Ábyrgð ráðherra að upplýsa Alþingi

Oddný Harð­ar­dóttir, þing­maður Sam­fylk­ing­ar­innar, lagði fram frum­varp til breyt­ingar á lögum um ráð­herra­á­byrgð í gær. Með henni voru flutn­ings­menn úr öllum fimm stjórn­ar­and­stöðu­flokk­unum. Frum­varpið kveður á um ábyrgð ráð­herra gagn­vart Alþingi ef hann greinir rangt frá, gefur þing­mönnum og þing­inu vill­andi upp­lýs­ingar eða leynir upp­lýs­ingum sem mik­il­vægar eru fyrir með­ferð mála á Alþingi.

Sam­bæri­leg frum­vörp hafa verið lögð fram áður, síð­ast á síð­asta lög­gjaf­ar­þingi en hafa ekki farið í efn­is­lega umræðu á þingi. Í grein­ar­gerð­inni kemur fram að málið nú lagt fram að nýju sem liður í því að styrkja þing­ræðið og eft­ir­lits­hlut­verk Alþingis með fram­kvæmd­ar­vald­inu.

Brot gegn upplýsingaskyldu varðar viðurlög

Í grein­ar­gerð frum­varps­ins kemur fram að það er grund­vall­ar­for­senda lýð­ræðis að þjóð­kjörnir full­trúar hafi réttar upp­lýs­ingar til þess að byggja ákvarð­ana­töku sína á. Rangar upp­lýs­ingar geta hæg­lega leitt til þess að þingið kom­ist að annarri nið­ur­stöðu en ella. Þá getur skortur á upp­lýs­inga­gjöf leitt til trún­að­ar­brests milli þings og ráð­herra. Til að Alþingi megi sinna eft­ir­lits­hlut­verki sínu sem skyldi er afar mik­il­vægt að þing­menn fái nægi­legar, réttar og grein­ar­góðar upp­lýs­ingar um þau mál sem eru til umfjöll­unar hverju sinni.

Til að und­ir­strika mik­il­vægi upp­lýs­inga­skyldu ráð­herra til Alþingis er í frum­varpi þessu lagt til að brot gegn henni, í formi rangra eða vill­andi upp­lýs­inga eða leynd upp­lýs­inga er hafa veru­lega þýð­ingu við með­ferð máls, varði við­ur­lögum sam­kvæmt almennum skil­yrðum laga um ráð­herra­á­byrgð.

Ráðherraábyrgð

Lög um ráð­herra­á­byrgð eru að stofni til frá 1963 og hefur lítið verið breytt frá þeim tíma. Þau kveða á um ábyrgð ráð­herra á stjórn­ar­fram­kvæmdum og hvenær megi krefja ráð­herra ábyrgðar. Meg­in­reglan er sú að það skuli gert ef ráð­herra hefur ann­að­hvort af ásetn­ingi eða stór­kost­legu hirðu­leysi farið í bága við stjórn­ar­skrá lýð­veld­is­ins, önnur lands­lög eða að öðru leyti stofnað hags­munum rík­is­ins í fyr­ir­sjá­an­lega hættu.

Lög um ráð­herra­á­byrgð taka ekki sér­stak­lega til ábyrgðar ráð­herra varð­andi upp­lýs­inga­gjöf til Alþingis. Ákvæði 54. gr. stjórn­ar­skrár­innar tryggir þing­mönnum rétt til að óska upp­lýs­inga frá ráð­herrum. Hefur ákvæðið verið talið fela í sér rétt þing­manna til fyr­ir­spurna og skýrslu­beiðna. Í því felst hins vegar ekki almenn upp­lýs­inga- og sann­leiks­skylda ráð­herra gagn­vart Alþingi. En frum­varpið kveður á um að bætt verður við nýjum staf­lið við 10.gr laga um ráð­herra­á­byrgð:ef hann gefur Alþingi rangar eða vill­andi upp­lýs­ingar eða leynir upp­lýs­ingum er hafa veru­lega þýð­ingu við með­ferð máls á Alþingi.

Alþingi náði ekki að rækja eftirlitshlutverk sitt fyrir hrun

Ein af ábend­ingum í rann­sókn­ar­nefndar Alþingis um aðdrag­anda og orsakir falls íslensku bank­anna 2008 var að Alþingi hefði ekki náð að rækja eft­ir­lits­hlut­verk sitt með hand­höfum fram­kvæmd­ar­valds­ins með öfl­ugum hætti. Undir þetta tók þing­manna­nefnd sem fjall­aði um skýrsl­una. Lögð var áhersla á að auka sjálf­stæði þings­ins gagn­vart fram­kvæmd­ar­vald­inu og m.a. lagt til að þing­skap­a­lög, lög um ráð­herra­á­byrgð og Landsdóm yrðu end­ur­skoðuð með þetta að leið­ar­ljósi.