Frá Berlín til Íslands – Útvíkkun á formi, afbygging og póstdramatík

Bára Huld Beck spjall­aði við íslenskt leik­hús­fólk sem hefur starfað á leik­hús­sen­unni í Berlín og flutt stefnur og strauma á milli Berlínar og Reykja­víkur – já, Íslands – og end­ur­nýjað um margt hug­myndir land­ans um leik­hús.

Volksbühne er frægt m.a. fyrir að vera í fremstu röð varðandi listrænt hugrekki en það hefur þó tekið ýmsum breytingum síðustu ár. Arnbjörg segir að áhugaverð þróun eigi sér nú stað með innkoma sterkra kvenradda sem komi ekki úr hinni hefðbundnu leikhússenu.
Volks­bühne er frægt m.a. fyrir að vera í fremstu röð varð­andi list­rænt hug­rekki en það hefur þó tekið ýmsum breyt­ingum síð­ustu ár. Arnbjörg segir að áhuga­verð þróun eigi sér nú stað með inn­koma sterkra kven­radda sem komi ekki úr hinni hefð­bundnu leik­hús­senu. Mynd: Bára Huld Beck

Tenging hefur verið á milli þýsks leik­húss og þess íslenska síðan íslenskir lista­menn fóru að venja komur sínar í leik­hús sér­stak­lega í Berlín á tíunda ára­tug síð­ustu aldar. Áhrifin voru áþreif­an­leg í íslensku leik­húsi um og eftir alda­mótin og fram á nýja öld þar sem afbygg­ing var áber­andi – og hrist var upp í við­teknum venjum, normið rifið niður og eitt­hvað nýtt byggt úr rúst­unum.

Breytti lífinu að kynnast þessari leikhúsmenningu

Egill Heiðar„Ef múr­inn gat fallið þá geta hin fag­ur­fræði­legu prinsipp líka fallið – og hefðir.“

Egill Heiðar Anton Pálsson býr nú í Noregi en hefur dvalið lang­dvölum síð­ustu ára­tugi í Berlín – og hefur því mikið verið á ferð­inni um Evrópu. Hann fór fyrst til Berlínar árið 1995 þegar hann var búinn með fyrsta árið í Leik­list­ar­skól­anum. „Þar sá ég í fyrsta sinn leik­list í Berlín og þá þetta fræga leik­hús Volks­bühne.“ Hann segir að sú reynsla hafi breytt lífi sínu. „Af því að ég sá leik­list þarna sem ég hafði aldrei séð áður. Í formi sínu og inni­haldi og leikstíls sem ég hafði aldrei kynnst áður, sem varð til þess að ég hélt áfram í leik­list og lærði leik­stjórn.“

Hann segir að þetta hafi haft gríð­ar­leg áhrif á sig sem lista­mann, þetta þýska leik­hús. „Fyrir mér breytti það lífi mínu að kynn­ast þess­ari borg – þess­ari leik­list­ar­menn­ingu sem er þar.“

Eftir heim­komu í kringum árið 2002 miðl­aði hann reynslu sinni í Lista­há­skól­anum ásamt öðrum sem höfðu verið úti. Hann segir að útgangs­punkt­ur­inn hafi verið: „Breyt­ingin byrjar í mennt­un­inni.“ Þannig hafi áhrif þýsks leik­húss farið beint inn í æðar íslenska leik­húss­ins.

Schaubühne, ásamt Volks­bühne, end­ur­skil­greindi á síð­ustu ára­tugum fyrir og eftir alda­mót hvað leik­hús væri. Egill vann þar um tíma sem aðstoð­ar­leik­stjóri Thomasar Ostermeier. „Þetta hafði gríð­ar­leg áhrif á mig sem lista­mann, þetta þýska leik­hús.“

„Ef múrinn gat fallið þá geta hin fagurfræðilegu prinsipp líka fallið – og hefðir“

Að mati Egils hefur afbygg­ing Franks Castorf, fyrrum leik­hús­stjóra í Volks­bühne og leik­stjóra, haft mikil áhrif á íslenskt leik­hús. Egill útskýrir afbygg­ingu sem svo að hún sé verk­færi póst­módern­ism­ans. „Þú afbyggir sam­fé­lagið til að kom­ast að því hverjar bygg­ing­ar­ein­ing­arnar séu.“ Hann segir að lista­menn hafi notað ýmsar aðferðir til þess, m.a. með því að leika illa, vera þau sjálf, lesa upp sviðs­lýs­ingar – sem sagt ekki gert það sem var ætl­ast til af þeim. Þannig hafi þeir „tekið heim­inn í sundur, rifið hann niður“.

Hann segir að bylt­ingin sem kom í kjöl­far fall Berlín­ar­múrs­ins hafi haft þau áhrif að fólk upp­götv­aði að ekk­ert væri eilíft. „Ef múr­inn gat fallið þá geta hin fag­ur­fræði­legu prinsipp líka fallið – og hefðir.“ Hann segir að í því felist gríð­ar­legt frelsi og mikil orka.

