Lág verðbólga, dómar og erlendir ferðamenn í lykilhlutverki

Eitt af stóru atriðum á kjör­tíma­bil­inu, sem nú er að klár­ast með kosn­ingum á laug­ar­dag­inn, hefur verið end­ur­reisn íslensks við­skipta­lífs og fjár­mála­mark­að­ar­ins. Kjarninn tók saman stór og mik­il­væg mál sem skiptu miklu máli fyrir íslenskt við­skipta­líf á kjör­tíma­bil­inu.

1. Mikill upp­gangur hefur verið víð­ast hvar í efna­hags­líf­inu, og er mikil inn­spýt­ing gjald­eyris frá erlendum ferða­mönnum þar vega­mik­ill þáttur. Tölurnar um vöxt­inn í ferða­þjón­ust­unni eru stór­merki­legar. Árið 2010 komu innan við 500 þús­und erlendir ferða­menn á ári til Íslands en á næsta ári er gert ráð fyrir að ferða­mönnum muni fjölga um 500 þús­und frá árinu í ár, sem þó var algjört metár. Á þessu ári bendir flest til þess að fjöldi ferða­manna verði 1,7 millj­ónir og á næsta ári verði fjöld­inn kom­inn í 2,2 millj­ónir. Frá vori 2013, þegar rík­is­stjórn Sig­mundar Davíðs Gunn­laugs­sonar tók við völdum, hefur upp­gang­ur­inn í ferða­þjónst­unni hafa mikið að segja um það að atvinnu­leysi hefur minnkað og hag­vöxtur verið við­var­andi. Atvinnu­leysi mælist nú 2,9 pró­sent gera spár Seðla­banka Íslands ráð fyrir að 4 til 5 pró­sent hag­vexti á þessu ári.

2. Eitt af því sem má telja til mik­illa tíð­inda í íslensku við­skipta­lífi á kjör­tíma­bil­inu eru dómar sem fallið hafa í svo­nefndum hrun­málum. Með dómum Hæsta­réttar í mál­unum eru nýjar línur dregnar í sand­inn um það sem má og má ekki, þegar kemur að banka­starf­semi og fjár­fest­ingum. Má sér­stak­lega nefna dóm­inn í mark­aðs­mis­notk­un­ar­máli Kaup­þings, frá 6. októ­ber, þar sem níu ein­stak­lingar voru ákærðir og dæmdir. Í dómnum segir meðal ann­ars að ólög­legt verk­lag hafi verið við­haft í bank­anum frá árinu 2005, en ákæru­tíma­bilið náð ein­ungis til áranna 2007 og 2008. Eins og í fyrri dómum Hæsta­réttar, þar sem mark­aðs­mis­notkun hefur verið til umfjöll­unar, segir að hið ólög­lega athæfi hafi beinst gegn almenn­ingi og grafið undan til­trú á hluta­bréfa­mark­aði. Þrátt fyrir að þessi dómar hafi verið mikið til umfjöll­unar í fjöl­miðlum, þá má segja grein­ing og rýn­ing á áhrifum dómanna eigi eftir að koma betur fram. Páll Harð­ar­son, for­stjóri kaup­hall­ar­innar, er einn þeirra sem hefur gagn­rýnt það, hvernig við­horf hafa verið uppi gagn­vart þýð­ingu dómanna fyrir íslenskt efna­hags­líf. Hann segir mik­il­vægt að íslenskt við­skipta­líf læri af þessum dómum, og við­ur­kenni skil­yrð­is­laust að lög­brot hafi verið framin sem ollu stór­kost­legu tjóni.

3. Gengi krón­unnar hefur styrkst veru­lega á und­an­förnum mánum. Banda­ríkja­dalur kostar nú 114 krónur en fyrir rúm­lega ári kost­aði hann 136 krónur. Þá kostar evran nú 127 krónur en fyrir ári kost­aði hún 150 krónur. Mesta breyt­ingin hefur orðið á gengi krón­unnar gagn­vart pund­inu, sem nú kostar tæp­lega 140 krónur, en það kost­aði 206 krónur fyrir ári síðan. Eftir Brexit-kosn­ing­una í júní, hefur pundið veikst umtals­vert gagn­vart helstu við­skipta­myntum heims­ins og sér ekki fyrir end­ann á þeirri þróun ennþá. Áhyggju­raddir hafa heyrst að und­an­förnu vegna þess­arar þró­unar, einkum hjá útflutn­ings­fyr­ir­tækjum og fyr­ir­tækjum í ferða­þjón­ustu. Frekari styrk­ing krón­unnar getur leitt til rekstr­ar­vand­ræða hjá útflutn­ings­fyr­ir­tækjum sér­stak­lega. Flest bendir til þess að gengi krón­unnar muni halda áfram að styrkj­ast á næstu miss­erum, en inn­grip Seðla­banka Íslands í mark­að­inn hafa komið í veg fyrir að krónan hafi styrkst meira.

4. Eftir miklar hækk­anir á olíu­verði tók verðið að lækka með dramat­ískum hætti árið 2014. Það féll úr 110 Banda­ríkja­dölum á tunn­una af hrá­olíu niður í 26 Banda­ríkja­dali, í febr­úar á þessu ári. Síðan þá hefur verðið tekið að hækka, og stendur í dag í 49,6 Banda­ríkja­dölum. Þetta mikla verð­fall hafði vítæk efna­hags­leg áhrif um heim allan, á Íslandi voru áhrifin jákvæð, þar sem það dró mikið úr inn­fluttum verð­bólgu­þrýst­ingi. Verð­fallið hjálpað þannig til í því að halda verð­bólgu í skefjum.

5. Verð­bólga mælist nú 1,8 pró­sent og hefur verið undir 2,5 pró­sent verð­bólgu­mark­mið­inu í meira en tvö ár. Þessi staða hefur verið lyk­ilá­stæðan fyrir því að vel hefur tek­ist til við að byggja upp kaup­mátt. Samhliða styrk­ingu krónu, minnk­andi verð­bólgu­þrýst­ingi erlendis frá og launa­hækk­unum á vinnu­mark­aði, hefur kaup­máttur launa auk­ist jafnt og þétt. Fast­eigna­verð hefur hækkað hratt, eða um 30 pró­sent á síð­ustu tæpu þremur árum. Und­an­farið ár hefur kaup­mátt­ar­aukn­ingin numið ríf­lega tíu pró­sentum, og bendir margt til þess að aukn­ingin geti haldið áfram á næstu mán­uðum, þó alltaf sé vandi um slíkt að spá nákvæm­lega.