Þær heppnu deyja fyrst

Illugi Jök­uls­son fjallar um sjón­varps­s­er­í­una The Last of Us, sem einn af höf­undum Chernobyl stendur að, og rýnir í vís­indin að baki ser­í­unni.

Það er sér­kenni­leg til­viljun að einmitt þegar sú umræða brýst upp á yfir­borðið hvort ekki væri alveg kjörið að taka upp neyslu á hug­breyt­andi sveppum til að bæta geð­heilsu okkar, þá skuli birt­ast úti í hinum stóra heimi gríð­ar­lega vin­sæl sjón­varps­s­ería sem allir eru að horfa á, og fjallar einmitt um mjög svo hug­breyt­andi sveppi og áhrif þeirra á okkur – en því miður er óhætt að segja reyndar að hinir hug­breyt­andi sveppir í sjón­varpi bæti geð fólks ekki agn­ar­ögn.

Ég á vita­skuld við sjón­varps­s­er­í­una The Last of Us sem banda­ríska sjón­varps­fyr­ir­tækið HBO gleður nú mann­kynið með – nú, eða ógleður, því óhætt er að segja að hrollur fari um suma sem á horfa, og vissu­lega var einmitt til þess stofnað af HBO.

Höfundur Chernobyl á nýjum slóðum

The Last of Us er í grunn­inn zombí-sería, eins leið­in­lega og það hljómar. Per­sónu­lega hafa mér alltaf leiðst zombíar. Það er ein­fald­lega of heimsku­legt að horfa upp á þessi hálf­dauðu hræ þeyt­ast um allt upp­full af orku. En ýmsar hug­myndir sem boðið er upp á í þess­ari nýju seríu HBO færa hana skör ofar en venju­legt zombíjukk og því end­ist ég til að horfa á þetta.

Enda vissu­lega ekki aukvisar sem standa að ser­í­unni. Höfundar hennar eru aðal­lega tveir: Neil Druckmann frá tölvu­leikja­fyr­ir­tæk­inu Naughty Dog, sem skap­aði tölvu­leik­inn sem ser­ían er byggð á, og svo Craig Mazin sem hefur fullt af vin­sælu en kjána­legu efni í bíó – Scary Movie, Hangover – en kom svo öllum í opna skjöldu um árin með hinni frá­bæru seríu Chernobyl þar sem Hildur Guðna­dóttir og fleiri fóru á kostum.

Chernobyl virð­ist ansi fjar­skylt The Last of Us.

Og þó. Aftur stendur mað­ur­inn frammi fyrir hryll­ingi í umhverf­inu. Og hver veit nema skelf­ingin í The Last of Us eigi sér líka orsakir í mann­heimum, ekki síður en kjarn­orku­slysið í Chernobyl?

Hugsa sveppir?

Þótt ég ætli síst af öllu að skemma of mikið fyrir vænt­an­legum sjón­varps­á­horf­endum, þeim sem eiga eftir að sjá ser­í­una þeirra Mazins og Druckmanns, þá er alveg óhætt að fjalla um sjálfan útgangs­punkt­inn, enda kemur hann í ljós á fyrstu mín­útum fyrsta þáttar.

Hann er sá að sveppa­sýk­ing tekur að breið­ast út um heims­byggð­ina með leift­ur­hraða. Menn hafa náð góðum árangri við að þróa bæði lyf og bólu­efni gegn bakt­eríu- og veiru­sýk­ingum en and­spænis sveppum standa þeir ráð­þrota. Eina ráðið gegn þessum mein­sveppi reyn­ist vera að drepa hann bara.

Og það er hægar sagt en gert vegna þess að svepp­ur­inn tekur sér ból­festu inni í mönnum og tekur yfir vilja hans og alla hug­ar­starf­semi. Menn sem sýkj­ast verða nær umsvifa­laust vilja­laus verk­færi svepps­ins. Svepp­ur­inn „hugsar“ eftir það ein­ungis um að vaxa svo og dafna inni í mann­inum að hann geti þroskað gróin sem hann fjölgar sér með. Venju­legir sveppir þeyta gróum sínum út í loftið og af hverju örsmáu grói getur sprottið full­vaxin líf­vera.

Byggt á sönnum atburðum?

Þetta er nú allt fremur kunn­ug­legt úr hryll­ings­mynda­geir­anum. Alls konar kvik­indi hafa gegnum tíð­ina sest að í lík­ama grun­lauss fólks og gert af sér ýmsan óskunda.

