Sóttvarnir þurfa að verða að venjum og „tvinnaðar inn í alla okkar tilveru“

Þegar sautján inn­an­lands­smit greindust á einum degi í síð­ustu viku olli það titr­ingi meðal starfs­fólks Land­spít­ala. Eftir að hafa glímt við far­ald­ur­inn í vetur með árangri sem eftir var tekið, sem m.a. lýsti sér í færri dauðs­föllum og færri inn­lögnum en víð­ast ann­ars staðar, voru virk smit komin yfir hund­rað á aðeins nokkrum dögum. „Þetta olli veru­legum áhyggjum því þetta voru smit sem höfðu komið upp um versl­un­ar­manna­helg­ina,“ segir Runólfur Pálsson, for­stöðu­maður lyf­lækn­inga- og end­ur­hæf­ing­ar­þjón­ustu Land­spít­ala og pró­fessor við Háskóla Íslands, í sam­tali við Kjarnann. Þó að fá inn­an­lands­smit hafi greinst síð­ustu daga mun taka tíma að koma í ljós hvort að tek­ist hafi að koma í veg fyrir víð­tæk­ari útbreiðslu. „Í okkar litla sam­fé­lagi geta sveiflur milli daga verið umtals­verðar. Og þó að það sé ekki sami stíg­andi í greindum smitum og var í vetur, líkt og sumir ótt­uð­ust að myndi ger­ast núna, þá erum við alls ekki farin að fagna.“

Allir þeir sem grein­ast með COVID-19 eru í umsjá COVID-göngu­deildar Land­spít­ala. Starfs­menn hennar ann­ast eft­ir­lit með sjúk­ling­unum og eftir atvikum með­ferð. „Núna eru rúm­lega 100 full­orðnir í eft­ir­liti hjá okkur og um ell­efu börn sem starfs­fólk Barna­spít­ala Hrings­ins sinnir,“ segir Runólfur.

Um nokk­urt skeið hafa dag­lega bæst við sjúk­lingar en síð­ustu daga hafa nokkrir útskrif­ast sem hafa náð bata sam­kvæmt ákveðnum skil­merkjum. „Þess vegna hefur sjúk­lingum í umsjá göngu­deild­ar­innar ekki fjölgað eins mikið og ann­ars hefði verið,“ bendir Runólfur á. Til þess að sjúk­lingur sé útskrif­aður úr eft­ir­liti þarf hann að hafa verið ein­kenna­laus í sjö daga og að minnsta kosti fjórtán dagar þurfa að hafa liðið frá grein­ingu. Fylgst er vel með þróun ein­kenna, jafn­vel með dag­legum sím­tölum, ekki síst vegna þess að dæmi eru um að þau geti versnað skyndi­lega og að hratt geti þurft að bregð­ast við.

Runólfur segir að heilt yfir hafi starf­semi göngu­deild­ar­innar gengið vel og verk­efnin verið við­ráð­an­leg það sem af er þess­ari bylgju far­ald­urs­ins. „Það skýrist mest af því að stærsti hluti þeirra sem sýkst hafa að und­an­förnu er ungt fólk og að lang­flestir hafa haft væg ein­kenni.“

Því hefur eft­ir­lit starfs­fólks göngu­deild­ar­innar fyrst og fremst farið fram í gegnum síma. Hringt er reglu­lega í sjúk­ling­ana og rætt við þá en þeir geta einnig alltaf hringt í starfs­fólkið ef ástand þeirra breyt­ist. Ef ein­kenni hins vegar versna veru­lega eru sjúk­ling­arnir boð­aðir til skoð­unar á göngu­deild­inni. Síðustu vikur hafa fáir þarfn­ast þess. „Þannig að þrátt fyrir þennan fjölda smit­aðra hefur umfang starf­semi deild­ar­innar ekki verið nærri því eins mikið og var í fyrstu bylgj­unni í vetur.“