Varðandi íslenskt leik­hús þá segir Egill að við þjá­umst af „hræði­legri minni­mátt­ar­kennd“ en út frá „brjál­uðum egóisma“. „Þetta er svo skemmti­lega ban­væn blanda. Íslensk leik­list býður upp á alla flóru sem þú finnur hvar sem er, í hvaða borg sem er.“

Egill segir þannig vera mikla breidd í íslenskri leik­list. „Mér finnst geggjað að koma heim til Íslands og fylgj­ast með leik­hús­inu þar,“ segir hann og bætir því við að sú menntun sem finna má á Íslandi sé á mjög háu stigi. Hann telur að við eigum að hrósa okkur fyrir það og ekki endi­lega vera góð með okkur – heldur sátt.

Útvíkkun á „hvað er leikhús“

Arnbjörg María„Helsti mun­ur­inn á íslensku sen­un­inni og þeirri þýsku fyrir utan stærð­ina er þessi mikli nún­ingur á milli stofn­ana­leik­húss og frjálsu sen­unnar og ann­arra list­greina.“

Arnbjörg María Dani­el­sen hefur starfað í sviðs­listum erlendis til fjölda ára. Hún segir að þýska leik­húsið hafi upp úr alda­mótum 2000 gengið í gegnum mikla svipt­ingar hvað varðar aðferða­fræði og nálgun. Þarna byrj­aði fólk að skil­greina hið „póst­dramat­íska leik­hús“ til aðgrein­ingar frá hinu hefð­bundna „dramat­íska“ tal­leik­húsi.

„Þó að í praxis hafi það sem er kallað póst­dramat­ískt svo sem alltaf verið til staðar í ýmsum öngum leik­húss­ins í ára­tugi og fræði­menn rann­sakað þessa þróun í lengri tíma. En þetta verður svona meg­in­straumsum­ræða í leik­húsi á þessum tíma. Þessi útvíkkun á „hvað er leik­hús“, aukin teng­ing við gjörn­inga­list, tækni, hljóð­list, star­fræna miðla, end­ur­skoðun á við­fangs­efnið, per­sónur og leik­endur. Við sjáum mikla aukn­ingu á sam­vinnu við ein­stak­linga úr öðrum senum og jað­ar­settum hópum í bland við leik­ara. Og leik­ara sem eru ekki leik­arar. Þar var mikil útvíkkun á form­inu og heill­andi per­sónu­leikar sem drifu þetta áfram, ekki hefð­bundnir leik­stjórar.“

Hún segir að áhuga­vert sé að eitt þekktasta póst­dramat­íska leik­skáldið, Renée Pollesch, sé nú leik­hús­stjóri í Volks­bühne, og stýri þar ásamt öfl­uga tón­list­ar­kúratornum Marlene „Bür­gerkurator“. „Þar er maður að sjá mjög áhuga­verða þróun og það allra áhuga­verð­asta þar er inn­koma mjög sterkra kven­radda sem koma ekki úr hinni hefð­bundnu leik­hús­senu, sem eru að skapa stór­brotin sviðs­verk sem sprengja út formið án mála­miðl­ana.“

Spennandi raddir og tilraunir sem mættu fá meira vægi á Íslandi

Margir hópar í Þýska­landi, óháð Berlín, fá leiða á hinu svo­kall­aða klass­íska tal­leik­húsi og við­fangs­efnum þess, að sögn Arn­bjargar Maríu. Hún segir að sjálf­stæðir hópar fari sínar eigin leiðir, skapi á eigin for­sendum utan stofn­ana­leik­húss­ins og séu þannig með allt aðra nálgun á leik­hús. „En þau eru í dag orðin nokk­urs konar stofnun sjálf,“ bætir hún við.

Þá bendir hún á að í dag lifi hið póst­dramat­íska leik­hús góðu lífi hlið við hlið hins „klass­íska leik­húss“. Margir sem voru í sjálf­stæðu sen­un­inni séu sýni­legir í stóru stofn­unum í dag og fag­ur­fræði og aðferðir víxl­verk­andi. „Helsti mun­ur­inn á íslensku sen­un­inni og þeirri þýsku fyrir utan stærð­ina er þessi mikli nún­ingur á milli stofn­ana­leik­húss og frjálsu sen­unnar og ann­arra list­greina.“ Hún segir að á Íslandi hafi ýmsir í gegnum tíð­ina reynt að hrista upp í íslensku leik­húsi en hún bendir á að það sé frekar hefð­bundið og meg­in­straums í eðli sínu – þó að það séu virki­lega góðar sýn­ingar inn á milli. „En það eru spenn­andi raddir og til­raunir sem mættu fá meira vægi. Eitthvað sem við sjáum miklu meira af í dans­sen­unni, mynd­list­inni og sjálf­stæðu leik­hús­sen­unni, það er miklu betri umgjörð og fjár­mögnun.“

„Gjörbreytti hugmyndum mínum um hvað leikhús gæti verið“

Þor­leifur Örn„Ísland er mikið nær skand­in­av­ískum nat­úr­al­isma en þarna er tæki afbygg­ing­ar­innar komið inn í leik­húsið í Þýska­landi.