Það skemmti­lega við The Last of Us (fyrir utan ýmis­legt óvænt sem kemur í ljós) er að ser­ían er byggð á sönnum atburðum. Það eru nefni­lega til sveppir sem smeygja sér inn í fórn­ar­lömb sín, taka yfir heila­starf­semi þeirra og gera þau að vilja­lausum verk­færum sínum, um leið og þeir nær­ast á innviðum fórn­ar­lambanna.

„Því hvernig haldið þið að sé að finna aðra líf­veru vaxa innan í sér og taka yfir lík­ama sinn smátt og smátt?“

Ef sveppir hefðu raun­veru­lega hug­ar­starf­semi gætum við kom­ist að þeirri nið­ur­stöðu að þessi kvik­indi væru bæði grimm og mis­kunn­ar­laus og haldin hinum end­an­lega kvala­losta.

Því hvernig haldið þið að sé að finna aðra líf­veru vaxa innan í sér og taka yfir lík­ama sinn smátt og smátt? Tala nú ekki um þegar svepp­ur­inn fer að „hug­breyta“ í manni heil­anum?

Sá hryll­ings­sveppur sem veldur þessu nefn­ist cordyceps. Sem betur fer fyrir okkur hefur hann ekki (enn þá!) kom­ist upp á lag með að taka yfir manns­lík­ama og hug, heldur ræðst á öllu smærri bráð.

Ekki síst maura.

Tekur yfir hvern vöðva af öðrum

Það merki­lega er samt að svepp­ur­inn tekur í raun­inni ekki bein­línis yfir heila maurs­ins sem hann nær að smita. Hann virð­ist setj­ast að í tauga­kerfi maurs­ins og taka yfir hreyf­ingar dýrs­ins þannig, vöðva fyrir vöðva, kannski með „hug­breyt­andi“ efnum, fremur en að svepp­ur­inn ráð­ist í raun á sjálfan heil­ann.

Þetta er ansi hroll­vekj­andi til­hugsun. Ef við reiknum með að maur­inn hafi vit­und, þá má hann sem sagt fylgj­ast með fullri með­vit­und með því hvernig lík­ami hans er tek­inn yfir.

Hann fer að hreyfa sig í sam­ræmi við annan vilja en sinn eigin. Og hann getur ekk­ert við því gert.

Eftir að svepp­ur­inn hefur í raun tekið stjórn á maurnum, þá ger­ist fyrst ekki neitt. Maurinn „leikur“ að ekk­ert sé að og gengur til vinnu sinnar með öðrum maurum eins og ekk­ert hafi í skorist. Og hinir maur­arnir láta sér það lynda. Þetta er merki­legt vegna þess að maurar eru yfir­leitt mjög næmir á veik­indi félaga sinna og eru fljótir að hrekja brott og út í dauð­ann vinnu­maura sem veikj­ast af bakt­eríu- eða veiru­sýk­ingum. Til­gang­ur­inn er vita­skuld að koma í veg fyrir að þeir smiti út frá sér.

En maur­arnir virð­ast ekki skynja eða ráða við „sveppamaur­inn“ sem nú lifir meðal þeirra undir fölsku flaggi.

Gæti sveppur náð í krakkana í skólann?

Rétt eins og við gætum ímyndað okkur að sér­lega lúmskur sveppazombí af mann­kyni gæti farið í vinn­una á hverjum morgni og sótt krakk­ana í skól­ann meðan svepp­ur­inn sem hefur tekið hann yfir heldur áfram að vaxa og þroskast innra með honum, uns svepp­ur­inn er til­bú­inn til að springa út.

Það er einmitt það sem sveppamaur­inn gerir. Athygl­is­vert er að þegar hann er til­bú­inn, þá ræðst hann ekki til atlögu inni í maura­bú­inu, þar sem hann gæti þó smitað þús­undir maura á einu bretti. Svepp­ur­inn virð­ist gera sér grein fyrir að með því gæti hann vissu­lega drepið allt maura­búið á einu bretti en síðan væri hann þar inni­lok­aður og myndi vesl­ast upp og deyja.

Hann fer allt öðru­vísi og miklu lymsku­legar að. Svepp­ur­inn mar­serar loks út úr maura­bú­inu inni í skrokk maurs­ins, sem nú er alveg vilja­laust verk­færi hans, og finnur sér tré eða trjá­grein og kemur sér fyrir í um það bil þriggja metra hæð. Þar skorðar svepp­ur­inn maur­inn og tekur síðan til við að þróa gró sín.

Étin að innan 

Með því að skorða vesl­ings maur­inn í þriggja metra hæð tryggir svepp­ur­inn að gróin dreif­ist nægi­lega út með vind­inum þegar hann sleppir þeim.

