Arion banki á breytingaskeiðinu

Við hrunið voru þrír bankar end­ur­reistir. Til­gang­ur­inn var að verja hags­muni íslensks almenn­ings og íslenskra fyr­ir­tækja enda allir bank­arnir þrír kerf­is­lega mik­il­vægir. Í dag, ell­efu árum eftir að Lands­bank­inn, Íslands­banki og Arion banki fengu nýjar kenni­tölur, eru þeir enn taldir til kerf­is­lega mik­il­vægra aðila af Fjár­mála­stöð­ug­leika­ráði.

Það eru aðilar sem vegna „stærðar og eðlis starf­semi sinnar geta haft umtals­verð nei­kvæð áhrif á stöð­ug­leika fjár­mála­kerf­is­ins og á raun­hag­kerfið ef þeir lenda í erf­ið­leikum“.

Einn kerf­is­lægt mik­il­vægur banki, sam­kvæmt form­legri skil­grein­ingu stjórn­valda, er í einka­eigu. Það er Arion banki. Hann er á fullu við að end­ur­skipu­leggja rekstur sinn og draga veru­lega úr umsvifum sínum. Í því felst að tak­marka veru­lega útlán sín, fækka starfs­fólki hratt og borga út eins mikið af eigin fé sínu til eig­enda og hann kemst upp með, á sem skemmstum tíma.

Hófst allt með stöðugleikasamningunum

Allir íslensku bank­arnir þrír eru á meðal tíu stærstu fyr­ir­tækja lands­ins. Arion banki er þeirra minnstur með 77,5 millj­arða króna í veltu í fyrra. Athygli vekur að á meðan að bæði Lands­bank­inn og Ísland­banki juku veltu sína á árinu 2018 dróst hún veru­lega saman hjá Arion banka, eða um 18 pró­sent.

Þessi þróun er hluti af áætlun sem hefur verið lengi í bígerð. Nánar til­tekið frá því að stöð­ug­leika­samn­ing­arnir svoköll­uðu tóku gildi þegar Arion banki fékk und­an­þágu frá fjár­magns­höft­unum snemma árs 2016. Þá var eign­ar­haldi bank­ans þannig háttað að íslenska ríkið átti 13 pró­sent hlut en Kaupþing, félag utan um eft­ir­stand­andi eignir kröfu­hafa þess banka, átti 87 pró­sent.

Í samn­ing­unum sem und­ir­rit­aðir voru 13. jan­úar 2016 var meðal ann­ars sagt til um að Kaupþing ætti að gefa út skulda­bréf upp á 84 millj­arða króna sem væri tryggt með veði í öllum hlut félags­ins í Arion banka. Skulda­bréfið bar vexti og ein­ungis mátti greiða inn á það með því að selja hluta í Arion banka á gengi sem væri yfir 0,8 krónur fyrir hverja bók­færða krónu af eigin fé bank­ans. Ef við­skipti færu fram undir því gengi myndi virkj­ast for­kaups­réttur sem ríkið samdi um að fá. Kaupþing þurfti að greiða upp skulda­bréfið, og þar með selja Arion banka, fyrir árs­lok 2018.

Sam­an­dregið sner­ist þetta sam­komu­lag um að ef Kaupþing seldi Arion banka myndi stór hluti af ágóð­anum fara í rík­is­sjóð. Í dag hefur rík­is­sjóður fengið um 90 millj­arða króna vegna sölu Kaup­þings á hlutum sínum í Arion banka, sem hófst í mars 2017, auk vaxta. Skulda­bréfið sem var með veði i hlutum í Arion banka var svo greitt upp að fullu á árinu 2018.

Skammtímasjóðir með skammtímamarkmið

Erlendu eig­endur Kaup­þings, og þar með Arion banka á þessum tíma, voru, og eru, að uppi­stöðu skamm­tíma­sjóðir. Það þýðir að þeir ætla sér ekki að eiga bank­ann til lengri tíma, heldur að hámarka virði eigna sinna á nokkrum árum. Svo verður sjóðnum slitið og þeir sem eiga hlut í honum, sem ekki er opin­bert hverjir eru, fá greitt út ágóð­ann af fjár­fest­ing­unni.

Þessir sjóðir þurftu að finna aðrar leiðir til að ná út hámarks­verð­mætum úr Arion banka en að láta Kaupþing selja hann.

Leiðin sem var valin var ekki flókin, þeir keyptu bank­ann að mestu af sjálfum sér.

