Á svig við reglurnar: Fengu risasamning eftir rándýra boðsferð til Singapúr

Árum saman, í lok síð­ustu aldar og á fyrstu ára­tugum þess­arar aldar, bár­ust reglu­lega fréttir af bágu ástandi danska hers­ins. Eftir lok kalda stríðs­ins leit út fyrir að frið­sam­legri tímar færu í hönd í henni ver­öld og ekki væri sama þörfin og áður á sífellt meiri og flókn­ari tækjum, tólum og mann­skap.

For­svars­menn hers­ins gagn­rýndu sífelldan nið­ur­skurð, bentu á að tækja­kost­ur­inn væri kom­inn til ára sinna, einkum bíla­flot­inn sem einn yfir­manna hers­ins kall­aði forn­bíla­klúbb. Stjórn­mála­menn skelltu skolla­eyrum við þessum kvört­unum og sögðu mörg verk­efni brýnni, í frið­sam­legum heimi, en að „moka pen­ingum í her­inn“ eins og einn þing­maður komst að orði. 

Wales fundurinn og tvö prósentin

Fyrir rúmum níu árum, í sept­em­ber 2014 hitt­ust leið­togar Nato ríkj­anna í Wales. Fyrr á árinu höfðu Rússar lagt undir sig Krím­skag­ann og leið­togar Nato ótt­uð­ust að Rússar hygðu á frek­ari land­vinn­inga, eins og átti eftir að koma á dag­inn. Anders Fogh Rasmus­sen, sem um þetta leyti var að láta af störfum sem fram­kvæmda­stjóri Nato, fór mörgum orðum um það í ræðu sinni að fram­lög aðild­ar­ríkj­anna til her­mála væru alltof lítil. Anders Fogh hafði margoft áður rætt þetta en þrátt fyrir það gerð­ist lítið.

Á áður­nefndum fundi í Wales urðu leið­tog­arnir sam­mála um að stefna að auknum fjár­veit­ingum til varn­ar­mála og miða við 2 pró­sent af árlegri vergri þjóð­ar­fram­leiðslu hvers lands. Stefna að stóð í yfir­lýs­ing­unni, var sem sé ekki skuld­bind­ing. Þetta við­mið hafði oft áður verið nefnt.                                             

Seint og um síðir sneru Danir við blaðinu

Helle Thorning-Schmidt, þá for­sæt­is­ráð­herra Dana og for­maður sós­í­alde­mókrata, var meðal þeirra sem skrif­uðu undir „vilja­yf­ir­lýs­ing­una“ í Wales. Það breytti þó litlu þegar heim var komið og árið eftir voru fram­lögin til danska hers­ins enn skorin niður og námu þá 1,2 pró­sentum af vergri þjóð­ar­fram­leiðslu, langt frá 2 pró­senta mark­inu.

Eftir kosn­ing­arnar í Danmörku 2015 urðu stjórn­ar­skipti, við tók minni­hluta­stjórn Venstre, undir for­ystu Lars Løkke Rasmus­sen, sú stjórn sat til árs­ins 2019. Árið 2018 náð­ist svo­nefnt breitt sam­komu­lag á danska þing­inu, Fol­ket­inget, um að auka fram­lögin til hers­ins í áföngum fram til árs­ins 2023 þannig að á þessu ári verði þau 1,5 pró­sent. Breitt sam­komu­lag merkir að mik­ill meiri­hluti þing­manna standi að baki sam­komu­lag­inu. Síðan þessar línur voru lagðar hefur margt breyst.

Ákvörðun um þróunarverkefni

Í júní árið 2021 til­kynnti Trine Bramsen, þáver­andi varn­ar­mála­ráð­herra, að varn­ar­mála­nefnd þings­ins hefði ein­róma sam­þykkt að hrinda af stokk­unum nýju verk­efni. Sann­köll­uðu stór­verk­efni sagði ráð­herr­ann á frétta­manna­fundi. Í stuttu máli sner­ist verk­efnið um að hanna og smíða nýja gerð eft­ir­lits­skipa (patru­ljeskibe) fyrir her­inn. Í kynn­ingu á verk­efn­inu kom fram að ætl­unin væri, auk þess að gagn­ast danska hernum yrði hönn­unin, og hugs­an­lega smíðin, útflutn­ings­vara.

Á áður­nefndum fundi kom fram að næsta skref yrði að finna fyr­ir­tæki sem gæti tekið verk­efnið að sér. „Við erum fyrst og fremst að horfa til inn­lendra fyr­ir­tækja,“ sagði ráð­herr­ann, sem sagð­ist von­ast til að ákvörðun um verkið lægi fyrir innan árs. Þegar spurt var um kostnað við verk­efnið sagði ráð­herr­ann að ekki væri hægt að svara þeirri spurn­ingu en ljóst væri að þetta væri eitt fjár­frekasta verk­efni hers­ins um langt ára­bil.

