Á árinu 2018 greiddi Samherji tíu prósent af meðalverði þess hrossamakríls sem fyrirtækið veiddi í Namibíu í veiðigjöld þar í landi. Á sama tíma greiddi Samherji 8,4 prósent af meðalverði þess afla sem það veiddi á Íslandi í veiðigjöld til ríkissjóðs Íslands.
Því var staðan þannig á árinu 2018 að Samherji greiddi hlutfallslega hærri veiðigjöld í Namibíu fyrir að veiða einvörðungu hrossamakríl en fyrirtækið gerði fyrir að veiða t.d. þorsk, karfa, síld og loðnu samkvæmt úthlutuðum veiðiheimildum hérlendis.
Þetta kemur fram í skýrslu Kristjáns Þórs Júlíussonar, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, um samanburð á greiðslu Samherja fyrir veiðirétt í Namibíu og á Íslandi. Skýrslunni, sem unnin var af Hagfræðistofnun Háskóla Íslands, var skilað inn til ráðuneytisins 24. júní, enn fyrst birt í gær, 54 dögum síðar.
Ekki hægt að svara beiðninni eins og hún var sett fram
Í skýrslubeiðninni var kallað eftir upplýsingum að Kristján Þór myndi flytja Alþingi skýrslu um samanburð á greiðslum Samherja fyrir veiðirétt í Namibíu og á Íslandi á grundvelli upplýsinga frá Fiskistofu og í þeim skjölum sem RÚV fjallaði um í fréttaskýringaþættinum Kveik, þar sem meintar mútugreiðslur, peningaþvætti og skattasniðganga fyrirtækisins þar í landi var opinberuð. Óskað var eftir því að samanburðurinn yrði gerður á grundvelli upplýsinga frá Fiskistofu og þeim skjölum sem RÚV hefði fjallað um í þættinum, en frumgögn sem þátturinn byggði meðal annars á voru birt af Wikileaks í kjölfar sýningu þáttarins.
Hagfræðistofnun Háskóla Íslands taldi sig hins vegar ekki geta svarað skýrslubeiðninni eins og hún væri sett fram, og því var einungis stuðst við opinberar upplýsingar og upplýsingar frá Samherja.
Í inngangi skýrslunnar segir er þessi afstaða útskýrð með eftirfarandi hætti: „Ásakanir sem komu fram í Kveik um greiðslur til þeirra sem úthlutuðu veiðirétti í Namibíu eru til rannsóknar hjá yfirvöldum á Íslandi og í Namibíu. Ríkisútvarpið hefur eftir Karli Cloete, einum aðalrannsakanda spillingarlögreglu í Namibíu, í frétt 27. maí, að fjárhæðin, sem ráðamenn í Namibíu eru kærðir fyrir að hafa þegið til þess að tryggja fyrirtækjum í eigu Íslendinga veiðileyfi, sé nú 130 milljónir namibískra dollara, en það jafngildir 1 milljarði íslenskra króna miðað við gengi 27. maí. Hann gerir ráð fyrir að fjárhæðin eigi eftir að hækka [...]Meðan beðið er niðurstöðu rannsókna er vart við hæfi að taka afstöðu til kæruefnanna og er því ekki fjallað um þau í skýrslunni.“
Veiðigjöldin hækkuðu skarpt árið 2018
Í skýrslunni kemur fram að Samherji hafi alls greitt 1,5 milljarða króna í veiðigjöld í Namibíu á árunum 2012 til 2018. Verðmæti þess afla sem Samherji veiddi í Namibíu á því tímabili var 50,4 milljarðar króna á tímabilinu. Langmestu verðmætin féllu til árið 2018, þegar virði afla var 11,1 milljarðar króna og greidd veiðigjöld voru 1,1 milljarðar króna. Samanlögð veiðigjöld fyrir fyrir árin 2012 til 2017, þegar söluverðmæti afla í Namibíu var 39,3 milljarðar króna, voru 414 milljónir króna.
Vert er að taka fram að tölurnar byggja á upplýsingum sem Samherji lét Hagfræðistofnun Háskóla Íslands í té um afla útgerða sinna í Namibíu.
Ástæða þess að veiðigjöldin voru svo lág árin 2012 til 2017 er sú að á þeim árum var ákveðið gjald greitt fyrir hvert tonn af veiddum hrossamakríl í Namibíu, en það gjald var það lágt að greidd veiðigjöld voru á bilinu 0,8 til 1,3 prósent af meðalverði aflans.
Árið 2018 breyttist hins vegar veiðigjaldakerfið í Namibíu og veiðigjöldin voru þá skilgreind sem hlutfall af aflaverðmæti. Fyrir skip sem vann fiskinn um borð og var með bækistöðvar í Namibíu, líkt og Samherji segist hafa verið með, var það hlutfall tíu prósent.