Allt að 30.000 á sek­úndu.

Aðrar sveppa­teg­undir leggj­ast á ýmsar flugna­teg­undir og taka þær yfir. Sumar taka völdin bein­línis með því að dæla hug­breyt­andi efnum inn í litla flugu­heil­ann. Og allt í einu sann­fær­ist flugan um að það sé góð hug­mynd að líma sig á kjaft­inum við lauf­blað í vissri hæð frá jörðu og liggja þar meðan svepp­ur­inn „étur“ inn­yfli hennar og breytir þeim í gró.

Lengst af meðan á þessu gengur eru maur­arnir og flug­urnar lif­andi.

Þau heppnu deyja fyrst.

Hin þurfa að þola þetta lengi.

Nú er það svo að vís­inda­menn full­vissa okkur um að við núver­andi aðstæður sé engin hætta á að sögu­þráður The Last of Us hvað varðar sveppa­sýk­ing­arnar verði að veru­leika. Sveppir dreifi sér ekki með þeim hætti sem sería Mazins og Druckmanns gefur til kynna og eng­inn mein­sveppur gæti þró­ast á skömmum tíma til að taka yfir menn.

Það myndi útheimta þróun sem tæki millj­ónir ára.

Breyta DNA fórnarlambanna?

Það skulum við hugga okkur við þegar við fylgj­umst með bar­áttu Joels og Elliear við grimmd­ar­svepp­ina í The Last of Us. En gæti nátt­úran hugs­an­lega komið okkur á óvart? Hér má til dæmis líta á að sumir vís­inda­menn telja að nokkrar sveppa­teg­und­anna sem taka yfir skor­dýrin sleppi ekki bara hinum víð­kunnu hug­breyt­andi efnum inn í tauga­kerfi dýr­anna til að taka þau yfir.

Heldur geti svepp­irnir bein­línis breytt DNA hinna aumu fórn­ar­lamba og gert þau sér und­ir­gefin þannig. Gert úr þeim eitt­hvað nýtt og skelfi­legt.

Sería Mazins og Druckmanns er ekki búin svo það er ekki ljóst enn hvernig þetta endar. En miðað við það sem komið er, þá hlýtur spurn­ingin að vera þessi – og ég er bara að grín­ast í aðra rönd­ina: Er virki­lega eitt­hvað snið­ugt að við skulum sjálf­viljug ætla að hleypa sveppum inn í innstu helgi­dóma hug­ans?

Og það í „lækn­inga­skyni“!

Eins og segir í klikk­beit­unum: Þið getið ekki ímyndað ykkur hvað ger­ist næst!

Kjósa
13
Hvernig finnst þér þessi grein? Skráðu þig inn til að kjósa.

Veistu meira?

Athugasemdir

Skráðu þig inn til að skrifa athugasemd eða kjósa.
Allar athugasemdir eru ábyrgð á þeirra sem þær skrifa. Heimildin áskilur sér rétt til að fjarlægja ærumeiðandi og óviðeigandi athugasemdir. Hægt er að láta vita af athugasemdum með því að smella á Tilkynna.

Mest lesið

Mest lesið

Mest lesið í vikunni

Mest lesið í mánuðinum

3
Viðtal

Íslenskur læknir varpar nýju ljósi á lífs­hættu­legan með­göngu­sjúk­dóm

Nítján ára gömul lá Silja Rut Ragn­ars­dóttir nær dauða en lífi á skurð­ar­borði Land­spít­al­ans eftir alvar­legt til­felli með­göngu­eitr­unar. Íslenskur vís­inda­maður í Banda­ríkj­unum, Jóhann Elí Guð­jóns­son húð­læknir, leiðir braut­ryðj­andi rann­sóknir sem varpa nýju ljósi á hvers vegna sjúk­dóm­ur­inn kemur fram. Hann telur mögu­legt að þróa lyf við sjúk­dómnum sem bjargað gæti manns­lífum.
5
Viðtal

Ást­leysið er sárt

Nánd er nær­ing, nauð­syn­leg eins og matur. Tæpur helm­ingur fólks elst upp í óör­uggum tengslum sem geta komið niður á tengslum og ást­ar­sam­böndum á full­orð­ins­árum, jafn­vel ógnað heilsu, enda er „tengsla­myndun ein af grunn­for­sendum far­sældar“, að sögn klíníska sál­fræð­ings­ins Guð­brands Árna Ísberg. Í bók sinni, Í augum þínum verð ég til, fjallar hann um getu okkar til að mynda tengsl og ást­ina í öllum sínum myndum.

Mest lesið í mánuðinum

Mest lesið undanfarið ár