Á árinu 2017 keyptu fjórir af stærstu eig­endum Kaup­þings, Taconic Capital, Och-Ziff Capital Mana­gement Group, sjóðir í stýr­ingu Attestor Capital og Goldman Sachs, sam­tals 29,6 pró­sent hlut í Arion banka.

Tveir þeirra, Attestor og Goldman Sachs, bættu við sig 2,8 pró­sent hlut 13. febr­úar 2018. Sama dag var kaup­réttur Kaup­þings á 13 pró­sent hlut rík­is­ins í Arion banka virkj­aður. Sá kaup­réttur var form­gerður í samn­ingi frá árinu 2009, var for­taks­laus og ein­hliða. Ríkið mátti því ekki hafna til­boð­inu án þess að ger­ast brot­legt við gerða samn­inga.

Gengið var form­lega frá sölu hlut­ar­ins 26. febr­úar 2018. Kaup­verðið var 23,4 millj­arðar króna og ekk­ert opið né gagn­sætt sölu­ferli fór fram. Um eina stærstu eigna­sölu rík­is­ins frá upp­hafi er að ræða.

Ein helsta ástæða þess að vog­un­ar­sjóð­irnir sem áttu, og eiga, Kaupþing, vildu kaupa hlut rík­is­ins var, sam­kvæmt heim­ildum Kjarnans, að losna við full­trúa Banka­sýslu rík­is­ins, Kirstínu Þ. Flyger­ing, úr stjórn Arion banka áður en að ráð­ist yrði í skrán­ingu bank­ans á markað og frek­ari breyt­ingar á starf­semi hans.

15. febr­úar 2018 var sam­þykkt að Arion banki myndi kaupa 9,5 pró­­sent hlut í sjálfum sér af Kaup­þingi, stærsta eig­anda bank­ans. Um var að kaup á eigin bréfum í sam­ræmi við ákvörðun hlut­hafa­fund­ar. Til við­bótar var greidd arð­greiðsla upp á 7,9 millj­arða króna.

Eig­enda­hópur Kaup­þings hafði kúvenst á nokkrum vikum. Og í kjöl­farið var ráð­ist í skrán­ingu á markað. Henni lauk sum­arið 2018.

Stefnt að því að ná út tugum milljarða

Í aðdrag­anda skrán­ingar var farið víða til að reyna að telja nýja fjár­festa á að koma í þá veg­ferð sem var framundan með erlendu skamm­tíma­sjóð­unum. Í henni fólst fyrst og síð­ast að full­nýta allar leiðir til að greiða út eigið fé út úr Arion banka, og til hlut­hafa. Íslenska ríkið hafði enda ekk­ert til­kall til þeirra fjár­muna. Í fjár­festa­kynn­ingu sem Kvika banki vann fyrir Kaupþing var því haldið fram að svig­rúm væri til að greiða allt að 80 millj­arða króna út úr Arion banka á til­tölu­lega skömmum tíma, eða þriðj­ung þess. Þær greiðslur myndu fara fram í gegnum end­ur­kaup á bréfum og arð­greiðslur, eftir að aðgerð­ar­á­ætlun yrði hrint í fram­kvæmd.

Hösk­uldur H. Ólafsson steig til hliðar sem banka­stjóri Arion banka fyrr á þessu ári. Í hans stað sett­ist Benedikt Gíslason í stól­inn.

Mynd: Samsett

Aðgerð­irnar sem þurfti að grípa til voru eft­ir­far­andi: Breyta fjár­mögnun bank­ans þannig að hægt væri að greiða út mikið af því eigin fé sem var að finna í honum, fækka starfs­fólki veru­lega og minnka þannig rekstr­ar­kostnað, selja und­ir­liggj­andi eignir sem væru ekki hluti af kjarna­starf­semi og taka svo til í útlánum.

Samhliða hefur verið skipt um fólk í brúnni. Bene­dikt Gísla­son var ráð­inn nýr banka­stjóri í stað Hösk­uldar H. Ólafs­sonar og hóf störf í byrjun júlí. Kjarn­inn hafði greint frá því rúmum tveimur mán­uðum áður en að til­kynnt var um ráðn­ingu Bene­dikts, að hann væri efstur á blaði stjórnar í starf­ið. Hann hafði unnið mikið fyrir Kaupþing og stærstu eig­endur þess félags árin á undan, í kjöl­far þess að hann færði sig þangað eftir að hana unnið fyrir stjórn­völd við að semja við kröfu­hafa. Hann sat áður í stjórn Arion banka og nýtur trausts erlendu sjóð­anna sem eiga þar enn stóran hlut. Benedikt hefur hreinsað til í fram­kvæmda­stjórn Arion banka og réð auk þess Ásgeir Helga Reyk­fjörð Gylfa­son sem aðstoð­ar­banka­stjóra.

