaum­hverfið eflist og bæt­ist í kjöl­far nýstofn­aðrar Tón­list­ar­mið­stöðvar sem hefur almennt séð mætt jákvæðu við­horfi tón­list­ar­fólks. Nýlega sam­þykkt á Alþingi nýtt frum­varp Lilju Daggar Alfreðs­dóttur, menn­ingar- og við­skipta­mála­ráð­herra um íslenska tón­list­ar­stefnu á árunum 2023-2030 en eitt af mark­miðum hennar er að tón­list verði full­gild og eft­ir­sókn­ar­verð atvinnu­grein.  Sömu­leiðis er nú unnið að mótun sviðs­lista­stefnu sem nær utan um styrkjaum­hverfi er snýr að óperu­flutn­ingi og tón­leik­húsi. Sú stefna kemur til með að hafa bein áhrif á starfs­vett­vang söngv­ara.

Söngv­ar­arnir sem tóku þátt í við­horfskönn­un­inni, lýstu meðal ann­ars starfs­um­hverf­inu á Íslandi á eft­ir­far­andi hátt: óásætt­an­legt, slæmt, ófag­legt, erfitt, ólíð­andi, ósta­blít, óör­uggt, illa borgað, ekk­ert til að tala um, veru­lega glatað, ekki mikil sam­staða, ekki mjög beisíð, eng­inn starfs­grund­völlur, hörmu­legt, lítið hvetj­andi, þungt, óþroskað, bág­borið, hark, handa­hófs­kennt, skelfi­legt, mjög klíku­miðað, enga fasta vinnu að fá, mjög fá tæki­færi; engin vernd innan umhverf­is­ins eða sam­fé­lags­ins fyrir söngv­ara.

Einn af þeim 50 söngv­urum sem tóku þátt, svar­aði að sér fynd­ist starfs­um­hverfið ágætt.

Íslenska óperan og þjóðarópera

Íslenska óperan (ÍÓ) var form­lega stofnuð árið 1980 af ástríðu­fullu óperu­fólki með Garðar Cortes í broddi fylk­ingar. Hún hefur verið eina stofn­unin á land­inu um ára­bil sem hefur notið fastra opin­berra fjár­fram­laga til að standa fyrir óperu­flutn­ingi. Á hverju ári hefur ÍÓ sett upp 1-2 óperu­upp­færslur sem og nokkra minni við­burði.Stofn­unin hefur ráðið tón­list­ar­fólk í til­fallandi verk­efni en afar sjaldan í fastar stöður. Föstu starfs­menn­irnir hafa hingað til verið stjórn­endur, starfs­fólk á skrif­stofu, yfir­maður bún­inga­deildar og sýn­ingar-/fram­leiðslu­stjóri, eftir því sem best verður kom­ist.

Á tíma­bilum hefur verið tón­list­ar­stjóri og rétt eftir alda­mót voru söngv­arar þó fast­ráðnir til 1 árs í senn. Almennt séð þykir íslenskum söngv­urum afar vænt um ÍÓ enda eiga margir dýr­mætar minn­ingar þaðan. Saga hennar er merki­leg og hefur hún verið mik­il­væg­asti starfs­vett­vangur söngv­ara á Íslandi frá stofnun. Á und­an­förnum árum hefur þó styr staðið um hana eins og fjallað hefur verið um víða. Meðal þess sem gagn­rýnt hefur verið eru kjara­mál og launa­stefna, skortur á samn­ingum og fag­legu sam­tali, dýrt skrif­stofu­hús­næði í Hörpu, ógagn­sæi í rekstri, lítil fram­leiðsla, vöntun á við­burðum fyrir börn, fram­koma stjórn­enda við lista­fólk og í vor sem leið, óvið­eig­andi leik­gervi í óperu­upp­færslu. Sunna Val­gerð­ar­dóttir, frétta­maður á RÚV rifj­aði síð­ast­liðið sumar upp stöðu ÍÓ í Þetta helst í kjöl­far umræð­unnar.