Samið við Danske Patruljeskibe

Í apríl á þessu ári til­kynnti Innkaupa- og rekstr­ar­deild hers­ins að samið hefði verið við fyr­ir­tækið Danske Patru­ljeskibe um hönnun og smíði nýju skip­anna. Danske Patru­ljeskibe er fyr­ir­tæki sem gagn­gert var stofnað í kringum þetta nýja verk­efni. Að þessu fyr­ir­tæki standa dönsku fyr­ir­tækin Terma og Odense Maritime Technology, auk líf­eyr­is­sjóðs­ins Pension Danmark, eins stærsta líf­eyr­is­sjóðs Dan­merkur. Terma hannar og fram­leiðir alls kyns tækni­búnað, einkum á sviði hern­aðar. Odense Maritime Technology fyr­ir­tækið hefur mikla reynslu af hönnun her­skipa og hefur staðið fyrir hönnun og smíði fjöl­margra slíkra skipa fyrir danska flot­ann og enn­fremur fyrir breska flot­ann (Royal Navy) og þann ástr­alska. Skipin, sem nú stendur til að smíða, eru ný hönnun frá grunni, en byggð á ára­tuga reynslu, eins og kom­ist var að orði þegar ákvörðun um smíð­ina var kynnt.

Samn­ing­ur­inn, sem gerður var án útboðs, var und­ir­rit­aður í júní sl. og í honum kom fram að hönn­unar- og þró­un­ar­kostn­að­ur­inn nemi 5 millj­örðum danskra króna (100 millj­örðum íslenskum). Fram kom við und­ir­ritun samn­ings­ins að millj­arð­arnir 5 eru ein­ungis fyrsta skrefið, kostn­aður við smíði skip­anna, sem gert ráð fyrir að verði fimm í fyrsta áfanga, er næsta skref. For­svars­menn flot­ans og Danske Patru­ljeskibe kváð­ust mjög ánægðir með samn­ing­inn og fram kom að miklar vonir væru bundnar við þessa nýju hönnun, sem gæti vel orðið verð­mæt útflutn­ings­vara, eins og það var orðað.

Hvað með útboðsreglur?

Þegar samn­ing­ur­inn áður­nefndi var und­ir­rit­aður voru haldnar ræður og glösum lyft til að fagna því að nú væri stigið nýtt skref í dönskum varnar- og örygg­is­málum. En fljót­lega vökn­uðu ýmsar spurn­ingar varð­andi samn­ing­inn og hvernig að honum var staðið. Samkvæmt reglum Evr­ópu­sam­bands­ins, sem gilda á Evrópska efna­hags­svæð­inu, ber að bjóða út verk þar sem kostn­aður fer yfir til­tekna upp­hæð. Danski samn­ing­ur­inn fer langt umfram lág­markið í þessum efnum og danskir fjöl­miðlar, sem fjöll­uðu um málið, vildu fá skýr­ingar.

Hvernig mætti það vera að varð­andi svona stóran samn­ing væri farið á svig við reglur. Innkaupa- og rekstr­ar­deild hers­ins vís­aði til örygg­is­sjón­ar­miða, á óvissu­tímum þyrftu Danir ekki að vera háðir erlendum fyr­ir­tækjum  með tæki og tól og þess vegna hefði þessi leið verið valin. For­svars­menn ann­arra skipa­smiðja í Danmörku eru, sumir að minnsta kosti, ósáttir við að hafa ekki átt þess kost að bjóða í verkið. Lars Fischer, fram­kvæmda­stjóri Orskov Yard í Frederiks­havn sagði í við­tali við dag­blaðið Børsen að málið lykti af klíku­skap, slíkt sé ekki boð­legt.

Boðsferð til Singapúr

Dag­blaðið Politi­ken hefur að und­an­förnu fjallað ítar­lega um her­skipa­samn­ing­inn. Sunnu­dag­inn 12. nóv­em­ber sl. birt­ist í blað­inu löng grein og í lið­inni viku hafa birst fleiri greinar um sama mál. Óhætt er að segja að umfjöllun Politi­ken hafi vakið mikla athygli og ekki síst að þegar frá því var greint að þrír hátt­settir emb­ætt­is­menn frá Innkaupa- og rekstr­ar­deild hers­ins og skipa­deild hers­ins hefðu farið til Singapúr í boði Terma og Odense Maritime Technology, fyr­ir­tækj­anna sem ásamt Pension Danmark, hrepptu samn­ing­inn um smíði nýju her­skip­anna. Ferðin var farin tveimur mán­uðum áður en títt­nefndur samn­ingur var und­ir­rit­aður, og til­gang­ur­inn var að sækja kynn­ingar- og sölu­sýn­ingu á her­gögnum. 

Í þessu sam­bandi er rétt að geta þess að árið 1995 sam­þykkti danska þingið til­lögu Hans Hækkerup varn­ar­mála­ráð­herra um að her­inn geti í sam­vinnu við dönsk fyr­ir­tæki unnið að þróun og sölu her­gagna. Sér­fræð­ingar sem blaða­menn Politi­ken ræddu við segja þetta ákvæði úrelt þótt það hafi ekki verið fellt úr gildi.

Þingmenn og ráðherra krefjast skýringa

Eins og fyrr var getið vakti grein Politi­ken um reis­una til Singapúr mikla athygli og margir þing­menn sem blaðið hefur rætt við segja þetta ekki sam­ræm­ast vinnu­reglum dags­ins í dag. Þeir hafa sömu­leiðis óskað skýr­inga frá Troels Lund Poulsen varn­ar­mála­ráð­herra.

Ráð­herr­ann brást skjótt við og hefur kraf­ist þess að yfir­stjórn hers­ins geri grein fyrir mál­inu. Hann vildi, þegar blaða­maður Politi­ken ræddi við hann, ekki segja meira um málið, kvaðst bíða skýr­inga frá hernum.