Alls eru 17 virkj­un­ar­kostir í nýt­ing­ar­flokki í núgild­andi ramma­á­ætlun um nátt­úru­vernd og er því fyr­ir­sjá­an­legt að tölu­vert land­svæði verði fyrir áhrifum af fram­kvæmdum í nán­ustu fram­tíð. 

Samkvæmt ramma­á­ætl­un­inni, sem var sam­þykkt á Alþingi þann 14. jan­úar 2013 og telst til 2. áfanga áætl­un­ar­innar, eru virkj­un­ar­kostir flokk­aðir í orku­nýt­ingar-, bið- og vernd­ar­flokk. Þrír vatns­afls­virkj­un­ar­kostir og 14 jarð­varma­virkj­un­ar­kostir eru í nýt­ing­ar­flokki, en í bið­flokki eru 30 virkj­un­ar­kostir, þar af 21 vatns­afls­virkj­un­ar­kostur og níu jarð­varma­virkj­un­ar­kostir.

Í orku­nýt­ing­ar­flokk eru settir virkj­un­ar­kostir sem talið er að ráð­ast megi í. Stjórn­völdum er heim­ilt að leyfa orku­rann­sóknir og orku­vinnslu vegna þess­ara kosta og sömu­leiðis eru orku­rann­sóknir sem ekki eru leyf­is­skyldar heim­ilar.

Virkj­un­ar­kostir sem ekki er hægt að taka afstöðu til vegna skorts á gögnum eru settir í bið­flokk og er stjórn­völdum ekki heim­ilt að veita leyfi tengd orku­vinnslu vegna orku­kosta sem til­heyra honum.

Svo­kallað nátt­úru­kort, sem hægt er að nálg­ast á heima­síðu Fram­tíð­ar­lands­ins, veitir yfir­sýn yfir þá virkj­un­ar­kosti sem hafa verið flokk­aðir í orku­nýt­ingar-, bið- eða vernd­ar­flokk, auk þess að sýna þau svæði sem þegar hafa verið virkjuð.

Fólki umhugað um náttúruvernd

Í drögum að loka­skýrslu verk­efn­is­stjórnar 3. áfanga ramma­á­ætl­unar var vísað til landskönn­unar sem skoð­aði við­horf fólks til þess hversu mikið eða lítið vægi tólf til­greindir þættir ættu að þeirra mati að hafa við ákvarð­ana­töku um að reisa fleiri virkj­anir á Íslandi. 

Þar kom í ljós að mjög hátt hlut­fall fólks taldi eft­ir­far­andi þætti hafa mjög eða frekar mikið vægi: Nátt­úru­vernd (87%), Heilsa fólks (81%), Lofts­lags­breyt­ingar (79%), Hamingja og vellíðan fólks (78%), Mögu­leikar til úti­vistar (71%) og Áhyggjur fólks af nátt­úru­ham­förum (62%).

Sitt sýnd­ist þó hverjum og hátt hlut­fall svar­enda töldu eft­ir­far­andi þætti sömu­leiðis hafa mjög mikið eða frekar mikið vægi: Atvinnu­upp­bygg­ing á Íslandi (74%), Atvinnu­upp­bygg­ing í nær­sam­fé­lagi virkj­ana (66%), Hag­vöxtur á Íslandi (60%), Atvinnu­tæki­færi karla (54%), Atvinnu­tæki­færi kvenna (54%) og Tekjur sveit­ar­fé­laga (53%).

Af þeim sem svör­uðu því hver af ofan­greindum þáttum ætti að hafa mest vægi í ákvörð­unum um að reisa fleiri virkj­anir á Íslandi til­tóku flestir Nátt­úru­vernd (34%), þar á eftir kom Heilsa fólks (15%) og Atvinnu­upp­bygg­ing á Íslandi (14%) var í þriðja sæti.

Ekki hægt að fullyrða um tengsl fjárhagslegs ávinnings og aukinna lífsgæða

Í end­an­legri loka­skýrslu verk­efn­is­stjórnar 3. áfanga ramma­á­ætl­unar sagði auk þess að rann­sóknir hafi sýnt að sam­bandið milli mæli­kvarða sem mæla fjár­hags­legan ávinn­ing og mæli­kvarða sem mæla lífs­gæði sé ekki sterkt og mun flókn­ara en svo að hægt sé að álykta að auk­inn fjár­hags­legur ávinn­ingur leiði sjálf­krafa til betri lífs­gæða eða vellíð­unar. 

Því væri ekki hægt að full­yrða að mögu­legur fjár­hags­legur ávinn­ingur af virkj­unum hald­ist í hendur við aukin lífs­gæði eða vellíðan fólks.

Endanleg loka­skýrsla verk­efn­is­stjórnar 3. áfanga ramma­á­ætl­unar var birt í ágúst árið 2016. Enn þann dag í dag hefur Alþingi þó ekki sam­þykkt þennan áfanga áætl­un­ar­innar. Þrátt fyrir það tók verk­efn­is­stjórn 4. áfanga ramma­á­ætl­unar til starfa í apríl 2017.

Magnaðar ljósmyndir af landsvæðum sem gætu brátt horfið

Á sýn­ing­unni „Enginn veit hvað átt hefur fyrr en misst hefur“ í Norræna hús­inu er að finna mik­inn fjölda magn­aðra ljós­mynda af land­svæðum sem senn gætu heyrt sög­unni til fari svo að þau verði nýtt til virkj­ana. 

Stundin birtir hér hluta af ljós­mynd­unum með góð­fús­legu leyfi Ólafs Sveins­sonar sýn­ing­ar­stjóra. Ljós­mynd­irnar eru af virkj­un­ar­kostum sem eru sam­kvæmt núgild­andi ramma­á­ætlun í orku­nýt­ingar- eða bið­flokki.