Í þætt­inum fjall­aði hún einnig um dóms­mál Þóru Ein­ars­dóttur gegn ÍÓ sem söng­konan vann fyrir Lands­rétti; van­trausts­yf­ir­lýs­ingu Félags klass­ískra söngv­ara á stjórn og óperu­stjóra sem og við­brögð for­manns stjórnar Íslensku óper­unnar við yfir­lýs­ing­unni. Þrátt fyrir gagn­rýn­ina, hefur þó margt verið vel gert síð­ustu ár; lista­menn hafa brill­erað í sýn­ing­unum sem flestum hefur verið vel tekið og verið mjög vel sóttar.

Síð­ast­liðin ár hafa æ hávær­ari raddir heyrst meðal lista­manna um að að breyta þurfi rekstr­ar­formi óper­unnar og bæta vett­vang­inn. Stofn­unin hefur til þessa verið rekin sem sjálfs­eign­ar­stofnun og hefur því ekki þurft að fara eftir stjórn­sýslu­lögum. Það hefur mörgum þótt gagn­rýni­vert.

Aðdragandi þjóðaróperu

Aðdrag­andi hug­mynd­anna um þjóð­ar­óp­eru hófst fyrir alvöru þegar ný lög um sviðs­listir tóku gildi í júlí 2020 en lengi hafði verið unnið að þeim. Þar með fékk óperu­formið sömu stöðu og leik­hús, dans- og brúðu­leik­hús og var laga­lega skil­greint með sviðs­list­unum. Við und­ir­bún­ing sviðs­lista­lag­anna kom í ljós að lag­ara­mma vant­aði um óperu­list­ina þannig að hún hefði laga­legan grund­völl og trygg­ingu fyrir til­vist sinni eins og aðrar sviðs­listir.

Í ráðu­neyt­inu var haf­ist handa og árið 2020 mynduð nefnd til að kanna kosti og galla og grund­völl þjóð­ar­óp­eru. Meiri­hluti nefnd­ar­innar lagði til í skýrsl­unni Þjóð­ar­ópera, upp­spretta nýsköp­unar úr jarð­vegi hefðar „að mennta- og menn­ing­armálaráðherra bæri fram frum­varp til breyt­inga á lögum um sviðs­listir og lögfesti stofnun þjóðaróperu (...) í þeim til­gangi að gera að veru­leika nýjan starfs­vett­vang fyrir söngvara, hljómlist­ar­menn, tónskáld, texta­smiði og annað listafólk sem sinna kann óperu­list­inni og alltof lengi hefur verið horn­reka í íslensku menn­ing­arlífi.“. Yfir­gnæf­andi meiri­hluti þess fag­fólks sem nefndin ráð­færði sig við, studdi einnig stofnun þjóð­ar­óp­eru. Tveir nefnd­ar­með­limir skil­uðu sér­á­liti.

Í lok maí sl. birt­ust fréttir um að öllu föstu starfs­fólki ÍÓ hefði verið sagt upp, nema óperu­stjóra og í við­tali tók óperu­stjóri fram að breyt­ingar væru í far­vatn­inu. Í við­tal­inu kom fram jákvætt við­horf til breyt­ing­anna. Annan tón var seinna að heyra í yfir­lýs­ingu frá stjórn ÍÓ þar sem skorað var á stjórn­völd að skrúfa ekki fyrir fjár­magn til stofn­un­ar­innar. Stjórnir BÍL og Klassís sendu í kjöl­farið frá sér álykt­anir þar sem lögð var áhersla á að stjórn­irnar styddu áform ráðu­neyt­is­ins.