Þor­leifur Örn Arn­ars­son hefur gert garð­inn frægan í Berlín og víðar í Þýska­landi en hann hefur sett upp tugi sýn­inga þar í landi. Hann fór til Berlínar í leik­stjóra­nám eftir að hafa útskrif­ast sem leik­ari hér heima.

Hann var alinn upp í ákveð­inni leik­hús­hefð á Íslandi en ákvað, eftir að hafa farið í heim­sókn til Berlínar og séð sýn­ingar þar sem heill­uðu hann upp úr skónum, að breyta til og flytja út. Hann heill­að­ist af aðferða­fræð­inni og frels­inu í bæði formi og hugsun. „Þetta gjör­breytti hug­myndum mínum um hvað leik­hús gæti verið og ég hugs­aði að ef ég ætl­aði mér að forma mitt eigið leik­hús þá yrði ég að kom­ast inn í þennan skóla í Berlín – og ég komst inn. Þá fór mér að skilj­ast að ólíkt Íslandi, sem er með tvö stofn­ana­leik­hús og síðan frjálsa leik­hópa, þá eru 180 stofn­ana­leik­hús í Þýska­landi og hund­ruð leik­hópa. Í þannig umhverfi er nátt­úr­lega fram­þróun, sam­tal og suðu­pottur af nýj­ungum – og af nýrri hugsun,“ bendir hann á.

Leikhús hefur samfélagslegt mikilvægi fyrir Þjóðverja eins og bókmenntir fyrir Íslendinga

Þýska tungu­málið og þjóð­ríkið sem verður til á ofan­verðri 18. öld og byrjun 19. aldar byggir að svo stórum hluta sjálfs­mynd sína á stóru þýsku skáld­unum, að hans sögn. Leikhús hafi sam­fé­lags­legt mik­il­vægi fyrir Þjóð­verja á meðan á Íslandi sé það bók­mennta­arf­ur­inn. „Ísland er mikið nær skand­in­av­ískum nat­úr­al­isma en þarna er tæki afbygg­ing­ar­innar komið inn í leik­húsið í Þýska­landi. Það var búið að frelsa leik­húsið undan höftum hinnar aristótel­ísku frá­sagn­ar­að­ferðar.“

Hann bendir jafn­framt á að leik­stjór­inn hafi gríð­ar­legt vægi sem annar höf­undur í Þýska­landi, enda eru og voru mörg stór skáld þar í landi einnig leik­stjórar. „Í svona sam­hengi eru tak­mörk þess sem hægt er að gera svo miklu víð­ari.“

Þor­leifur er með ýmis verk­efni í vinnslu, bæði hér heima sem og erlendis, en hann flutt­ist frá Berlín til Íslands fyrir nokkrum árum. Hann seg­ist vera spenntur fyrir íslensku leik­húsi um þessar mundir þar sem mikil gróska sé innan þess. „Nú þegar miklar sam­fé­lags­breyt­ingar standa yfir og raddir sem lengi hafa verið þagg­aðar niður fá sviðið, þá getur það ekki annað en haft jákvæð og spenn­andi áhrif á leik­húsið sem sam­fé­lags­lega rann­sókn­ar­stöð.“

Kjósa
4
Hvernig finnst þér þessi grein? Skráðu þig inn til að kjósa.

Veistu meira?

Athugasemdir

Skráðu þig inn til að skrifa athugasemd eða kjósa.
Allar athugasemdir eru ábyrgð á þeirra sem þær skrifa. Heimildin áskilur sér rétt til að fjarlægja ærumeiðandi og óviðeigandi athugasemdir. Hægt er að láta vita af athugasemdum með því að smella á Tilkynna.

Mest lesið

Mest lesið

Mest lesið í vikunni

Mest lesið í mánuðinum

3
Viðtal

Íslenskur læknir varpar nýju ljósi á lífs­hættu­legan með­göngu­sjúk­dóm

Nítján ára gömul lá Silja Rut Ragn­ars­dóttir nær dauða en lífi á skurð­ar­borði Land­spít­al­ans eftir alvar­legt til­felli með­göngu­eitr­unar. Íslenskur vís­inda­maður í Banda­ríkj­unum, Jóhann Elí Guð­jóns­son húð­læknir, leiðir braut­ryðj­andi rann­sóknir sem varpa nýju ljósi á hvers vegna sjúk­dóm­ur­inn kemur fram. Hann telur mögu­legt að þróa lyf við sjúk­dómnum sem bjargað gæti manns­lífum.
6
Viðtal

Ást­leysið er sárt

Nánd er nær­ing, nauð­syn­leg eins og matur. Tæpur helm­ingur fólks elst upp í óör­uggum tengslum sem geta komið niður á tengslum og ást­ar­sam­böndum á full­orð­ins­árum, jafn­vel ógnað heilsu, enda er „tengsla­myndun ein af grunn­for­sendum far­sældar“, að sögn klíníska sál­fræð­ings­ins Guð­brands Árna Ísberg. Í bók sinni, Í augum þínum verð ég til, fjallar hann um getu okkar til að mynda tengsl og ást­ina í öllum sínum myndum.

Mest lesið í mánuðinum

Mest lesið undanfarið ár