Ýmsar vanga­veltur hafa verið uppi um hvort að það afbrigði veirunnar sem nú er að grein­ast hér á landi sé mátt­laus­ara en þau sem voru að grein­ast í vetur og að það skýri minni veik­indi sýktra. Runólfur telur það ólík­legt. Mun lík­legra sé að skýr­ingin felist í ald­urs­sam­setn­ingu sjúk­linga­hóps­ins. Ungt fólk veik­ist almennt ekki jafn alvar­lega og það eldra og þeir sem eru með alvar­lega und­ir­liggj­andi sjúk­dóma. Hins vegar séu þess dæmi og nú liggja til dæmis tveir ungir menn á sjúkra­húsi með COVID-19, annar þeirra á gjör­gæslu­deild. „En það að vera aldr­aður er ekki endi­lega ávísun á alvar­leg veik­indi. Um það sáum við líka dæmi í fyrri bylgj­unni.“

Runólfur bendir líka á að fjöld­inn sé ekki það mik­ill að hægt sé að draga of miklar álykt­anir um veik­indin almennt. Margir hafi greinst síð­ustu daga og þekkt sé að ein­kennin eigi það til að versna með tím­anum, gjarnan um sjö til tíu dögum frá grein­ingu. „Það á því enn eftir að koma í ljós hvort að alvar­leg ein­kenni koma fram hjá þessum sjúk­lingum.“

Runólfur segir að þó að enn vanti svör við fjöl­mörgum spurn­ingum um COVID-19, um áhrif sjúk­dóms­ins á lík­ama og sál, og að verið sé að reyna að fá svör við þeim með rann­sóknum, hafi þegar mikil þekk­ing skap­ast. „Við höfum lært mjög mikið frá því að þessi veira kom til sög­unnar en mörgum spurn­ingum er ósvarað – ekki síst hvað varðar lang­tíma­af­leið­ingar sjúk­dóms­ins.“

Mynd: Þorkell Þor­kels­son/Land­spít­ali

Þau ein­kenni sem sjúk­ling­arnir í þess­ari bylgju eru fyrst og fremst að sýna eru háls­sær­indi, vöðva- og bein­verkir, slapp­leiki og höf­uð­verkur. Í fyrstu bylgj­unni bar meira á hita, hósta og mæði.

Enn er ekki að fullu vitað hvað veldur því að sjúk­dóm­ur­inn leggst mis­mun­andi á fólk óháð aldri. „Það hafa komið fram til­gátur um hvort það ráð­ist af skammti smitefnis sem fólk fær í sig,“ segir Runólfur, „það er að segja ef að fólk fái mikið magn af veirunni í önd­un­ar­veg­inn þá auki það hætt­una á alvar­legum veik­indum.“ Ekki hafi enn verið sýnt fram á þetta með óyggj­andi hætti. „Það eru líka vanga­veltur um sam­spil veirunnar og við­bragða ónæm­is­kerfis lík­am­ans.“

Hann bendir á að þeir sem veikj­ast hvað mest fá lungna­bólgu og sýna merki um gríð­ar­lega bólgu­svörun í lík­am­anum. „Þau miklu ónæm­is­við­brögð lík­am­ans geta verið skað­leg og valdið vefja­skemmdum. En það er ekki enn vitað hvað það er sem gerir það að verkum að ónæm­is­kerfi sumra bregst svona kröft­ug­lega við en ann­arra ekki.“

Það er áfall að grein­ast með COVID-19, nýjan sjúk­dóm sem enn er margt á huldu um. Það er líka erfitt fyrir þá sem grein­ast að hugsa til þess að þeir hafi mögu­lega smitað aðra. Þetta er meðal þess sem starfs­menn göngu­deild­ar­innar ræða við skjól­stæð­inga sína. „Okkar frá­bæru hjúkr­un­ar­fræð­ingar eiga oft löng sím­töl við sjúk­ling­ana og reyna að veita þeim sál­rænan stuðn­ing. Þannig að þótt okkar mark­mið sé fyrst og fremst að fylgj­ast með fram­gangi sjúk­dóms­ins hjá fólki þá reynum við að veita þessa aðstoð líka.“ Hann segir að þörf fyrir sál­fræði­þjón­ustu sé eitt af því sem þurfi að skoða vel í tengslum við þá þjón­ustu og það eft­ir­lit sem veitt er í heims­far­aldri sem þessum og bendir á að verið sé að vinna stóra rann­sókn á líðan fólks á tímum COVID-19 við Lækna­deild Háskóla Íslands.