Eins og málin standa núna, er vinna við stofnun nýrrar þjóð­ar­óp­eru í fullum gangi í ráðu­neyt­inu í sam­starfi við nýráð­inn verk­efna­stjóra og nefnd um stofnun þjóð­ar­óp­eru. Stefnt er á að hún taki til starfa í byrjun árs 2025, nái áætl­anir fram að ganga. Fyrir þær sakir mun ÍÓ ekki njóta sömu fjár­fram­laga og áður og nú í febr­úar gefst sjálf­stæðu sen­unni auk þess tæki­færi á að sækja um fjár­magn í nýjan óperu­sjóð. Breyt­ingar eru því á næsta leiti. Ljóst er að um mikið til­finn­inga­mál er að ræða en heitar umræður áttu sér stað meðal fag­fólks á nýliðnu ári þar sem sumir lýstu yfir hræðslu og tor­tryggni yfir áformunum þó svo meiri­hluti hafi lýst yfir jákvæðu við­horfi sbr. nið­ur­stöður við­horfskönn­un­ar­innar. Nokkrir töldu sig ekki hafa kynnt sér málið nægi­lega vel til að mynda sér skoðun. Hér að neðan má sjá nokkur dæmi:

Hvaða skoðun hefur þú á stofnun nýrrar Þjóð­ar­óp­eru?

• Ég vil sjá Þjóð­ar­óp­eru, það þarf að ger­ast eins fljótt og hægt er.
• Væri mjög jákvæð þróun.
• Ég held að það sé far­sæl­ast fyrir alla starfs­stétt­ina. Það myndi lík­leg­ast auka gagn­sæi á starf­semi óper­unnar. Ég held að þjóð­ar­ópera myndi hafa mjög jákvæð áhrif á starfs­stétt­ina og styrkja stöðu íslenskra söngv­ara.
• Bráð­nauð­syn­legt og löngu tíma­bært. Nauð­syn­legt að hafa fagráð, fag­að­ila til ráð­gjafar og í stjórn.
• Ég er á þeirri skoðun að byggja ætti nýja þjóð­ar­óp­eru á grunni Íslensku óper­unnar, sumsé breyta rekstri ÍÓ. Þykir vænt um ÍÓ og hún hefur verið að byggja upp frá­bært starf og setja upp mjög flottar sýn­ingar og finnst galin hug­mynd að leggja hana niður og stöðva fjár­fram­lög til hennar.
• Èg vona að sú hug­mynd fái fram að ganga svo að íslensk söng­list fái notið sín enn frekar; Þjóð­ar­ópera væri mikið fram­far­ar­kref. Við verðum að sjá breyt­ingar, óperan þarf verð­ugri sess hjá þjóð­inni og nýjan óperu­stjóra.
• Það þarf að grund­valla óperu­starf­semi hér eins og aðra sviðs­lista­starf­semi, með skil­greindri aðkomu rík­is­ins og stjórn sem er skipuð full­trúum ákv. aðila. Núver­andi ástand er óboð­legt.

Sjálfstæða senan og listahátíðir

Á und­an­förnum árum hefur sjálf­stæða óperu- og söngsenan sprungið út en sjálf­stætt starf­andi söngv­arar og þeirra sam­starfs­fólk hafa staðið fyrir fjöl­mörgum verk­efnum.Ný kyn­slóð spreng­lærðra söngv­ara er mætt til leiks með fram­kvæmda­gleði og list­rænan metnað að vopni og hefur vakið athygli fyrir vel heppn­aðar upp­færslur og lausn­a­miðað hug­ar­fari. Á Grímu­verð­laun­unum í júní sl. hlaut gras­rót­ar­starf óperu­lista­manna Grímu­verð­laun í flokknum Sproti árs­ins.

Nokkrar tón­list­ar­há­tíðir á Íslandi ein­beita sér að klass­ískri söng­list og hjá þeim er lögð áhersla á fjöl­breytta við­burði fyrir alla ald­urs­hópa; fag­legt sam­tal og fræðslu; alþjóð­legt og inn­lent sam­starf og metn­að­ar­fulla dag­skrá. Víða á lands­byggð­inni er öfl­ugt söng­starf atvinnu­fólks. Stærsta áskorun þess­ara hópa og hátíða er að tryggja fjár­magn til að standa fyrir starf­inu. Flestir þurfa að byrja fjár­mögnun frá grunni ár hvert þar sem nær ómögu­legt er að tryggja styrki til lengri tíma. Á und­an­förnum árum hafa lang­flestar óperu­sýn­ing­arnar verið í boði sjálf­stæðu sen­unnar og því svíður mörgum hversu litlu fjár­magni hefur verið veitt í hana.

