Um helmingur fyrirtækjastyrkja til stjórnarflokka komu frá sjávarútvegi

Sjálf­stæð­is­flokk­ur­inn fékk 15,8 millj­ónir króna í styrki frá sjáv­ar­út­vegs­fyr­ir­tækjum á árinu 2021, sem var kosn­ingaár. Alls fékk flokk­ur­inn 32,2 millj­ónir króna í styrki frá lög­að­ilum á því ári og því kom um helm­ingur allra styrkj­anna frá fyr­ir­tækjum með tengsl við sjáv­ar­út­veg. Fjár­fram­lög lög­að­ila til flokks­ins í heild nán­ast tvö­föld­uð­ust milli áranna 2020 og 2021. 

Fram­sókn­ar­flokk­ur­inn fékk alls um 6,7 millj­ónir króna frá fyr­ir­tækjum í sjáv­ar­út­vegi á árinu 2021. Alls fékk flokk­ur­inn 19,9 millj­ónir króna í styrki frá lög­að­ilum á kosn­inga­ár­inu og því voru styrkir frá sjáv­ar­út­vegs­fyr­ir­tækjum rúm­lega þriðj­ungur allra styrkja hans. Framsókn bætti vel í styrkja­söfnun á árinu 2021, en þá safn­aði flokk­ur­inn styrkjum frá lög­að­ilum fyrir 17 millj­ónum krónum meira en hann hafði gert á árinu 2020, þegar fyr­ir­tæki gáfu Fram­sókn­ar­flokknum 2,9 millj­ónir króna. Af þeirri upp­hæð kom næstum 90 pró­sent frá fyr­ir­tækjum í sjáv­ar­út­vegi.

Vinstri græn þáðu enga styrki frá lög­að­ilum á árinu 2020. Það breytt­ist á árinu 2021 þegar flokk­ur­inn fékk alls um átta millj­ónir króna í slíka styrki. Þar af komu 4,8 millj­ónir króna frá sjáv­ar­út­vegs­fyr­ir­tækjum. 

Samtals styrktu fyr­ir­tæki tengd sjáv­ar­út­vegi því stjórn­ar­flokk­ana þrjá um 27,4 millj­ónir króna í aðdrag­anda síð­ustu kosn­inga. Það voru 46 pró­sent allra styrkja sem þeir fengu frá lög­að­ilum á árinu 2021. Um er að ræða útgerð­­ar­­fyr­ir­tæki, vinnslur, fyr­ir­tæki sem starfa í fisk­eldi og eign­­ar­halds­­­fé­lög í eigu stórra eig­enda útgerð­­ar­­fyr­ir­tækja. 

Þetta má lesa út úr árs­reikn­ingum flokk­anna þriggja sem birtir hafa verið á vef Rík­is­end­ur­skoð­unar.

Á meðal þeirra sem gáfu stjórn­ar­flokk­unum fé á árinu 2021 voru flestar stærstu útgerðir lands­ins. Brim, Kaup­fé­lag Skag­firð­inga, Þorbjörn, Vinnslu­stöðin, Síld­ar­vinnslan, Loðnu­vinnslan, Skinney-Þinganes og Hvalur gáfu til að mynda fjár­muni til allra stjórn­ar­flokk­anna þriggja. Auk þess gáfu stór fisk­eld­is­fyr­ir­tæki til bæði Sjálf­stæð­is­flokks og Fram­sókn­ar­flokks. 

152 prósenta aukning

Í núgild­andi lögum mega lög­að­ilar gefa 550 þús­und krónur á ári til stjórn­mála­sam­taka og 400 þús­und krónur á ári til ein­stakra fram­bjóð­enda. Fjölmörg fyr­ir­tæki í sjáv­ar­út­vegi veittu stjórn­ar­flokk­unum hámarks­styrk og sum þeirra greiddu jafn­vel umfram það, en þá fór hluti styrks­ins til kjör­dæma­ráða eða ein­stakra félaga sem starfa innan flokk­anna. 