Runólfur segir að þó að enn vanti svör við fjöl­mörgum spurn­ingum um COVID-19, um áhrif sjúk­dóms­ins á lík­ama og sál, og að verið sé að reyna að fá svör við þeim með rann­sóknum, hafi þegar mikil þekk­ing skap­ast. „Við höfum lært mjög mikið frá því að þessi veira kom til sög­unnar en mörgum spurn­ingum er ósvarað – ekki síst hvað varðar lang­tíma­af­leið­ingar sjúk­dóms­ins.“

Það er áfall að grein­ast með COVID-19, nýjan sjúk­dóm sem enn er margt á huldu um. Það er líka erfitt fyrir þá sem grein­ast að hugsa til þess að þeir hafi mögu­lega smitað aðra. Þetta er meðal þess sem starfs­menn COVID-göngu­deild­ar­innar ræða við skjól­stæð­inga sína.

Mynd: EPA

Þegar fólk er talið hafa náð bata og er útskrifað eftir legu á Land­spít­ala eða úr eft­ir­liti á COVID-göngu­deild­inni hefur starfs­fólk spít­al­ans þó áfram eft­ir­lit með þeim sem veikt­ust mikið, m.a. þeim sem fengu lungna­bólgu. Fyr­ir­fram var talið lík­legt að þessi hópur þyrfti sér­hæft eft­ir­lit til lengri tíma og í sumum til­vikum end­ur­hæf­ing­ar­með­ferð.

Það er hins vegar hlut­verk heilsu­gæsl­unnar að veita öðrum þeim sem veikt­ust af COVID-19 þjón­ustu þurfi þeir á henni að halda, þ.e. þeim sem ekki veikt­ust alvar­lega. „Við áttum ekki von á því að þeir sem fengu væg ein­kenni myndu glíma við mikil eft­ir­köst af sjúk­dómnum,“ segir Runólfur. „Það hefur komið í ljós að margir eru að fást við lang­tíma­af­leið­ingar sem gera fólki erfitt fyrir, jafn­vel svo erfitt að það getur ekki stundað vinnu.“

Lang­tíma­ein­kennin eru meðal ann­ars mikið þrek­leysi sem fólk finnur fyrir mörgum vikum eftir að það sýkt­ist. Þá finnur fólk fyrir verkjum eða óþæg­indum í lík­am­anum og sumir finna fyrir auknum ein­beit­ing­ar­skorti. „Fólk er að reyna sjálft að bæta sitt úthald, fara út að ganga og svo fram­vegis, en sumir verða gjör­sam­lega eftir sig í kjöl­farið.“

Mjög áberandi hvað fólk er lengi að ná sér

Þekkt er að fólk getur verið lengi að ná sér að fullu eftir veiru­sýk­ingar. „En þetta er mjög áber­andi eftir þessa til­teknu veiru. Þetta er mik­il­vægt að rann­saka svo hægt sé að finna með­ferð og end­ur­hæf­ing­ar­úr­ræði sem koma að gagni.“

Af því að kór­ónu­veiran er ný veira og COVID-19 nýr sjúk­dómur var engin virk með­ferð í boði fyrir sjúk­ling­ana sem greindust síð­asta vetur. Ýmislegt var reynt, m.a. lyf sem síðar kom í ljós að gerðu lík­leg­ast ekki gagn. En rann­sóknir hafa nú sýnt fram á gagn­semi veiru­lyfs­ins rem­desi­vír hjá þeim sem veikj­ast alvar­lega. Þá virð­ist lyfið dexa­meta­són, sem er syk­ur­steri, einnig geta hjálpað en það dregur úr bólgu­svari lík­am­ans. „Í þessum far­aldri höfum við getað nýtt okkur þær gríð­ar­legu fram­farir sem hafa orðið í lækna- og líf­vís­indum. Það hefur verið hægt að fram­kvæma umfangs­miklar rann­sóknir, jafn­vel í sam­starfi vís­inda­hópa um allan heim, með skjót­virk­ari hætti en áður.“