Kórastarf og atvinnumennska

Atvinnu­söngv­arar hafa á und­an­förnum árum talað fyrir stofnun atvinnu­manna­kórs með föstum stöðu­gildum hér á landi. Slíkur kór gæti sinnt mis­mun­andi skyldum og starfað þvert á stofn­anir; til dæmis í sam­starfi við þjóð­ar­óp­eru, RÚV, Sin­fón­íu­hljóm­sveit Íslands, leik­húsin og á lands­byggð­inni; sinnt upp­tökum á nýjum og eldri verkum; haft hlut­verk innan Þjóð­kirkj­unnar, við tón­list­ar­flutn­ing á lands­byggð­inni og sinnt fræðslu­starfi. Slíkur kór myndi, auk nýrrar þjóð­ar­óp­eru, breyta starfs­um­hverf­inu mikið. Hingað til hefur Sin­fón­íu­hljóm­sveit Íslands aðeins ráðið áhuga­manna­kóra í sín verk­efni og þannig að vissu leyti grafið undan starfs­vett­vangi fag­lærðra söngv­ara.

Um margra ára skeið hafa söngv­arar hvíslað um það sín á milli en eru nú farnir að segja það upp­hátt og óska eftir því að breyt­ing verði þar á. Þeir tala um nauð­syn þess að standa vörð um list­ræn gæði, vernda fagið og búa til raun­veru­leg störf á fag­vett­vangi. Að ráða ein­göngu áhuga­manna­kóra, mætti líkja við að góðu áhuga­fólki væri boðið að spila alla íþrótta­lands­leiki meðan atvinnu­fólkið sæti heima. Stjórn­endum hljóm­sveit­ar­innar er kunn­ugt um stöð­una og við­horf margra söngv­ara en hafa enn ekki svarað kall­inu eða kallað eftir nauð­syn­legu fjár­magni til að breyta þessu. Margir áhuga­manna­kór­arnir eru góðir og því í raun mjög jákvætt og hvetj­andi að bjóða þeim að syngja með Sin­fón­í­unni til að auka þátt­töku og áhuga. Þegar atvinnu­fólkið er hins vegar algjör­lega úti­lokað frá vett­vangi sem ætti að vera þeirra fag­vett­vangur, þarf að skoða málin betur. Kannski væri hægt að finna ein­hvern góðan með­al­veg.

Í könnun okkar stóð ekki á svörum við eft­ir­far­andi spurn­ingu: Hvaða skoðun hefur þú á stofnun atvinnu­kórs með föstum stöðu­gildum sam­bæri­legum við hljóð­færa­leik­ara í Sin­fón­íu­hljóm­sveit Íslands?

• Ég tel að það eigi að vera kór við Þjóðaróp­eru og að SÍ eigi að greiðan kór­söngv­urum full laun fyrir sína vinnu með hljóm­sveit­inni hvaða kór sem þau kjósa að ráða í verk­efnin.
• Ég held að það væri klár­lega eitt­hvað sem á að gera. Þetta hefur verið talað um lengi og nú nokkuð í kór­a­heim­inum og innan raða Klassís. Ég teldi hins­vegar að ef það yrði gert yrði það að vera sam­an­sett af atvinnu­söngv­urum sem geta sungið fleiri stíl­brigði en bara hefð­bundin klass­ískan söng. Þetta er póli­tískt mál innan raða söngv­ara.
• Það væri mjög jákvætt og er starfs­vett­vangur sem ég hefði áhuga á að starfa við.
• Það myndi bæta starfs­um­hverfi söngv­ara til muna. 