„Enginn veit hvað átt hefur fyrr en misst hefur“ er sam­sýn­ing Land­verndar og Ólafs Sveins­sonar í sam­starfi við Norræna húsið og Fram­tíð­ar­landið. Marg­miðl­un­ar­sýn­ingin fer fram í Norræna hús­inu frá 27. sept­em­ber til 17. nóv­em­ber.

Hvalár­fossar

Mynd: Tómas Guð­bjarts­son

Hvalárvirkjun

Í orkunýtingarflokki

Hval­ár­virkjun á Ströndum er lík­lega umdeildasta virkj­ana­fram­kvæmd sem ráð­ist hefur verið í síðan Kára­hnjúka­virkjun var byggð. Í báðum til­vikum er um alger­lega ósnortin víð­erni að ræða sem virkja á, sem sára­fáir þekktu þegar umdeildar ákvarð­anir voru teknar um að byggja þar virkj­anir. Fossinn á mynd­inni er einn af fjöl­mörgum fossum sem munu hverfa, verði af bygg­ingu hennar.

Rjúkandi í Rjúkanda

Mynd: Tómas Guð­bjarts­son

Fossinn Rjúkandi í ánni Rjúkanda á Ströndum er einn fjöl­margra fossa sem hverfa munu ef Hval­ár­virkjun verður byggð. Tveir fag­hópar ramma­á­ætl­unar af fjórum töldu virkj­un­ina ekki upp­fylla gæði gagna og tveir gáfu henni slæma ein­kunn, bæði hvað varðar hag­kvæmni og jákvæð áhrif á sam­fé­lag. Þrátt fyrir það var virkj­unin sett í nýt­ing­ar­flokk, sem virð­ist ekki sam­ræm­ast lögum um ramma­á­ætlun. Álit Skipu­lags­stofn­unar á áhrifum virkj­ana­fram­kvæmda á svæð­inu er afdrátt­ar­laust mjög nei­kvæð. Áhrifin eru sögð nei­kvæð á fossa, stöðu­vötn, jarð­minjar og víð­erni sem njóta verndar sam­kvæmt nátt­úru­vernd­ar­lögum.

Stíflu­svæði Hvamms­virkj­unar

Mynd: Frið­þjófur Helgason

Hvammsvirkjun

Í orkunýtingarflokki

Gangi áætl­anir Lands­virkj­unar eftir verður Hvamms­virkjun sú efsta af þremur virkj­unum í neðri hluta Þjórsár.  Allar eru í byggð. Lón Hvamms­virkj­unar mun teygja sig vel inn í Þjórs­ár­dal.

Hagavatn og Farið

Mynd: Ellert Grét­ars­son

Hagavatnsvirkjun

Í biðflokki

Hagavatn hefur verið að mynd­ast og stækka eftir því sem Haga­jök­ull, skrið­jök­ull úr sunn­an­verðum Langjökli, hefur hopað. Hug­myndir eru uppi um að virkja Farið, ána sem rennur úr Haga­vatni og nýta vatnið sjálft sem uppi­stöðu­lón.

Eldvörp

Mynd: Ellert Grét­ars­son

Eldvarpavirkjun

Í orkunýtingarflokki

Eldvörp er 10 kíló­metra löng gíga­röð sem mynd­að­ist með sprungu­gosi á utan­verðu Reykja­nesi á 13. öld og minnir um margt á hina frægu Lakagíga. Fyr­ir­huguð virkjun telst mjög umdeild, sökum þess að engin sam­bæri­leg gíga­röð er til í nágrenni höf­uð­borg­ar­svæð­is­ins. Talið er að orku­vinnslan þar verði ósjálf­bær, þar sem um sama hita­geym­inn gæti verið að ræða og Reykja­nes­virkjun og Svarts­eng­is­virkjun full­nýta nú.

Aust­urengja­hver

Mynd: Ellert Grét­ars­son

Austurengjavirkjun

Í biðflokki

Aust­urengja­hver er hluti af háhita­svæð­inu sem oft­ast er kennt við Krýsuvík hjá Kleif­ar­vatni á Reykja­nesi, sem er einn vin­sæl­asti við­komu­staður ferða­manna í nágrenni höf­uð­borg­ar­svæð­is­ins.

Ald­eyj­ar­foss

Mynd: Kristján Ingi Ein­ars­son

Hrafnabjargavirkjun

Í biðflokki

Ald­eyj­ar­foss í Skjálf­anda­fljóti er einn af þekkt­ari fossum lands­ins og fastur við­komu­staður þeirra sem keyra yfir Sprengisand. Fossinn er skráður í vernd­ar­flokk í 3. áfanga ramma­á­ætl­unar, sem Alþingi hefur þó eins og áður segir ekki enn sam­þykkt.

Hólmsár­foss

Mynd: Kristján Ingi Ein­ars­son

Hólmsárvirkjun

Í biðflokki

Upptök Hólmsár eru í suð­ur­hlíðum Torfa­jök­uls og rennur hún til suð­urs í aust­urjaðri Mýr­dals­jök­uls. Efsti hluti hennar er í vernd­ar­flokki ramma­á­ætl­unar en tveir aðrir virkj­un­ar­kostir neðar í ánni voru metnir í ramma­á­ætlun og eru báðir í bið­flokki. Neðsta virkj­unin við Aldey myndi kaf­færa 40 hekt­ara af gömlum birki­skógi. Tæplega 10 fer­kíló­metra lón hennar myndi ná upp að Hólmsár­fossi.