Runólfur segir að árang­ur­inn hér á landi í bar­átt­unni gegn far­aldr­inum í vetur og vor hafi náðst með gríð­ar­legu og sam­stilltu átaki. „Allt annað var nán­ast lagt til hliðar, ekki aðeins í heil­brigð­is­þjón­ust­unni heldur sam­fé­lag­inu almennt í því skyni að losa okkur við þessa veiru. En það gengur ekki til lengdar, það er varla hægt að halda sam­fé­lagi gang­andi í eitt, tvö eða þrjú ár með þeim tak­mörk­unum sem settar voru á í vetur. Við vitum ekk­ert hvenær við losnum alfarið við veiruna. Eina raun­hæfa leiðin virð­ist vera bólu­efni og miðað við þá getu sem við höfum í lækna­vís­indum þá gæti það birst fyrr en seinna.“

En, segir Runólfur með áherslu, „öll heims­byggðin mun þurfa bólu­efni og hvenær við verðum búin að bólu­setja nægi­lega stóran hluta þjóð­ar­innar svo að veiran nái ekki að dreifa sér lengur, vitum við ekk­ert hvenær verður.“

Horfa verði á hlut­ina í þessu ljósi og leita verði allra leiða til að láta sam­fé­lagið ganga þrátt fyrir að eiga á hættu að veiran birt­ist hér af og til. „Ég sé ekki að við getum lokað landa­mær­unum. Það snýst ekki ein­göngu um erlenda ferða­menn. Það þarf líka að hafa í huga þann mikla fjölda erlends starfs­fólks sem þarf að kom­ast til lands­ins árið um kring. Ég fæ ekki séð að við getum verið án þessa fólks. Svo eru Íslend­ingar líka á far­alds­fæti. Með skyn­sam­legri útfærslu skimunar ættum við að geta minnkað mjög hætt­una á að smit ber­ist inn í landið“.

Á sama tíma þurfi að vera hægt að beita aðgerðum til að halda útbreiðslu hennar í skefjum. „Þrátt fyrir fréttir af hegðun og atferli land­ans síð­ustu vikur þá er ég samt bjart­sýnn á það til lengri tíma litið að við sem þjóð getum náð árangri og kom­ist vel frá þessum far­aldri án þess að loka fyrir eða tak­marka veru­lega stóra og mik­il­væga þætti sam­fé­lags­ins.“

Átaksnálgun ómöguleg árum saman

Til þess að svo megi verða þurfa að mati Runólfs áfram að vera til staðar kerf­is­bundnar aðgerðir, þ.e. skimun, ein­angrun, smitrakn­ing og sótt­kví, sem og reglur um umgengni við við­kvæma hópa svo sem aldr­aða, en einnig skýrar umgengn­is­reglur í skólum, innan íþrótta­hreyf­ing­ar­innar og á vinnu­stöðum.

„En fyrst og síð­ast skila ein­stak­lings­bundnar smit­varnir árangri. Ég trúi ekki öðru en að þessi upp­lýsta þjóð átti sig á því að hún verði að hegða sér með ábyrgum hætti á meðan það er smit í sam­fé­lag­inu eins og núna. Við þurfum öll að gera hvað við getum til að koma í veg fyrir að við smit­umst og að við smitum aðra.“

Tveggja metra-reglan, hand­þvottur og sótt­hreinsun eru besta for­vörnin. Runólfur telur að and­lits­grímur séu mik­il­vægar og að þær eigi fólk að bera þar sem 2 metra regl­unni verður ekki við­komið. Sá sem er smit­aður en ein­kenna­laus dreifir síður veirunni ef hann er með grímu. Að sama skapi getur gríma lág­markað það veiru­magn sem fólk fær í sig. „Sumir hafa talað um að það sé falskt öryggi að vera með grímu en ég tel að gríman sé ákveðin áminn­ing til sam­borg­ar­ana að halda fjar­lægð við þann sem hana ber.“

Ekki er að mati Runólfs hægt að beita átaksnálgun árum saman. Þessar kerf­is­bundnu aðgerðir og umgengn­is­reglur þurfi að verða að venjum og tvinn­aðar inn í alla okkar til­veru þar til hættan er liðin hjá. Hann leggur til að þessu verði miðlað til ungs fólks í gegnum skóla­kerfið og íþrótta­hreyf­ing­una. „Þessi veira getur haft mjög alvar­legar afleið­ingar og hver og einn verður að taka ábyrgð. Í vor vorum við búin að ná góðum árangri, fögn­uðum ærlega en gleymdum okkur svo. Við verðum að horfast í augu við það. Við slök­uðum of mikið á. Það má ekki ger­ast aftur.“