Styrkir frá sjáv­ar­út­vegs­fyr­ir­tækjum til stjórn­ar­flokk­anna hafa stökk­breyst frá árinu 2018, árinu eftir kosn­ing­arnar þar sem þeir fyrst mynd­uðu rík­is­stjórn. Það ár er notað til við­mið­unar þar sem kosn­ing­arnar 2017 bar brátt að og styrkir fyr­ir­tækja til flokka voru mun lægri á því ári en árið 2018. Við­mæl­endur Heim­ild­ar­innar innan stjórn­mála­flokka á þeim tíma sögðu að árið 2018 hafi að ein­hverju leyti verið nýtt til að safna styrkjum eftir á til að rétta við erf­iða fjár­hags­stöðu vegna tíðra kosn­inga árin á undan. 

Það ár fengu rík­­is­­stjórn­­­ar­­flokk­­arnir þrír alls um ell­efu millj­­ónir króna í styrki frá lög­­að­ilum í sjá­v­­­ar­út­­­vegi. Alls fengu Sjálf­stæð­is­flokkur, Fram­sókn­ar­flokkur og Vinstri græn 35,1 milljón króna frá lög­að­ilum það ár og því kom tæpur þriðj­ungur frá aðilum í sjáv­ar­út­vegi. Hlutfall þeirra á meðal styrkj­enda flokk­anna þriggja hefur því auk­ist umtals­vert, auk þess sem upp­hæðin sem sjáv­ar­út­vegs­fyr­ir­tækin hafa látið renna til þeirra hefur auk­ist um 152 pró­sent í krónum talið. Vert er að taka fram að hámarks­fram­lag lög­að­ila var hækkað í milli­tíð­inni úr 400 þús­und krónum í 550 þús­und krónur. 

Tveir andstöðuflokkar þáðu fjármuni frá útvegi

Það þáðu fleiri fjár­muni frá sjáv­ar­út­vegs­fyr­ir­tækjum fyrir síð­ustu kosn­ingar en rík­is­stjórn­ar­flokk­arnir. Mið­flokk­ur­inn fékk til að mynda 3,5 millj­ónir króna frá slíkum á árinu 2020, en 59 pró­sent allra styrkja frá lög­að­ilum komu frá fyr­ir­tækjum í sjáv­ar­út­vegi. Árið áður, 2020, hafði Mið­flokk­ur­inn sam­tals fengið 1,3 millj­ónir króna í styrki frá fyr­ir­tækjum. Þar komu 81 pró­sent allra fram­laga úr vasa frá aðilum úr sjáv­ar­út­vegi. Á meðal þeirra sem gáfu Mið­flokknum fjár­muni fyrir síð­ustu kosn­ingar voru Síld­ar­vinnslan, Kaup­fé­lag Skag­firð­inga, Skinney- Þinganes, Vísir, Þorbjörn, Loðnu­vinnslan og Hvalur. 

Mið­flokk­ur­inn setti ekki fram neina stefnu í aðdrag­anda kosn­inga um breyt­ingar á fisk­veiði­stjórn­un­ar­kerf­inu. Ekk­ert var minnst á sjáv­ar­út­veg, fisk­veiði­stjórn­un­ar­kerfi eða gjald­töku vegna nýt­ingu auð­lind­ar­innar í stjórn­mála­á­lyktun flokks­ins sem sam­þykkt var á Lands­þingi hans í ágúst 2021.