Í öllum löndum Evrópu sem við miðum okkur við, eru starf­ræktir atvinnu­manna­kórar (útvarps­kórar, kam­merkórar, óperukórar) sem eru margir reknir á svip­aðan hátt og sin­fón­íu­hljóm­sveitir eða sem hluti af leik-/óperu­húsi. Erlendis er gíf­ur­leg sam­keppni um slíkar stöður en vinna í slíkum kórum stuðlar að sterku list­rænu starfi og dýr­mætu starfs­ör­yggi.

Þjóðkirkjan

Söngur við við jarð­ar­farir og aðrar kirkju­at­hafnir er einn helsti starfs­vett­vangur klass­ískra söngv­ara á Íslandi. Erfitt getur reynst að kom­ast að í söng-/jarð­ar­far­ar­hópum eða sem ein­söngv­ari en áhuga­fólk tekur auk þess nokkuð pláss í þeim verk­efnum. Sumir prestar mæla með eigin kirkjukórum og hafa þeir áhrif á val aðstand­enda á flytj­endum og tón­list­inni. Tón­list­ar­fólkið er sjálf­stætt starf­andi og fær greitt af aðstand­endum hinna látnu en ekki þjóð­kirkj­unni. Eftir Hrunið árið 2008 dró Þjóð­kirkjan saman seglin í tón­list­ar­flutn­ingi og nær algjört hrun varð í tón­list­ar­flutn­ingi í kirkju­at­höfnum þar sem sums staðar var alveg skrúfað fyrir fjár­magn til tón­list­ar­flutn­ings. Í sögu­legu sam­hengi hefur kirkjan spilað ómet­an­legan þátt í tón­listar- og menn­ing­ar­upp­eldi í sam­fé­lag­inu, bæði hér og erlendis. Sá mik­il­vægi vink­ill vill oft verða útundan í umræð­unni um stöðu kirkj­unnar í sam­fé­lag­inu og dæmi um ómet­an­legt tón­list­ar­starf í kirkj­unni má finna víða.

Leikhúsin

Leik­húsið skipar mik­il­vægan sess í lífi fjöl­margra Íslend­inga. Hið sama gæti gilt um óperu­formið og alls kyns tón­list­ar­leik­hús þar sem klass­ískir söngv­arar koma fram. Sumir telja óperu­formið óað­gengi­legt en þeir sem fylgj­ast með sen­unni heima og erlendis, vita að svo er sjaldn­ast raunin og að þróun á sér stað víða. Lítil sam­vinna hefur verið milli leik­húss­ins og óperu­fólks almennt séð í íslensku sen­unni. Af ein­hverjum ástæðum hafa fáir reynslu­miklir, klass­ískir söngv­arar fengið tæki­færi til að koma fram í leik­hús­unum á Íslandi. Þó hefur örlítið rofað til á síð­ustu 1-2 árum þegar leik­húsin hafa stutt við óperu­sýn­ingar sem eru fram­leiddar af sjálf­stæðum hópum.

Í hópi klass­ískra söngv­ara leyn­ast margir með mikla sviðs- og leik­reynslu úr atvinnu­húsum erlendis og þeir gætu átt fullt erindi á íslensk leik­svið. Að líta í rík­ari mæli til Þýska­lands og þeirra sam­legð­ar­á­hrifa sem verða þegar leik­hús, ópera og dans­flokkar starfa í návígi, gæti einnig verið góð hug­mynd.