Kerfislega mikilvægur banki á breytingarskeiði

Nýju stjórn­end­urnir hafa látið hendur standa fram úr ermum við að breyta bank­anum síð­ustu mán­uði, þótt breyt­ing­arnar séu mis­langt komnar. Þær áttu líka, til við­bótar við að bæta getu Arion banka til að greiða út fjár­magn sem er að finna í bank­anum, að skila því að bank­inn nái mark­miði um tíu pró­sent arð­semi eig­in­fjár. Það er enda auð­veld­ara að ná slíku mark­miði ef eigið féð er minna. Þá átti að ná því mark­miði að rekstr­ar­kostn­aður nemi um 50 pró­sent af rekstr­ar­tekjum.

Þetta er háleitt mark­mið, sé horft til þess hvernig rekstur bank­ans hefur gengið að und­an­förnu. Arðsemin hefur verið lítil sem engin, eða á bil­inu 1,6 til þrjú pró­sent, en það telst lágt í alþjóð­legum sam­an­burði. Kostn­að­ar­hlut­fallið - það er rekstr­ar­kostn­aður sem hlut­fall af rekstr­ar­tekjum - hefur einnig verið langt fyrir ofan fyrr­nefnt mark­mið og hefur verið á bil­inu 60 til 78 pró­sent sé horft yfir tíma­bilið frá því bank­inn var skráður á markað 15. júní í fyrra.

Fækka starfsfólki og minnka útlán um 20 prósent

Starfs­fólki bank­ans hefur fækkað hratt. Sam­stæðan var með 933 starfs­menn í lok þriðja árs­fjórð­ungs í fyrra en ári síðar voru þeir orðnir 802 og hafði fækkað um 14 pró­sent. Fjár­mögnun bank­ans hefur verið kúvent með útgáfu víkj­andi skulda­bréfa. Arion banki hefur minnkað heild­ar­um­fang útlána sinna til að minnka greiðslur í sér­stakan banka­skatt og til að reyna að breyta sam­setn­ingu eigna sinna svo bank­inn þurfi ekki að upp­fylla jafn ströng eig­in­fjár­við­mið og hann gerir í dag.

Í nýlegri fjár­festa­kynn­ingu, sem aðstoð­ar­banka­stjóri Arion banka kynnti á mark­aðs­degi hans í London 12. nóv­em­ber síð­ast­lið­inn, kom fram að bank­inn ætli sér að minnka fyr­ir­tækja­út­lán sín um 20 pró­sent til við­bótar fyrir lok næsta árs. Áhersla Arion banka verður þá á við­skipta­vini sem þurfa á bil­inu 500 til 10 millj­arða króna fjár­mögnun. Stærri kúnnum verði beint í skulda­bréfa­út­boð þar sem Arion banki hyggst verða milli­liður og taka þókn­anir fyrir, en lánin sjálf verða ekki hluti af efna­hags­reikn­ingi bank­ans.

Þegar afkoma bank­ans fyrir þriðja árs­fjórð­ung var kynnt var haft eftir banka­stjóra bank­ans í til­kynn­ingu að ákveðin áherslu­breyt­ing væri til staðar þegar kæmi að fjár­mögnun fyr­ir­tækja. „Vegna hárra skatta og mik­illa eig­in­fjár­kvaða á fjár­mála­fyr­ir­tæki getur verið hag­stæð­ara fyrir sum fyr­ir­tæki að fjár­magna sig með öðrum hætti en hefð­bundnum banka­lán­um. Arion banki ætlar að efla þjón­ustu við þessi fyr­ir­tæki, vera ráð­gef­andi um hag­stæð­ustu fjár­mögnun hverju sinni og vera öfl­ugur sam­starfs­að­ili með heild­ar­hags­muni þeirra í fyr­ir­rúmi.“

Eigið féð minnkað um 30 milljarða

Í kynn­ingu fjár­mála­stjóra bank­ans á sama fundi í London kom fram að tæki­færi væru til að end­ur­skipu­leggja fjár­mögnun trygg­inga­fé­lags­ins Varðar og losa þannig um fé til útgreiðslu. Þá hefur lengi staðið til að selja greiðslu­miðl­un­ar­fyr­ir­tækið Valitor, en hörmu­leg rekstr­ar­frammi­staða þess – Valitor hefur tapað sex millj­örðum króna frá upp­hafi árs 2018 – hefur leitt til þess að áhug­inn á kaupum hefur ekki verið mik­ill. Virði Valitor í bókum Arion banka hefur sam­hliða dreg­ist veru­lega saman og dótt­ur­fé­lagið er nú verð­metið á 11,7 millj­arða króna, eða 4,1 millj­örðum króna minna en í upp­hafi árs.