Eitt helsta bar­áttu­mál Við­reisnar hefur hins vegar verið að inn­leiða breyt­ingar í sjáv­ar­út­vegi, meðal ann­ars með það augna­miði að auka hlut­deild almenn­ings í þeim hagn­aði sem nýt­ing þjóð­ar­auð­lind­ar­innar skilar. Flokk­ur­inn þáði enga styrki frá sjáv­ar­út­vegs­fyr­ir­tækjum á árinu 2020, og raunar var heild­ar­upp­hæð styrkja frá lög­að­ilum sem hann safn­aði á því ári ein­ungis 1,8 millj­ónir króna. Viðreisn sexfald­aði þá upp­hæð á síð­asta kosn­inga­ári og safn­aði 10,8 millj­ónum króna frá fyr­ir­tækjum. Þar af komu 650 þús­und krónur sam­tals frá þremur sjáv­ar­út­vegs­fyr­ir­tækjum: Brimi, Hlé (sem er í eigu eins eig­enda ­Nesskipa) og Samherja Ísland.

Þegar tekið er til­lit til þess­ara upp­hæða liggur fyrir að rík­is­stjórn­ar­flokk­arnir þáðu 87 pró­sent af öllum þeim fjár­munum sem sjáv­ar­út­vegs­fyr­ir­tæki létu renna til stjórn­mála­flokka á síð­asta ári. 

Fjórir flokkar þáðu ekkert

Fjórir flokkar sem voru í fram­boði til þings fyrir síð­ustu kosn­ingar þáðu enga fjár­muni frá sjáv­ar­út­vegs­fyr­ir­tækjum. Þar er um að ræða Sam­fylk­ing­una, Flokk fólks­ins, Pírata og Sós­í­alista­flokk Íslands. 

Þing­flokkur Pírata lagði raunar fram frum­varp í fyrra­haust sem fól í sér að lög­að­ilar mættu ekki styrkja stjórn­mála­sam­tök eða stjórn­mála­fólk með beinum hætti. Sömu­leiðis vildi þing­flokk­ur­inn að allir afslættir lög­að­ila af vörum og þjón­ustu og veittir eru af mark­aðs­verði yrðu sér­greindir í reikn­ing­um.

Í grein­ar­gerð sem fylgdi frum­varp­inu sagði að núver­andi lög­gjöf stuðli að ójafn­ræði borg­ar­anna þegar komi að styrkjum til stjórn­mála­sam­taka. Til­gangur með hámarks­fjár­hæðum sé sá að eng­inn einn aðili geti í krafti fjár­hags­stöðu sinnar styrkt stjórn­mála­sam­tök um það háar fjár­hæðir að hætta skap­ist á spill­ingu. „Hætt er við að stjórn­mála­sam­tök eða stjórn­mála­fólk freist­ist til að gæta frekar hags­muna styrkt­ar­að­ila umfram hags­muni almenn­ings þegar svo stendur á. Því er mik­il­vægt að borg­ar­arnir njóti jafn­ræðis þegar kemur að styrk­veit­ing­um.“

Þeir ein­stak­lingar sem eigi fyr­ir­tæki geti sem stendur ekki aðeins styrkt stjórn­mála­sam­tök per­sónu­lega heldur einnig í krafti fyr­ir­tækja sinna. „Þetta fyr­ir­komu­lag er ólíð­andi í lýð­ræð­is­sam­fé­lagi og fer í raun þvert á mark­mið lag­anna um að tryggja gagn­sæi, jafn­ræði og að berj­ast gegn spill­ingu. Því er lagt til í frum­varpi þessu að fella brott heim­ild lög­að­ila til að styrkja stjórn­mála­sam­tök og stjórn­mála­fólk með beinum hætt­i.“ 

Í grein­ar­gerð­inni er einnig bent á að fyr­ir­tæki geti styrkt stjórn­mála­sam­tök óbeint. „Það er ekki óal­gengt að fyr­ir­tæki gefi jafn­vel þjón­ustu sína eða veiti meiri afslátt en gengur og ger­ist gagn­vart öðrum við­skipta­vin­um. Því er nauð­syn­legt að það sé greint frá því á gagn­sæjan hátt til þess að aðrir við­skipta­vinir geti notið sömu kjara.“

Mælt var fyrir frum­varp­inu 17. nóv­em­ber á síð­asta ári og málið gekk svo til stjórn­skip­unar- og eft­ir­lits­nefndar þar sem það bíður afgreiðslu.