RÚV og fjölmiðlarnir

RÚV er ein mik­il­væg­asta menn­ing­ar­stofn­unin í sam­fé­lag­inu og á sér hlið­stæður í BBC á Englandi og rík­is­miðl­unum á Norð­ur­lönd­unum. RÚV hefur ríku menn­ing­ar­hlut­verki að gegna. Rás 1 er eina útvarps­stöðin sem sinnir klass­ískri tón­list þó svo umfjöllun um hana hafi minnkað á und­an­förnum árum. Árið 2013 stóðu yfir­völd fyrir miklum nið­ur­skurði hjá RÚV þar sem fram­lag til stofn­un­ar­innar var minnkað um 1 millj­arð á árs­grund­velli (rúmur 1,5 millj­arður á verð­lagi dags­ins í dag). Um 60 manns misstu vinn­una og tón­list­ar­deildin var svo gott sem lögð niður. Áhrif þessa sárs­auka­fulla nið­ur­skurðar verða seint full­metin en á þeim ára­tugi sem lið­inn er síðan þá, hefur umfjöllun um menn­ingu átt undir högg að sækja. Sýni­leiki klass­ískra tón­list­ar­manna hefur á sama tíma minnkað í þátta­gerð.

Oft reyn­ist erfitt að fá umfjöllun um klass­íska tón­list­ar­við­burði og gagn­rýni á tón­leikum og upp­færslum í öðrum fjöl­miðlum enda eru fáir gagn­rýnendur starf­andi. Það dag­skrár­gerð­ar­fólk sem sinnir menn­ing­unni á fjöl­miðl­unum vinnur undir miklu álagi og hefur ekki tök á að fjalla um nema brot af menn­ing­ar­tengdum við­burðum.

Um mik­inn meiri­hluta þeirra tón­leika sem haldnir eru, eru því ekki til umfjall­anir. Í menn­ing­ar­um­fjöllun Kast­ljóss­ins um árið sem var að líða og sviðs­listaum­fjöllun á RÚV, var til að mynda ekki einu orði minnst á klass­íska tón­list. Vissu­lega er að sá skortur á menn­ing­ar­um­fjöllun sem um ræðir, hluti af stærra vanda­máli fjöl­miðla á Íslandi og rekstr­ar­um­hverfi þeirra. Nýlega lauk einnig dóms­máli FÍH gegn RÚV vegna kjara­samn­inga með sigri FÍH en sú nið­ur­staða kallar auk þess á nýjar nálg­anir og sam­töl.

Mikilvægi nýrra áhorfendahópa

Áhyggjur fag­fólks vegna stöðu mála fel­ast ekki síst í óvissu um fram­tíð­ina og skorts á  þróun og upp­bygg­ingu á áhorf­enda­hópum og sam­fellu í starfi. Án sam­fellu á sýn­ingum og tón­leikum er erfitt að byggja upp nýja áhorf­enda­hópa og þá verður eft­ir­spurnin smám saman minni, list­formið hættir að vera mik­il­vægt eða hluti af lífi fólks. Að sama skapi hefur verk­efna­valið mikið að segja. Tvær sýn­ingar á síð­ast­liðnu leik­ári í Þjóð­leik­hús­inu og Íslensku óper­unni kveiktu á heitum sam­fé­lags­um­ræðum um birt­ing­ar­myndir nei­kvæðra stað­lí­mynda í sviðs­listum sem og inn­gild­ingu fag­fólks og áhorf­enda hjá íslenskum sviðs­lista­stofn­unum. Ljóst er að rík­ari krafa er gerð á verk­efna­val, inn­gild­ingu og áherslur hjá list­rænum stjórn­endum en áður. Íslenskt sam­fé­lag og og við­horf breyt­ist í sífellu sem og áhorf­enda­hóp­arnir sjálfir. Það þurfa list­irnar að end­ur­spegla.