Greiddu samtals meira í veiðigjöld á Íslandi
Á sama tímabili, 2012 til 2018, greiddi fyrirtækið 4,7 milljarða króna í veiðigjöld á Íslandi. Í heild greiddi fyrirtækið því hærri veiðigjöld hérlendis á tímabilinu en í Namibíu en hafa ber í huga að starfsemi Samherja var mun umfangsmeiri á Íslandi en í Namibíu á tímabilinu.
Það hlutfall af meðalverði sem Samherji greiddi í veiðigjöld var líka afar misjafnt milli ára. Árið 2012 var það til að mynda 12,4 prósent af meðalverði og árið 2013 15,1 prósent.
Það ár urðu ríkisstjórnarskipti og voru veiðigjöld lækkuð skömmu eftir að ný stjórn tók við.
Síðan þá, á árunum 2014 og út árið 2018, hafa veiðigjöld Samherja, verið 5,1 til 10,9 prósent af meðalverði afla. Lægst voru þau árið 2016 en árið 2018, líkt og áður sagði, 8,4 prósent.
Þörf á góðu sambandi við ráðherra
Í skýrslunni er fjallað um þann mun sem er á fyrirkomulagi aflaheimilda á Íslandi og í Namibíu. Þar segir að á Íslandi sé réttur handhafa til þess að nýta aflahlutdeildir ótímabundinn. Rétturinn gangi kaupum og sölum á markaði og skip heldur sinni aflahlutdeild þar til hún sé færð á annað skip eða seld öðru fyrirtæki. „Í Namibíu er aflaheimild ekki eins traust. Þar þurfa fyrirtæki að hafa nýtingarrétt fyrir fisktegundir sem þau vilja veiða. Nýtingarrétti er úthlutað í 7, 10 eða 15 ár í senn. Ef fyrirtæki á nýtingarrétt getur það fengið úthlutað kvóta. Á hverju ári ákveður ráðherra hvert aflamark er fyrir hverja tegund og hann úthlutar kvóta til handhafa nýtingarréttar eftir hentisemi. Ráðherra má einnig halda eftir hluta kvótans og úthluta honum seinna á árinu[...]Þetta gerir ráðherra kleift að nota kvótann sem valdbeitingartæki gegn útgerðunum. Því er ekki hægt að treysta á að hægt sé að starfrækja útgerð til langs tíma án þess að vera í góðu sambandi við ráðherra.“
18 þingmenn lögðu fram beiðnina
Skýrslubeiðnin var lögð fram af 18 þingmönnum þann 3. febrúar síðastliðinn. Fyrsti flutningsmaður skýrslubeiðninnar var Þorgerður Katrín Gunnarsdóttur, formaður Viðreisnar, en með henni voru 17 þingmenn úr Viðreisn, Pírötum, Samfylkingunni og þingmanni utan flokka.
Í greinargerð með skýrslubeiðninni sagði að ákvörðun veiðigjalda hafi lengi verið ágreiningsmál í íslenskum stjórnmálum. Ekki hafi verið meirihluti fyrir því að láta gjald fyrir afnot af sameiginlegri auðlind landsmanna ráðast á markaði þar sem tiltekinn hluti veiðiheimilda yrði ár hvert boðinn til sölu til ákveðins tíma.
Þess í stað hafi gjaldið verið ákveðið með lögum, sem sætt hafa reglulegum breytingum. „Endurgjald fyrir einkaafnot af sameiginlegri auðlind þjóðarinnar hefur þannig verið háð pólitísku mati. Það pólitíska mat hefur aftur í verulegum atriðum byggst á áliti þeirra hagsmunaaðila í útgerð sem eru fulltrúar þeirra fyrirtækja sem gjaldið greiða. Með öðrum orðum hafa verið bein tengsl á milli þess sem útgerðirnar hafa talið sig geta greitt og þess sem meirihluti á Alþingi hverju sinni hefur talið að þær gætu greitt.“
Þær upplýsingar sem fram hafi komið í svokölluðum Samherjaskjölum, sem RÚV fjallaði um í fréttaskýringaþættinum Kveik, hafi gefið tilefni til að bera saman hvað eitt af stærstu og áhrifaríkustu fyrirtækjunum á þessu sviði væri reiðubúið til að greiða fyrir veiðirétt á Íslandi og í Namibíu.
Veistu meira? Láttu okkur vita
Það tókst ekki að sækja formið. Reyndu aftur eftir augnablik.
Ýttu á + við höfund, fréttamál eða greinaröð til að fylgja því og fá tölvupóst þegar eitthvað nýtt kemur, einn á dag í mesta lagi. Því sem þú fylgir stjórnarðu á Minni síðu.
Samherjaskjölin
2,8 milljarðar og 214 greiðslur undir í mútumáli Samherja
Lögreglan á nýrri slóð: Fundu skilaboð Þorsteins
16 mín. lestur
Öll gögn komin frá Namibíu
„Samherji gegndi lykilhlutverki í þessu hneyksli“ - Opið bréf til forsætisráðherra frá Namibíu
Lögmaður namibískra sjómanna við Samherja: „Borgið það sem þið skuldið þeim“
Athugasemdir