Arion hefur líka reynt að selja kis­il­málm­verk­smiðju United Silicon í Helguvík, sem bank­inn hefur setið með í fang­inu frá því að slökkt var á henni fyrir rúmum þremur árum. Verð­mið­inn á henni hefur hríð­fallið und­an­farið, en hún er nú bók­færð á 5,5 millj­arða króna. Það er 20 pró­sent lægri verð­miði en var á verk­smiðj­unni í lok mars 2019.

Afleið­ing allra ofan­greindra aðgerða sem þegar búið er að fram­kvæma er sú að eigið fé Arion banka hefur lækkað úr 225,7 millj­örðum króna í lok árs 2017 í 196 millj­arða króna í lok sept­em­ber síð­ast­lið­ins. Eða um 30 millj­arða króna. Ljóst er að stefnt er að því að minnka það enn frekar í nán­ustu fram­tíð.

Hröð breytinga á eignarhaldi

Erlendu skamm­tíma­sjóð­irnir sem komu til Íslands eftir hrunið hafa flestir dregið veru­lega úr starf­semi sinni hér­lendis eftir að höftum var lyft. Þeir hafa sér­stak­lega dregið sig út úr eign­ar­haldi á skráðum hluta­bréfum og í dag má finna erlenda fjár­fest­ingu sem ein­hverju nemur í tveimur skráðum íslenskum félögum. Annað er Marel, lang­verð­mætasta félagið í íslensku kaup­höll­inni sem var tví­skráð í ár og hyggur á mik­inn við­bót­ar­vöxt alþjóð­lega næsta ára­tug­inn. Hitt er Arion banki.

Á því er þó að verða breyt­ing sam­hliða því að greiðslur út úr bank­anum hafa auk­ist. Frá þeim tíma þegar íslenska ríkið seldi hlut sinn í bank­anum, í febr­úar í fyrra, þá hefur verið mikil hreyf­ing á hluta­bréfum í honum. Mark­aðsvirði bank­ans var um 150 millj­arðar þegar ríkið seldi, en um þessar mundir er það 140,5 millj­arðar króna. Á tæp­lega tveimur árum hefur því mark­aðsvirði bank­ans lækkað um tæpa tíu millj­arða.

En ólíkt því sem var við skrán­ingu, þá er bank­inn nú kom­inn með allt annað eign­ar­hald. Uppi­staðan í upp­hafi voru sjóðir sem tengd­ust gamla kröfu­hafa­hópi Kaup­þings. Inn­lendir hlut­hafar eru sam­tals með 43,5 pró­sent hluta­fjár en erlendir 56,5 pró­sent. Stærsti hlut­haf­inn er Taconic Capital með 23,5 pró­sent hlut og sjóður tengdur Och-Ziff með 9,3 pró­sent hlut. Sam­an­lagt fara þessir tveir sjóðir með um þriðj­ungs­hlut.

Hlutur íslenskra líf­eyr­is­sjóða hefur smátt og smátt verið að aukast, ef horft er til tím­ans frá því bank­inn var skráður á markað. Gildi líf­eyr­is­sjóður á stærstan hlut íslenskra líf­eyr­is­sjóða, eða 7,49 pró­sent hlut. Mark­aðsvirði hlut­ar­ins er um 10,5 millj­arðar króna.
Stærstu íslensku einka­fjár­fest­arnir í hlut­hafa­hópnum eru Stoðir hf. með tæp­lega 5 pró­sent hlut og Hvalur hf., þar sem Kristján Loftsson er stærsti hlut­haf­inn, með 1,45 pró­sent hlut. Þriðju stærstu íslensku einka­fjár­fest­arnir eru hjónin Svan­hildur Nanna Vig­fús­dóttir og Guð­mundur Örn Þórð­ar­son. Íslands­banki, sem íslenska ríkið á að öllu leyti, er með 1,7 pró­sent eign­ar­hlut í bank­anum, sam­kvæmt yfir­liti yfir 20 stærstu hlut­hafa.
Eign­ar­hlutur Stoða er því um sjö millj­arða króna virði og Hvals tveggja millj­arða virði. Virði hlutar Svan­hildar Nönnu og Guð­mundar Arnar er um 800 millj­ónir.