Tónlistarnám, lýðheilsa, nýsköpun og framtíðin

Ógrynni rann­sókna hafa sýnt fram á gildi tón­listar, kór­a­starfs og söngs fyrir fólk, börn, lýð­heilsu og sam­fé­lög. Tón­listar- og list­nám eykur hæfni á mörgum sviðum en samt hefur tón­listar- og list­kennsla minnkað í grunn­skólum á Íslandi á und­an­förnum árum. Barna­kór­a­starf er á und­an­haldi og tón­list­ar­skólar berj­ast margir í bökkum fjár­hags­lega. Mörg börn fá aldrei tæki­færi til að stunda tón­list­ar­nám vegna hversu dýrt það er og sums staðar er ekki hægt að kom­ast að vegna langra biðlista. Íslend­ingar eru þekktir fyrir sköp­un­ar­gáfu en nýlega birt­ist grein í Guardian um hvernig Ísland hefur þró­ast í „orku­ver“ fyrir klass­íska tón­list. Þegar litið er til mann­fjölda, hafa Íslend­ingar náð ótrú­legum árangri á sviði klass­ískrar tón­listar.

Vandi söngvara á Íslandi - samantekt

Að sumu leyti snýst vandi söngv­ara á Íslandi um valda­leysi í eigin fagi sem og kerf­is­bundið og almennt skiln­ings­leysi á starf­inu og mik­il­vægi þess, víða þar sem síst skyldi. Þannig barð­ist Íslenska óperan á móti grunn­kjara­rétt­indum söngv­ara í dóms­máli sínu gegn Þóru Ein­ars­dóttur og hefur á und­an­förnum árum staðið fyrir fáum verk­efnum í stórri yfir­bygg­ingu. RÚV hefur ekki greitt söngv­urum og öðru tón­list­ar­fólki fyrir upp­tökur sam­kvæmt taxta árum saman og nýlegur dómur kallar eftir nýju sam­tali.

Klassísk tón­list og söng­list hafa átt undir högg að sækja þar á und­an­förnum árum með minni spilun og umfjöllun en áður tíðk­að­ist; Sin­fón­íu­hljóm­sveit Íslands ræður nær ávallt áhuga­manna­kóra í stað atvinnu­fólks við flutn­ing á kór­verkum og eins og ÍÓ, býður söngv­urum nær aldrei í prufur og ræður oft erlenda söngv­ara til að syngja bita­stæð­ustu ein­söngsparta. Þjóð­kirkjan hefur dregið saman tón­list­ar­seglin allt frá hruni og innan hennar er einnig talað fyrir enn meiri nið­ur­skurði í tón­list­ar­starfi.

Ýmsir kirkjukórar, mann­aðir áhuga­manna­fólki, taka nokkuð pláss í jarð­ar­far­ar­söng og kepp­ast þar við atvinnu­fólkið um greidd verk­efni. Þar að auki ráða leik­húsin frekar leik­ara til að fara með söng­hlut­verk en söngv­ara og bjóða ekki fag­lærðum klass­ískum söngv­urum í opnar prufur til sín. Styrkja­kerfi rík­is­ins er, eins og fyrr segir, mein­gallað en vonir standa til að það fari batn­andi. Auk þess hallar mikið á klass­íska söngv­ara í úthlut­unum ÚTÓNs í sam­keppni við dæg­ur­tón­list.

Að halda sér í söng­formi og leita að vinnu í þessu starfs­um­hverfi reyn­ist oft þrautin þyngri. Aðstöðu­leysi gerir söngv­urum sem og öðru sviðs­lista­fólki erfitt fyrir sem og há húsa­leiga hjá tón­list­ar­húsi allra lands­manna og tón­leika­stöðum. Að reyna að starfa við fagið á Íslandi er ákveð­inn ómögu­leiki og því í raun athygl­is­vert hversu virkir klass­ískir söngv­arar eru þó í menn­ing­ar­líf­inu. Ljóst er þó að það er fáum auð­velt. Söngv­ar­arnir sjálfir lýstu þessu vel þegar þeir svör­uðu eft­ir­far­andi spurn­ingu í könn­un­inni:

Hver er helsta áskor­unin við að vera söngv­ari í dag? Geturðu nefnt dæmi um eigin reynslu?

• Að laun séu í ein­hverju sam­ræmi við vinn­una sem að baki liggur. Að fá vinnu.
• Ófaglegt starfs­um­hverfi og starfs­menn­ing. Lítil sem engin fag­vit­und meðal söngv­ara.
• Ekki hægt að lifa af því að starfa sem söngv­ari. Vantar stöður. Laun lág.
• Helsta áskor­unin er trú­lega starfs­um­hverfið og það hvað maður er háður styrkja­kerf­inu. Það er t.d áskorun að vita ekki fyrr en í jan­úar hvort verk­efni sem var sótt fyrir 4 mán­uðum fyrr verði að veru­leika … það er líka áskorun skapa allt sjálfur og vera í senn; fram­kvæmda­stjóri, list­rænn stjórn­andi, mark­aðstjóri, graf­ískur hönn­uður, texta­gerð­ar­kona og svo já söng­konan.
• Til­vistar­réttur
• Óöryggi og eng­inn mögu­leiki á fastri vinnu 

Horft til framtíðar

Það býr gíf­ur­legur mannauður í klass­ískum söngv­urum og þeirra sam­starfs­fólki á Íslandi og erlendis. Und­an­farið hefur grein­ar­höf­undur oft velt þeirri spurn­ingu fyrir sér, hvort lands­menn þekki yfir höfuð söngv­ar­ana „sína“ af yngri kyn­slóð­inni eins og þeir þekkja íþrótta­fólkið, leik­ar­ana og áhrifa­valdana? Hringja nöfn eins og Arn­heiður Eiríks­dóttir, Björk Níels­dóttir, Benedikt Krist­jáns­son, Eyrún Unn­ars­dóttir, Bryndís Guð­jóns­dóttir, Jóhann Krist­ins­son, Kristján Jóhann­es­son, Agnes Thor­steins, Elísabet Ein­ars­dóttir, Álf­heiður Erla Guð­munds­dóttir og Andri Björn Róberts­son bjöllum hjá almenn­ingi? Öll eru þetta söngv­arar undir fer­tugu sem eru á blússandi ferð í sínum söng­ferlum úti um hvipp­inn og hvapp­inn.

Þegar gert er grein fyrir starfs­um­hverfi hóps­ins og við­horf hans kannað, liggur við að mani fall­ist hendur. En ýmis­legt vekur líka von; gróskan í gras­rót­inni, kraft­ur­inn í fag­fólk­inu og sigrar þess hér­lendis og erlendis, sam­staða margra sem og nýtil­kom­inn, dýr­mætur póli­tískur vilji til að efla starfs­vett­vang­inn. Fyrir tæpum 70 árum, árið 1957, sagði Ragn­hildur Helga­dóttir alþing­is­kona meðal ann­ars þessi orð í þrumu­ræðu um sýn sína á íslenska óperu og fast­ráðn­ingu óperu­söngv­ara:

Þeim, sem hafa búið sig undir að ger­ast söngv­arar að atvinnu, hefur fjölgað að mun á síð­ari árum. Hafa sumir þeirra setzt hér að að námi loknu, en það þótti þeim, sem á undan fóru, ekki fýsi­legur kostur. Þessir góðu lista­menn hafa eflt tón­list­ar­lífið, en vinnu­skil­yrði þeirra hafa þó verið slík, að starf þeirra hefur hvorki orðið þeim sjálfum né almenn­ingi jafn­nota­drjúgt og skyldi.

Margt bendir til að þau eigi enn við árið 2024. Vonandi mun ráð­herra ná mark­miði sínu um að gera tón­list að full­gildri og eft­ir­sókn­ar­verðri atvinnu­grein sem allra fyrst og beisla um leið sprengi­kraft­inn sem býr í klass­ískum söngv­urum. Stað­reyndin er nefni­lega sú að það er ekki ein­ungis hálendið sem hægt er að virkja. Söngv­arar vilja vinna við sitt fag og taka þátt í að efla sam­fé­lagið og menn­ing­ar­lífið hér á landi. Kannski er ein­fald­lega mál til komið - það væri spenn­andi fram­sókn.

Grein­ar­gerð­ina má nálg­ast í heild sinni á þess­ari slóð.